Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ανιχνευτές και PCR

Πώς βρίσκεις ένα γονίδιο σε μια βιβλιοθήκη, και πώς το πολλαπλασιάζεις χωρίς κύτταρα.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §4

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2024 επαν. Α ·2024 Β ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2021 Γ ·2020 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι είναι ένας ανιχνευτής και πώς εντοπίζει με υβριδοποίηση τον κλώνο που περιέχει ένα γονίδιο.
  2. Να περιγράφεις τα τρία στάδια ενός κύκλου PCR και τι χρειάζεται η αντίδραση.
  3. Να υπολογίζεις τον αριθμό των αντιγράφων μετά από ορισμένους κύκλους και να γράφεις τα πρωταρχικά τμήματα για μια περιοχή-στόχο.
  4. Να δίνεις παραδείγματα εφαρμογών της PCR.

Μια βελόνα σε εκατομμύρια αποικίες

Μια γονιδιωματική βιβλιοθήκη του ανθρώπου έχει εκατοντάδες χιλιάδες κλώνους. Κάθε αποικία στο τρυβλίο μοιάζει ακριβώς με τις άλλες. Αν ψάχνεις τον κλώνο με το γονίδιο της β-αλυσίδας της αιμοσφαιρίνης, χρειάζεσαι κάτι που αναγνωρίζει μια αλληλουχία. Αυτό είναι ο ανιχνευτής.

Και αν δεν θέλεις βιβλιοθήκη, αλλά απλώς πολλά αντίγραφα μιας γνωστής περιοχής, υπάρχει ένας δρόμος χωρίς κύτταρα: η PCR.

Οι ανιχνευτές

Ανιχνευτής είναι ένα μονόκλωνο μόριο DNA ή RNA, με αλληλουχία συμπληρωματική προς ένα τμήμα του γονιδίου που ψάχνεις, και σημασμένο: με ραδιενεργό ισότοπο ή με φθορίζουσα ουσία, ώστε να φαίνεται πού βρίσκεται.

Ο ανιχνευτής βασίζεται στη συμπληρωματικότητα των βάσεων. Αν συναντήσει μονόκλωνο DNA με τη συμπληρωματική αλληλουχία, ζευγαρώνει μαζί του με δεσμούς υδρογόνου: γίνεται υβριδοποίηση. Αν δεν τη βρει, ξεπλένεται.

Για να βρεις τον κλώνο σε μια βιβλιοθήκη:

  1. μεταφέρεις αντίγραφο των αποικιών του τρυβλίου σε ένα φίλτρο, στις ίδιες θέσεις,
  2. προκαλείς λύση των βακτηρίων και αποδιάταξη του DNA τους, ώστε να γίνει μονόκλωνο και να μείνει πάνω στο φίλτρο,
  3. επωάζεις το φίλτρο με τον σημασμένο ανιχνευτή, που υβριδοποιείται μόνο με το DNA του κλώνου που περιέχει το γονίδιο,
  4. ξεπλένεις τον ανιχνευτή που δεν ζευγάρωσε και εντοπίζεις το σήμα, π.χ. με αυτοραδιογραφία,
  5. η θέση του σήματος δείχνει ποια αποικία του αρχικού τρυβλίου είναι ο κλώνος, και από εκεί την πολλαπλασιάζεις.

Πώς γράφεις τον ανιχνευτή μιας αλληλουχίας

Όταν σου δίνουν την αλληλουχία-στόχο και ζητούν τον ανιχνευτή, κάνεις τρία πράγματα, με αυτή τη σειρά:

  1. Συμπλήρωμα. Απέναντι από κάθε βάση γράφεις τη συμπληρωματική: A με T (ή U σε RNA), G με C.
  2. Αντιπαράλληλα. Ο ανιχνευτής ζευγαρώνει αντιπαράλληλα. Απέναντι από το 5΄ άκρο του στόχου είναι το 3΄ άκρο του ανιχνευτή.
  3. Ξαναγράψε 5΄→3΄. Διαβάζεις τον ανιχνευτή από το 5΄ άκρο του, δηλαδή από δεξιά προς τα αριστερά.

Για στόχο 5΄-CTAGGACT-3΄, το συμπλήρωμα από κάτω είναι 3΄-GATCCTGA-5΄, και ο ανιχνευτής γράφεται 5΄-AGTCCTAG-3΄.

Το πιο συχνό λάθος είναι να μείνεις στο πρώτο βήμα και να γράψεις 5΄-GATCCTGA-3΄. Αυτή η αλληλουχία είναι συμπληρωματική μόνο αν τη βάλεις παράλληλα, και δύο αλυσίδες νουκλεικών οξέων δεν ζευγαρώνουν ποτέ παράλληλα.

Ένα ακόμα σημείο: ένας ανιχνευτής DNA με την αλληλουχία της κωδικής αλυσίδας δεν υβριδοποιείται με το mRNA, γιατί έχει την ίδια αλληλουχία με αυτό. Υβριδοποιείται με τη μη κωδική αλυσίδα του γονιδίου. Για να βρεις mRNA, ο ανιχνευτής πρέπει να έχει την αλληλουχία της μη κωδικής.

Η αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR)

Η PCR επιτρέπει τον επιλεκτικό πολλαπλασιασμό μιας συγκεκριμένης περιοχής DNA χωρίς κύτταρα και χωρίς κλωνοποίηση, σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα. Είναι στην ουσία η αντιγραφή του DNA, επαναλαμβανόμενη ξανά και ξανά, μόνο για την περιοχή που σε ενδιαφέρει.

Η αντίδραση χρειάζεται:

  • το DNA που περιέχει την περιοχή-στόχο,
  • δύο πρωταρχικά τμήματα (εκκινητές): μικρά μονόκλωνα μόρια DNA, συμπληρωματικά προς τα άκρα της περιοχής, ένα για κάθε αλυσίδα. Γι' αυτό πρέπει να είναι γνωστή η αλληλουχία των άκρων,
  • τα τέσσερα δεοξυριβονουκλεοτίδια τριφωσφορικά,
  • μια DNA πολυμεράση ανθεκτική στις υψηλές θερμοκρασίες, από βακτήρια που ζουν σε θερμές πηγές, ώστε να μην καταστρέφεται σε κάθε θέρμανση.

Κάθε κύκλος έχει τρία στάδια, που τα ελέγχει η θερμοκρασία:

ΣτάδιοΘερμοκρασία (ενδεικτικά)Τι γίνεται
Αποδιάταξηπερίπου 9595 °Cσπάνε οι δεσμοί υδρογόνου, οι αλυσίδες χωρίζουν
Υβριδοποίησηπερίπου 5555 °Cτα πρωταρχικά τμήματα ζευγαρώνουν με τα άκρα της περιοχής
Επιμήκυνσηπερίπου 7272 °Cη πολυμεράση επιμηκύνει κάθε πρωταρχικό τμήμα, με κατεύθυνση 5΄→3΄
Λευκή εργαστηριακή συσκευή πάνω σε μεταλλικό ράφι, με καπάκι από πάνω και οθόνη αφής που δείχνει μια μπλε διπλή έλικα.
Θερμικός κυκλοποιητής, η συσκευή που κάνει την PCR. Δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αλλάζει θερμοκρασία με ακρίβεια, δεκάδες φορές στη σειρά. Όλη η χημεία γίνεται μέσα στα μικρά σωληνάρια.Φωτογραφία: Scott Covington, U.S. Fish and Wildlife Service · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Σε κάθε κύκλο κάθε δίκλωνο μόριο της περιοχής δίνει δύο. Ο αριθμός των μορίων διπλασιάζεται: από ένα μόριο, μετά από nn κύκλους, έχεις (ιδανικά) 2n2^n.

Οι λογαριασμοί της PCR

Αν ξεκινάς με NN δίκλωνα μόρια, μετά από nn κύκλους έχεις N⋅2nN \cdot 2^n δίκλωνα μόρια, δηλαδή 2N⋅2n2N \cdot 2^n αλυσίδες. Από αυτές, οι 2N2N είναι οι αρχικές. Όλες οι άλλες συντέθηκαν στον σωλήνα. Οι νέες αλυσίδες είναι:

2N⋅2n−2N2N \cdot 2^n - 2N

Κάθε νέα αλυσίδα ξεκίνησε από ένα πρωταρχικό τμήμα. Άρα τα πρωταρχικά τμήματα που χρησιμοποιήθηκαν είναι όσες και οι νέες αλυσίδες, μισά από το καθένα από τα δύο είδη. Γι' αυτό τα πρωταρχικά τμήματα και τα δεοξυριβονουκλεοτίδια μπαίνουν στον σωλήνα σε μεγάλη περίσσεια.

Ο αντίστροφος λογαριασμός είναι εξίσου συχνός: πόσους κύκλους χρειάζεσαι για να γίνουν NN μόρια MM; Ψάχνεις τον μικρότερο nn με 2n≥M/N2^n \ge M / N. Θυμήσου ότι 210=10242^{10} = 1024, περίπου χίλια.

Κλωνοποίηση σε βακτήριαPCR
Κύτταραχρειάζονταιδεν χρειάζονται
Τι πρέπει να ξέρειςένα τμήμα για τον ανιχνευτήτην αλληλουχία των άκρων
Ένζυμαπεριοριστική ενδονουκλεάση, DNA δεσμάσηθερμοανθεκτική DNA πολυμεράση
Ταχύτηταμέρεςώρες

Πόσα αντίγραφα σε μια ώρα;

Ξεκινάς από ένα μόνο δίκλωνο μόριο. Ο κάθε κύκλος κρατά εδώ 4 λεπτά, ενδεικτικά. Άλλαξε τον συνολικό χρόνο και δες πόσους κύκλους χωράει και πόσα μόρια δίνει. Γύρνα σε λογαριθμική κλίμακα όταν οι στήλες φύγουν από την οθόνη.

Κύκλοι1040 : 4 = 10

Μόρια στο τέλος1.0241 × 2¹⁰ = 1.024

▲ Σε κάθε κύκλο τα μόρια διπλασιάζονται

Πολλαπλασιαστής
× 2
Διάρκεια κύκλου
4 λεπτά

Πού χρησιμοποιείται

Επειδή ξεκινά από ελάχιστη ποσότητα DNA, η PCR χρησιμοποιείται όπου το δείγμα είναι μικρό ή παλιό:

  • στην ιατροδικαστική, από ελάχιστο αίμα, τρίχα ή άλλο βιολογικό ίχνος,
  • στη διάγνωση γενετικών ασθενειών, και στην ανίχνευση ιών και βακτηρίων σε ένα δείγμα,
  • στη μελέτη DNA από απολιθώματα και αρχαιολογικά ευρήματα,
  • στην προγεννητική διάγνωση, από λίγα εμβρυϊκά κύτταρα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ξεκινάς μια PCR με 5 δίκλωνα μόρια DNA που περιέχουν την περιοχή-στόχο. Πόσα δίκλωνα μόρια της περιοχής έχεις μετά από 10 κύκλους;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Η μία αλυσίδα μιας περιοχής-στόχου είναι 5΄-TGCATCCGGATTACCGTAGGCAAT-3΄. Γράψε δύο πρωταρχικά τμήματα των 8 νουκλεοτιδίων για να την πολλαπλασιάσεις με PCR.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Θέλεις να βρεις σε μια cDNA βιβλιοθήκη τον κλώνο με το γονίδιο μιας πρωτεΐνης. Γνωρίζεις ένα τμήμα του mRNA της: 5΄-AUGGCUUGG-3΄. Ποια αλληλουχία έχει ένας ανιχνευτής DNA που το αναγνωρίζει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Στην PCR χρειάζεται DNA δεσμάση. (β) Ένας ανιχνευτής RNA μπορεί να υβριδοποιηθεί με DNA. (γ) Με PCR μπορείς να πολλαπλασιάσεις μια περιοχή της οποίας δεν ξέρεις καμία αλληλουχία.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Δ: Σε έναν σωλήνα PCR βάζεις 22 δίκλωνα μόρια DNA με την περιοχή-στόχο. Η μία αλυσίδα της περιοχής είναι 5΄-GATCCAGTTACGGTCA-3΄. (α) Γράψε δύο πρωταρχικά τμήματα των 55 νουκλεοτιδίων. (β) Πόσα δίκλωνα μόρια της περιοχής έχεις μετά από 33 κύκλους; (γ) Πόσα πρωταρχικά τμήματα χρησιμοποιήθηκαν; (δ) Γιατί μετά τους 9595 °C η θερμοκρασία κατεβαίνει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Τι θα χρησιμοποιούσες σε κάθε περίπτωση, PCR ή κλωνοποίηση σε βακτήρια με βιβλιοθήκη και ανιχνευτή; (α) Μελετάς ένα γονίδιο σε DNA από οστό 40 00040\,000 ετών, και ξέρεις τις αλληλουχίες στα άκρα του. (β) Θέλεις βακτήρια που παράγουν μια ανθρώπινη πρωτεΐνη.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια ιδιότητα δεν χρειάζεται να έχει ένας ανιχνευτής;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποια είναι τα τρία στάδια κάθε κύκλου PCR, με τη σειρά;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι είναι ένας ανιχνευτής και πώς εντοπίζει με υβριδοποίηση τον κλώνο που περιέχει ένα γονίδιο.
  • Να περιγράφεις τα τρία στάδια ενός κύκλου PCR και τι χρειάζεται η αντίδραση.
  • Να υπολογίζεις τον αριθμό των αντιγράφων μετά από ορισμένους κύκλους και να γράφεις τα πρωταρχικά τμήματα για μια περιοχή-στόχο.
  • Να δίνεις παραδείγματα εφαρμογών της PCR.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;