Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA
Περιοριστικές ενδονουκλεάσες, φορείς κλωνοποίησης, γονιδιωματική και cDNA βιβλιοθήκη.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §4
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 Α ·2025 Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Β ·2024 Δ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Β ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς η περιοριστική ενδονουκλεάση EcoRI κόβει το DNA και γιατί τα μονόκλωνα άκρα επιτρέπουν τον ανασυνδυασμό.
- Να βρίσκεις τις θέσεις EcoRI σε μια αλληλουχία και τα κομμάτια που προκύπτουν, με τα άκρα τους.
- Να περιγράφεις τη δημιουργία γονιδιωματικής βιβλιοθήκης: φορέας κλωνοποίησης, DNA δεσμάση, μετασχηματισμός, επιλογή.
- Να συγκρίνεις τη γονιδιωματική με την cDNA βιβλιοθήκη και να γράφεις το δίκλωνο cDNA από ένα ώριμο mRNA.
Ψαλίδι και κόλλα για το DNA
Η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA (ή γενετική μηχανική) είναι το σύνολο των τεχνικών με τις οποίες απομονώνεις ένα γονίδιο, το ενώνεις με άλλο μόριο DNA και το βάζεις να πολλαπλασιαστεί και να εκφραστεί σε ένα κύτταρο. Το ανασυνδυασμένο DNA είναι ακριβώς αυτό το υβριδικό μόριο: DNA από διαφορετικές πηγές, ενωμένο σε ένα.
Χρειάζονται τρία εργαλεία:
- ένα ένζυμο που κόβει το DNA σε συγκεκριμένα σημεία,
- ένα ένζυμο που ενώνει τα κομμάτια,
- ένας φορέας που μεταφέρει το κομμάτι σε ένα κύτταρο και πολλαπλασιάζεται μέσα του.
Οι περιοριστικές ενδονουκλεάσες
Οι περιοριστικές ενδονουκλεάσες είναι ένζυμα των βακτηρίων. Καθεμιά αναγνωρίζει μια συγκεκριμένη αλληλουχία λίγων ζευγών βάσεων και κόβει το δίκλωνο DNA μέσα σε αυτήν ή κοντά της. Στο βακτήριο προστατεύουν από ξένο DNA, όπως το DNA των βακτηριοφάγων που το μολύνουν.
Η πιο γνωστή είναι η EcoRI, από το βακτήριο Escherichia coli. Αναγνωρίζει την αλληλουχία:
5΄-GAATTC-3΄
3΄-CTTAAG-5΄
Πρόσεξε κάτι: αν διαβάσεις την κάτω αλυσίδα από το 5΄ προς το 3΄, δηλαδή από δεξιά προς τα αριστερά, είναι πάλι GAATTC. Η αλληλουχία είναι ίδια και στις δύο αλυσίδες με προσανατολισμό 5΄→3΄. Γι' αυτό λέγεται παλίνδρομη.
Η EcoRI κόβει ανάμεσα στο G και στο A σε κάθε αλυσίδα. Επειδή οι δύο τομές δεν είναι η μία απέναντι στην άλλη, κάθε κομμάτι μένει με ένα μικρό μονόκλωνο άκρο 5΄-AATT:
5΄-G AATTC-3΄
3΄-CTTAA G-5΄
Πώς βρίσκεις τις θέσεις σε μια άσκηση
- Ψάχνεις το
GAATTCμε προσανατολισμό 5΄→3΄. Επειδή είναι παλίνδρομο, αρκεί να το ψάξεις σε μία αλυσίδα: όπου υπάρχει στη μία, υπάρχει και στην απέναντι. - Η αλληλουχία
5΄-CTTAAG-3΄δεν είναι θέση EcoRI. Είναι το GAATTC διαβασμένο ανάποδα, από το 3΄ προς το 5΄. - Σε γραμμικό μόριο, θέσεις δίνουν κομμάτια. Σε κυκλικό (πλασμίδιο), θέσεις δίνουν κομμάτια.
Η πλήρης μέθοδος για αλληλουχίες, με τα άκρα κάθε κομματιού, την επιλογή ενζύμου και τον προσανατολισμό του ενθέματος, είναι στην ενότητα «Περιοριστικές ενδονουκλεάσες σε αλληλουχίες».
Υπάρχουν πολλές περιοριστικές ενδονουκλεάσες, καθεμιά με τη δική της αλληλουχία αναγνώρισης. Όταν μια άσκηση δίνει άλλο ένζυμο, δίνει και την αλληλουχία του και το σημείο που κόβει. Ο κανόνας μένει ίδιος: ζευγαρώνουν με βεβαιότητα άκρα που κόπηκαν από το ίδιο ένζυμο.
Οι φορείς κλωνοποίησης
Ένα κομμάτι DNA μόνο του δεν πολλαπλασιάζεται σε ένα κύτταρο. Πρέπει να ενωθεί με έναν φορέα κλωνοποίησης, ένα μόριο DNA που αντιγράφεται μέσα στο κύτταρο ξενιστή. Οι συνηθισμένοι φορείς είναι:
- τα πλασμίδια: μικρά κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA των βακτηρίων, που αντιγράφονται ανεξάρτητα από το κύριο μόριο DNA του βακτηρίου,
- οι βακτηριοφάγοι: ιοί που μολύνουν βακτήρια.
Ένα πλασμίδιο-φορέας έχει δύο χαρακτηριστικά που χρειάζεσαι: μία θέση αναγνώρισης για την περιοριστική ενδονουκλεάση που θα χρησιμοποιήσεις, και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό, που θα σου επιτρέψει να ξεχωρίσεις τα βακτήρια που το πήραν.
Γιατί μία θέση; Αν το πλασμίδιο είχε δύο, θα έσπαγε σε δύο κομμάτια. Το ένα μπορεί να περιέχει την αφετηρία αντιγραφής ή το γονίδιο ανθεκτικότητας, και το πλασμίδιο που θα ξαναφτιαχνόταν θα ήταν ελλιπές. Με μία θέση απλώς ανοίγει: γίνεται γραμμικό, με δύο μονόκλωνα άκρα που περιμένουν το ένθεμα.
Κλωνοποίηση λέγεται η διαδικασία που δίνει πολλά πανομοιότυπα αντίγραφα ενός τμήματος DNA. Κάθε φορά που το βακτήριο διαιρείται, αντιγράφεται και το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο. Μια αποικία από ένα κύτταρο έχει έτσι εκατομμύρια αντίγραφα του ίδιου ενθέματος.
Τι μπορεί να προκύψει στο μείγμα
Όταν αναμειγνύεις κομμένα κομμάτια και ανοιγμένα πλασμίδια με DNA δεσμάση, δεν γίνεται μόνο αυτό που θέλεις. Τα άκρα ζευγαρώνουν τυχαία:
- πλασμίδιο με ένα κομμάτι ξένου DNA: το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο,
- πλασμίδιο που ξανάκλεισε χωρίς ένθεμα, γιατί τα δύο άκρα του είναι συμπληρωματικά μεταξύ τους,
- κομμάτια ξένου DNA ενωμένα μεταξύ τους, χωρίς φορέα, που δεν αντιγράφονται στο βακτήριο.
Γι' αυτό η επιλογή γίνεται σε δύο επίπεδα. Το αντιβιοτικό ξεχωρίζει τα βακτήρια που πήραν πλασμίδιο. Ένα δεύτερο γονίδιο ανθεκτικότητας, που διακόπτεται από το ένθεμα, ξεχωρίζει όσα πήραν ανασυνδυασμένο πλασμίδιο. Και ο ανιχνευτής, στην επόμενη ενότητα, βρίσκει ανάμεσά τους τον κλώνο με το συγκεκριμένο γονίδιο.
Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη
Γονιδιωματική βιβλιοθήκη είναι ένα σύνολο βακτηριακών κλώνων που, όλοι μαζί, περιέχουν όλο το γονιδίωμα ενός οργανισμού, κομμένο σε κομμάτια. Κάθε κλώνος είναι ένας πληθυσμός γενετικά πανομοιότυπων βακτηρίων, που προήλθαν από ένα αρχικό κύτταρο και άρα έχουν το ίδιο ανασυνδυασμένο πλασμίδιο.
Η εισαγωγή ξένου DNA σε ένα βακτήριο λέγεται μετασχηματισμός, και το βακτήριο που το πήρε μετασχηματισμένο. Είναι η ίδια λέξη με το πείραμα του Griffith, και δεν είναι σύμπτωση: και εκεί βακτήρια πήραν DNA από το περιβάλλον τους.
Η cDNA βιβλιοθήκη
Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη ενός ευκαρυωτικού οργανισμού έχει δύο μειονεκτήματα. Περιέχει όλο το DNA, και τα γονίδια μέσα της έχουν εσώνια. Τα βακτήρια δεν έχουν μηχανισμό ωρίμανσης του mRNA, οπότε δεν μπορούν να αφαιρέσουν τα εσώνια και να φτιάξουν τη σωστή πρωτεΐνη.
Η cDNA βιβλιοθήκη ξεκινά από το ώριμο mRNA ενός συγκεκριμένου τύπου κυττάρων, όπου τα εσώνια έχουν ήδη αφαιρεθεί:
- απομονώνεις το mRNA από τα κύτταρα που σε ενδιαφέρουν,
- το ένζυμο αντίστροφη μεταγραφάση συνθέτει μια αλυσίδα DNA συμπληρωματική προς το mRNA: προκύπτει ένα υβριδικό μόριο mRNA-DNA,
- το mRNA αποικοδομείται, και η DNA πολυμεράση συνθέτει τη δεύτερη αλυσίδα: προκύπτει δίκλωνο cDNA (συμπληρωματικό DNA),
- τα μόρια cDNA ενώνονται με φορείς και εισάγονται σε βακτήρια, όπως στη γονιδιωματική βιβλιοθήκη.
| Γονιδιωματική | cDNA | |
|---|---|---|
| Ξεκινά από | το DNA του γονιδιώματος | το ώριμο mRNA ενός τύπου κυττάρων |
| Περιέχει | όλο το γονιδίωμα | μόνο τα γονίδια που εκφράζονται σε αυτά τα κύτταρα |
| Εσώνια | ναι | όχι |
| Περιοχές που δεν μεταγράφονται (π.χ. υποκινητές) | ναι | όχι |
| Εξαρτάται από τον ιστό | όχι | ναι |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA έχει την αλληλουχία 5΄-TTGAATTCCGATGCAGAATTCAG-3΄ στη μία αλυσίδα. Πόσα κομμάτια προκύπτουν με την EcoRI, και ποια είναι η αλληλουχία του μεσαίου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γράφεις και τη συμπληρωματική αλυσίδα, αντιπαράλληλη:
5΄-TTGAATTCCGATGCAGAATTCAG-3΄ 3΄-AACTTAAGGCTACGTCTTAAGTC-5΄Ψάχνεις το
GAATTCστην πάνω αλυσίδα, 5΄→3΄. Υπάρχει δύο φορές: στα νουκλεοτίδια 3 έως 8 και 16 έως 21, μετρώντας από το 5΄ άκρο. Δύο θέσεις σε γραμμικό μόριο δίνουν τρία κομμάτια.Η EcoRI κόβει ανάμεσα σε G και A σε κάθε αλυσίδα. Το μεσαίο κομμάτι είναι:
5΄-AATTCCGATGCAG-3΄ 3΄- GGCTACGTCTTAA-5΄Πρόσεξε τα άκρα: η πάνω αλυσίδα προεξέχει αριστερά με
5΄-AATT, η κάτω προεξέχει δεξιά, πάλι με5΄-AATTαν τη διαβάσεις από το 5΄ άκρο της. Το κομμάτι έχει μονόκλωνα άκρα και στις δύο πλευρές, έτοιμα να ζευγαρώσουν με πλασμίδιο κομμένο με EcoRI.
Παράδειγμα 2
Θέλεις να φτιάξεις βακτήρια που παράγουν ανθρώπινη ινσουλίνη. Θα χρησιμοποιήσεις το γονίδιο από γονιδιωματική ή από cDNA βιβλιοθήκη, και από ποια κύτταρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ανθρώπινο γονίδιο της ινσουλίνης έχει εσώνια. Ένα βακτήριο δεν μπορεί να κάνει ωρίμανση του mRNA, οπότε από το γονίδιο της γονιδιωματικής βιβλιοθήκης θα έφτιαχνε λάθος πρωτεΐνη.
Χρειάζεσαι λοιπόν cDNA, που φτιάχνεται από ώριμο mRNA και δεν έχει εσώνια.
Η cDNA βιβλιοθήκη πρέπει να γίνει από κύτταρα που εκφράζουν το γονίδιο, δηλαδή από τα β-κύτταρα των νησιδίων του παγκρέατος. Σε ηπατικά κύτταρα δεν υπάρχει mRNA ινσουλίνης.
Παράδειγμα 3
Ένα πλασμίδιο έχει μία θέση EcoRI μέσα σε γονίδιο ανθεκτικότητας στην τετρακυκλίνη και ένα δεύτερο γονίδιο ανθεκτικότητας στην αμπικιλλίνη. Πώς ξεχωρίζεις τα βακτήρια που πήραν ανασυνδυασμένο πλασμίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αν ένα κομμάτι DNA μπει στη θέση EcoRI, διακόπτει το γονίδιο της τετρακυκλίνης, που παύει να λειτουργεί. Το γονίδιο της αμπικιλλίνης μένει ακέραιο.
Σε θρεπτικό υλικό με αμπικιλλίνη επιζούν όλα τα βακτήρια που πήραν πλασμίδιο, ανασυνδυασμένο ή όχι.
Από αυτά, όσα δεν αναπτύσσονται με τετρακυκλίνη έχουν ανασυνδυασμένο πλασμίδιο: το ξένο DNA έσπασε το γονίδιο. Όσα αναπτύσσονται και με τα δύο αντιβιοτικά πήραν πλασμίδιο χωρίς ένθεμα.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Η EcoRI σπάει δεσμούς υδρογόνου ανάμεσα στις βάσεις. (β) Οι γονιδιωματικές βιβλιοθήκες από κύτταρα του δέρματος και του ήπατος του ίδιου ανθρώπου έχουν το ίδιο περιεχόμενο. (γ) Κάθε κλώνος μιας cDNA βιβλιοθήκης περιέχει όλα τα γονίδια που εκφράζονται στον ιστό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Η EcoRI είναι ενδονουκλεάση: σπάει έναν φωσφοδιεστερικό δεσμό σε κάθε αλυσίδα, ανάμεσα σε G και A. Οι δεσμοί υδρογόνου ανάμεσα στις τέσσερις βάσεις του μονόκλωνου άκρου σπάνε μόνοι τους, γιατί είναι λίγοι και ασθενείς.
(β) Σωστή. Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη ξεκινά από το DNA, και όλα τα σωματικά κύτταρα ενός ανθρώπου έχουν το ίδιο DNA. Δεν έχει σημασία ποια γονίδια εκφράζει ο ιστός.
(γ) Λανθασμένη. Κάθε βακτήριο παίρνει ένα ανασυνδυασμένο πλασμίδιο, με ένα μόριο cDNA. Όλα τα γονίδια του ιστού τα περιέχει η βιβλιοθήκη ως σύνολο κλώνων, όχι ο κάθε κλώνος.
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ: Ένα ώριμο mRNA έχει την αλληλουχία 5΄-AUGGCAUUCGGUUAA-3΄. Γράψε το δίκλωνο cDNA που φτιάχνεται από αυτό, πες ποιο ένζυμο φτιάχνει κάθε αλυσίδα, και ποια αλυσίδα του cDNA έχει την αλληλουχία της κωδικής αλυσίδας του γονιδίου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτη αλυσίδα. Η αντίστροφη μεταγραφάση συνθέτει DNA συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς το mRNA. Απέναντι από το U βάζει A, απέναντι από το A βάζει T:
mRNA 5΄-AUGGCAUUCGGUUAA-3΄ 1η DNA 3΄-TACCGTAAGCCAATT-5΄Προκύπτει υβριδικό μόριο mRNA-DNA. Το mRNA αποικοδομείται και μένει η πρώτη αλυσίδα, που γράφεται 5΄→3΄ ως
5΄-TTAACCGAATGCCAT-3΄.Δεύτερη αλυσίδα. Η DNA πολυμεράση συνθέτει τη συμπληρωματική της πρώτης. Είναι ίδια με το mRNA, με T στη θέση του U:
5΄-ATGGCATTCGGTTAA-3΄.Η δεύτερη αλυσίδα έχει την αλληλουχία του mRNA, άρα και της κωδικής αλυσίδας του γονιδίου, χωρίς τα εσώνια. Αρχίζει με το ATG της έναρξης και τελειώνει με το TAA της λήξης. Η πρώτη αντιστοιχεί στη μη κωδική.
Παράδειγμα 6
Το γονιδίωμα ενός οργανισμού έχει ζεύγη βάσεων. Το κόβεις με περιοριστική ενδονουκλεάση και τα κομμάτια έχουν κατά μέσο όρο ζεύγη βάσεων. Πόσους κλώνους, τουλάχιστον, πρέπει να έχει η γονιδιωματική βιβλιοθήκη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάθε κλώνος έχει ένα ανασυνδυασμένο πλασμίδιο με ένα κομμάτι. Για να υπάρχει όλο το γονιδίωμα, χρειάζεται τουλάχιστον ένας κλώνος για κάθε κομμάτι.
Ο αριθμός των κομματιών είναι:
Χρειάζονται τουλάχιστον κλώνοι. Στην πράξη φτιάχνονται πολύ περισσότεροι, γιατί ο μετασχηματισμός είναι τυχαίος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε την αλληλουχία που αναγνωρίζει η EcoRI, με τα άκρα της, στη μία αλυσίδα.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς η περιοριστική ενδονουκλεάση EcoRI κόβει το DNA και γιατί τα μονόκλωνα άκρα επιτρέπουν τον ανασυνδυασμό.
- Να βρίσκεις τις θέσεις EcoRI σε μια αλληλουχία και τα κομμάτια που προκύπτουν, με τα άκρα τους.
- Να περιγράφεις τη δημιουργία γονιδιωματικής βιβλιοθήκης: φορέας κλωνοποίησης, DNA δεσμάση, μετασχηματισμός, επιλογή.
- Να συγκρίνεις τη γονιδιωματική με την cDNA βιβλιοθήκη και να γράφεις το δίκλωνο cDNA από ένα ώριμο mRNA.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.