Ανιχνευτές και PCR
Πώς βρίσκεις ένα γονίδιο σε μια βιβλιοθήκη, και πώς το πολλαπλασιάζεις χωρίς κύτταρα.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §4
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2024 επαν. Α ·2024 Β ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2021 Γ ·2020 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι ένας ανιχνευτής και πώς εντοπίζει με υβριδοποίηση τον κλώνο που περιέχει ένα γονίδιο.
- Να περιγράφεις τα τρία στάδια ενός κύκλου PCR και τι χρειάζεται η αντίδραση.
- Να υπολογίζεις τον αριθμό των αντιγράφων μετά από ορισμένους κύκλους και να γράφεις τα πρωταρχικά τμήματα για μια περιοχή-στόχο.
- Να δίνεις παραδείγματα εφαρμογών της PCR.
Μια βελόνα σε εκατομμύρια αποικίες
Μια γονιδιωματική βιβλιοθήκη του ανθρώπου έχει εκατοντάδες χιλιάδες κλώνους. Κάθε αποικία στο τρυβλίο μοιάζει ακριβώς με τις άλλες. Αν ψάχνεις τον κλώνο με το γονίδιο της β-αλυσίδας της αιμοσφαιρίνης, χρειάζεσαι κάτι που αναγνωρίζει μια αλληλουχία. Αυτό είναι ο ανιχνευτής.
Και αν δεν θέλεις βιβλιοθήκη, αλλά απλώς πολλά αντίγραφα μιας γνωστής περιοχής, υπάρχει ένας δρόμος χωρίς κύτταρα: η PCR.
Οι ανιχνευτές
Ανιχνευτής είναι ένα μονόκλωνο μόριο DNA ή RNA, με αλληλουχία συμπληρωματική προς ένα τμήμα του γονιδίου που ψάχνεις, και σημασμένο: με ραδιενεργό ισότοπο ή με φθορίζουσα ουσία, ώστε να φαίνεται πού βρίσκεται.
Ο ανιχνευτής βασίζεται στη συμπληρωματικότητα των βάσεων. Αν συναντήσει μονόκλωνο DNA με τη συμπληρωματική αλληλουχία, ζευγαρώνει μαζί του με δεσμούς υδρογόνου: γίνεται υβριδοποίηση. Αν δεν τη βρει, ξεπλένεται.
Για να βρεις τον κλώνο σε μια βιβλιοθήκη:
- μεταφέρεις αντίγραφο των αποικιών του τρυβλίου σε ένα φίλτρο, στις ίδιες θέσεις,
- προκαλείς λύση των βακτηρίων και αποδιάταξη του DNA τους, ώστε να γίνει μονόκλωνο και να μείνει πάνω στο φίλτρο,
- επωάζεις το φίλτρο με τον σημασμένο ανιχνευτή, που υβριδοποιείται μόνο με το DNA του κλώνου που περιέχει το γονίδιο,
- ξεπλένεις τον ανιχνευτή που δεν ζευγάρωσε και εντοπίζεις το σήμα, π.χ. με αυτοραδιογραφία,
- η θέση του σήματος δείχνει ποια αποικία του αρχικού τρυβλίου είναι ο κλώνος, και από εκεί την πολλαπλασιάζεις.
Πώς γράφεις τον ανιχνευτή μιας αλληλουχίας
Όταν σου δίνουν την αλληλουχία-στόχο και ζητούν τον ανιχνευτή, κάνεις τρία πράγματα, με αυτή τη σειρά:
- Συμπλήρωμα. Απέναντι από κάθε βάση γράφεις τη συμπληρωματική: A με T (ή U σε RNA), G με C.
- Αντιπαράλληλα. Ο ανιχνευτής ζευγαρώνει αντιπαράλληλα. Απέναντι από το 5΄ άκρο του στόχου είναι το 3΄ άκρο του ανιχνευτή.
- Ξαναγράψε 5΄→3΄. Διαβάζεις τον ανιχνευτή από το 5΄ άκρο του, δηλαδή από δεξιά προς τα αριστερά.
Για στόχο 5΄-CTAGGACT-3΄, το συμπλήρωμα από κάτω είναι 3΄-GATCCTGA-5΄, και ο ανιχνευτής γράφεται 5΄-AGTCCTAG-3΄.
Το πιο συχνό λάθος είναι να μείνεις στο πρώτο βήμα και να γράψεις 5΄-GATCCTGA-3΄. Αυτή η αλληλουχία είναι συμπληρωματική μόνο αν τη βάλεις παράλληλα, και δύο αλυσίδες νουκλεικών οξέων δεν ζευγαρώνουν ποτέ παράλληλα.
Ένα ακόμα σημείο: ένας ανιχνευτής DNA με την αλληλουχία της κωδικής αλυσίδας δεν υβριδοποιείται με το mRNA, γιατί έχει την ίδια αλληλουχία με αυτό. Υβριδοποιείται με τη μη κωδική αλυσίδα του γονιδίου. Για να βρεις mRNA, ο ανιχνευτής πρέπει να έχει την αλληλουχία της μη κωδικής.
Η αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR)
Η PCR επιτρέπει τον επιλεκτικό πολλαπλασιασμό μιας συγκεκριμένης περιοχής DNA χωρίς κύτταρα και χωρίς κλωνοποίηση, σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα. Είναι στην ουσία η αντιγραφή του DNA, επαναλαμβανόμενη ξανά και ξανά, μόνο για την περιοχή που σε ενδιαφέρει.
Η αντίδραση χρειάζεται:
- το DNA που περιέχει την περιοχή-στόχο,
- δύο πρωταρχικά τμήματα (εκκινητές): μικρά μονόκλωνα μόρια DNA, συμπληρωματικά προς τα άκρα της περιοχής, ένα για κάθε αλυσίδα. Γι' αυτό πρέπει να είναι γνωστή η αλληλουχία των άκρων,
- τα τέσσερα δεοξυριβονουκλεοτίδια τριφωσφορικά,
- μια DNA πολυμεράση ανθεκτική στις υψηλές θερμοκρασίες, από βακτήρια που ζουν σε θερμές πηγές, ώστε να μην καταστρέφεται σε κάθε θέρμανση.
Κάθε κύκλος έχει τρία στάδια, που τα ελέγχει η θερμοκρασία:
| Στάδιο | Θερμοκρασία (ενδεικτικά) | Τι γίνεται |
|---|---|---|
| Αποδιάταξη | περίπου °C | σπάνε οι δεσμοί υδρογόνου, οι αλυσίδες χωρίζουν |
| Υβριδοποίηση | περίπου °C | τα πρωταρχικά τμήματα ζευγαρώνουν με τα άκρα της περιοχής |
| Επιμήκυνση | περίπου °C | η πολυμεράση επιμηκύνει κάθε πρωταρχικό τμήμα, με κατεύθυνση 5΄→3΄ |

Σε κάθε κύκλο κάθε δίκλωνο μόριο της περιοχής δίνει δύο. Ο αριθμός των μορίων διπλασιάζεται: από ένα μόριο, μετά από κύκλους, έχεις (ιδανικά) .
Οι λογαριασμοί της PCR
Αν ξεκινάς με δίκλωνα μόρια, μετά από κύκλους έχεις δίκλωνα μόρια, δηλαδή αλυσίδες. Από αυτές, οι είναι οι αρχικές. Όλες οι άλλες συντέθηκαν στον σωλήνα. Οι νέες αλυσίδες είναι:
Κάθε νέα αλυσίδα ξεκίνησε από ένα πρωταρχικό τμήμα. Άρα τα πρωταρχικά τμήματα που χρησιμοποιήθηκαν είναι όσες και οι νέες αλυσίδες, μισά από το καθένα από τα δύο είδη. Γι' αυτό τα πρωταρχικά τμήματα και τα δεοξυριβονουκλεοτίδια μπαίνουν στον σωλήνα σε μεγάλη περίσσεια.
Ο αντίστροφος λογαριασμός είναι εξίσου συχνός: πόσους κύκλους χρειάζεσαι για να γίνουν μόρια ; Ψάχνεις τον μικρότερο με . Θυμήσου ότι , περίπου χίλια.
| Κλωνοποίηση σε βακτήρια | PCR | |
|---|---|---|
| Κύτταρα | χρειάζονται | δεν χρειάζονται |
| Τι πρέπει να ξέρεις | ένα τμήμα για τον ανιχνευτή | την αλληλουχία των άκρων |
| Ένζυμα | περιοριστική ενδονουκλεάση, DNA δεσμάση | θερμοανθεκτική DNA πολυμεράση |
| Ταχύτητα | μέρες | ώρες |
Πού χρησιμοποιείται
Επειδή ξεκινά από ελάχιστη ποσότητα DNA, η PCR χρησιμοποιείται όπου το δείγμα είναι μικρό ή παλιό:
- στην ιατροδικαστική, από ελάχιστο αίμα, τρίχα ή άλλο βιολογικό ίχνος,
- στη διάγνωση γενετικών ασθενειών, και στην ανίχνευση ιών και βακτηρίων σε ένα δείγμα,
- στη μελέτη DNA από απολιθώματα και αρχαιολογικά ευρήματα,
- στην προγεννητική διάγνωση, από λίγα εμβρυϊκά κύτταρα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ξεκινάς μια PCR με 5 δίκλωνα μόρια DNA που περιέχουν την περιοχή-στόχο. Πόσα δίκλωνα μόρια της περιοχής έχεις μετά από 10 κύκλους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε κάθε κύκλο κάθε δίκλωνο μόριο δίνει δύο. Μετά από κύκλους, κάθε αρχικό μόριο έχει γίνει .
Για : από κάθε αρχικό μόριο.
Από πέντε αρχικά μόρια:
Η τιμή είναι ιδανική. Στην πράξη η απόδοση κάθε κύκλου είναι λίγο μικρότερη από τον πλήρη διπλασιασμό.
Παράδειγμα 2
Η μία αλυσίδα μιας περιοχής-στόχου είναι 5΄-TGCATCCGGATTACCGTAGGCAAT-3΄. Γράψε δύο πρωταρχικά τμήματα των 8 νουκλεοτιδίων για να την πολλαπλασιάσεις με PCR.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η απέναντι αλυσίδα είναι αντιπαράλληλη:
5΄-TGCATCCGGATTACCGTAGGCAAT-3΄ 3΄-ACGTAGGCCTAATGGCATCCGTTA-5΄Το πρώτο πρωταρχικό τμήμα ζευγαρώνει με το 3΄ άκρο της κάτω αλυσίδας, που είναι στα αριστερά:
3΄-ACGTAGGC. Συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο είναι το5΄-TGCATCCG-3΄, ίδιο με τα πρώτα οκτώ της πάνω αλυσίδας.Το δεύτερο ζευγαρώνει με το 3΄ άκρο της πάνω αλυσίδας, στα δεξιά:
TAGGCAAT-3΄. Γράφεις το συμπληρωματικό από το 5΄:5΄-ATTGCCTA-3΄.Και τα δύο γράφονται 5΄→3΄, και η πολυμεράση θα τα επιμηκύνει προς το εσωτερικό της περιοχής, από το 3΄ άκρο τους.
Παράδειγμα 3
Θέλεις να βρεις σε μια cDNA βιβλιοθήκη τον κλώνο με το γονίδιο μιας πρωτεΐνης. Γνωρίζεις ένα τμήμα του mRNA της: 5΄-AUGGCUUGG-3΄. Ποια αλληλουχία έχει ένας ανιχνευτής DNA που το αναγνωρίζει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το cDNA είναι δίκλωνο. Η μία αλυσίδα του έχει την αλληλουχία του mRNA με T αντί για U:
5΄-ATGGCTTGG-3΄. Η άλλη είναι η συμπληρωματική της.Ένας ανιχνευτής που υβριδοποιείται με την αλυσίδα
5΄-ATGGCTTGG-3΄πρέπει να είναι συμπληρωματικός και αντιπαράλληλος προς αυτήν:3΄-TACCGAACC-5΄, δηλαδή5΄-CCAAGCCAT-3΄.Ο ίδιος ανιχνευτής υβριδοποιείται και με το ίδιο το mRNA, που έχει την ίδια αλληλουχία με U. Θα μπορούσες επίσης να χρησιμοποιήσεις ως ανιχνευτή το
5΄-ATGGCTTGG-3΄, που υβριδοποιείται με την άλλη αλυσίδα του cDNA. Σε κάθε περίπτωση το DNA του φίλτρου πρέπει πρώτα να αποδιαταχθεί.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Στην PCR χρειάζεται DNA δεσμάση. (β) Ένας ανιχνευτής RNA μπορεί να υβριδοποιηθεί με DNA. (γ) Με PCR μπορείς να πολλαπλασιάσεις μια περιοχή της οποίας δεν ξέρεις καμία αλληλουχία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Στην PCR δεν ενώνονται κομμάτια. Η DNA πολυμεράση επιμηκύνει κάθε πρωταρχικό τμήμα σε μια συνεχή αλυσίδα, οπότε δεν μένουν κενά για να κλείσει μια δεσμάση.
(β) Σωστή. Η υβριδοποίηση στηρίζεται στη συμπληρωματικότητα των βάσεων. Το U του RNA ζευγαρώνει με το A του DNA, όπως το T. Γι' αυτό ανιχνευτής μπορεί να είναι DNA ή RNA.
(γ) Λανθασμένη. Τα πρωταρχικά τμήματα πρέπει να είναι συμπληρωματικά προς τα άκρα της περιοχής. Χωρίς να ξέρεις την αλληλουχία των άκρων, δεν μπορείς να τα φτιάξεις.
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Σε έναν σωλήνα PCR βάζεις δίκλωνα μόρια DNA με την περιοχή-στόχο. Η μία αλυσίδα της περιοχής είναι 5΄-GATCCAGTTACGGTCA-3΄. (α) Γράψε δύο πρωταρχικά τμήματα των νουκλεοτιδίων. (β) Πόσα δίκλωνα μόρια της περιοχής έχεις μετά από κύκλους; (γ) Πόσα πρωταρχικά τμήματα χρησιμοποιήθηκαν; (δ) Γιατί μετά τους °C η θερμοκρασία κατεβαίνει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Γράφεις την απέναντι αλυσίδα:
5΄-GATCCAGTTACGGTCA-3΄ 3΄-CTAGGTCAATGCCAGT-5΄Το ένα πρωταρχικό τμήμα ζευγαρώνει με το 3΄ άκρο της κάτω αλυσίδας, αριστερά. Είναι ίδιο με την αρχή της πάνω:
5΄-GATCC-3΄.Το άλλο ζευγαρώνει με το 3΄ άκρο της πάνω αλυσίδας, δεξιά, στο
GGTCA-3΄. Γράφεις το συμπλήρωμα αντιπαράλληλα και το διαβάζεις από το 5΄:5΄-TGACC-3΄.(β) Κάθε κύκλος διπλασιάζει τα μόρια: δίκλωνα μόρια.
(γ) Τα μόρια έχουν αλυσίδες. Οι είναι οι αρχικές, άρα συντέθηκαν . Κάθε νέα αλυσίδα ξεκίνησε από ένα πρωταρχικό τμήμα: χρησιμοποιήθηκαν , δηλαδή από κάθε είδος.
(δ) Στους °C οι αλυσίδες χωρίζουν. Στους περίπου °C τα πρωταρχικά τμήματα μπορούν να σχηματίσουν δεσμούς υδρογόνου με τα άκρα της περιοχής. Στους περίπου °C η θερμοανθεκτική πολυμεράση τα επιμηκύνει.
Παράδειγμα 6
Τι θα χρησιμοποιούσες σε κάθε περίπτωση, PCR ή κλωνοποίηση σε βακτήρια με βιβλιοθήκη και ανιχνευτή; (α) Μελετάς ένα γονίδιο σε DNA από οστό ετών, και ξέρεις τις αλληλουχίες στα άκρα του. (β) Θέλεις βακτήρια που παράγουν μια ανθρώπινη πρωτεΐνη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) PCR. Το δείγμα έχει ελάχιστο DNA, και οι αλληλουχίες των άκρων είναι γνωστές, οπότε μπορείς να φτιάξεις πρωταρχικά τμήματα. Η PCR πολλαπλασιάζει μόνο την περιοχή που σε ενδιαφέρει, χωρίς κύτταρα.
(β) Κλωνοποίηση. Η PCR δίνει αντίγραφα DNA, όχι πρωτεΐνη. Για την πρωτεΐνη χρειάζεσαι βακτήρια που φέρουν το γονίδιο σε φορέα και το εκφράζουν.
Επειδή το βακτήριο δεν αφαιρεί εσώνια, το γονίδιο πρέπει να προέρχεται από cDNA κυττάρων που το εκφράζουν. Τον σωστό κλώνο της cDNA βιβλιοθήκης τον βρίσκεις με ανιχνευτή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία στάδια κάθε κύκλου PCR, με τη σειρά;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι ένας ανιχνευτής και πώς εντοπίζει με υβριδοποίηση τον κλώνο που περιέχει ένα γονίδιο.
- Να περιγράφεις τα τρία στάδια ενός κύκλου PCR και τι χρειάζεται η αντίδραση.
- Να υπολογίζεις τον αριθμό των αντιγράφων μετά από ορισμένους κύκλους και να γράφεις τα πρωταρχικά τμήματα για μια περιοχή-στόχο.
- Να δίνεις παραδείγματα εφαρμογών της PCR.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.