Περιοριστικές ενδονουκλεάσες σε αλληλουχίες
Πού κόβει ένα ένζυμο, πόσα κομμάτια βγαίνουν, και πώς μπαίνει ένα γονίδιο σε πλασμίδιο.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §4
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Γ ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2023 επαν. Α ·2023 Δ ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Δ ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τις θέσεις μιας περιοριστικής ενδονουκλεάσης σε δίκλωνη αλληλουχία και να γράφεις τα κομμάτια με τα άκρα τους.
- Να διαλέγεις το ένζυμο που αφήνει ακέραιο το γονίδιο και κόβει το πλασμίδιο μία φορά, και να ξεχωρίζεις τα ανασυνδυασμένα βακτήρια.
- Να εξηγείς πόσοι προσανατολισμοί ενθέματος είναι δυνατοί και πότε εκφράζεται το γονίδιο.
- Να βρίσκεις την κωδική αλυσίδα ενός κομματιού και να εξηγείς πώς μια μετάλλαξη αλλάζει τα κομμάτια.
Το θέμα με την αλληλουχία
Στο Θέμα Γ ή Δ σού δίνουν συχνά ένα κομμάτι δίκλωνου DNA, ένα ή δύο περιοριστικά ένζυμα και ένα πλασμίδιο. Ζητούν πόσα κομμάτια βγαίνουν, ποιο κομμάτι έχει το γονίδιο, ποιο ένζυμο θα διάλεγες, και ποια βακτήρια θα το εκφράσουν. Οι ερωτήσεις αλλάζουν, η μέθοδος όχι. Είναι επτά βήματα, πάντα με την ίδια σειρά.
Η θεωρία (τι κάνει η EcoRI, τι είναι φορέας, πώς γίνεται η επιλογή) είναι στην ενότητα «Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA». Εδώ τη δουλεύεις πάνω σε αλληλουχίες.
Βήμα 1: Βρες τις θέσεις αναγνώρισης
Η EcoRI αναγνωρίζει το 5΄-GAATTC-3΄ και κόβει ανάμεσα σε G και A. Άλλα ένζυμα που δίνουν οι ασκήσεις δουλεύουν με τον ίδιο τρόπο, με δική τους αλληλουχία:
| Ένζυμο | Αναγνωρίζει (5΄→3΄) | Κόβει | Μονόκλωνο άκρο |
|---|---|---|---|
| EcoRI | GAATTC | G / AATTC | 5΄-AATT |
| BamHI | GGATCC | G / GATCC | 5΄-GATC |
| HindIII | AAGCTT | A / AGCTT | 5΄-AGCT |
Όλες αυτές οι αλληλουχίες είναι παλίνδρομες: η απέναντι αλυσίδα, διαβασμένη 5΄→3΄, είναι ίδια. Γι' αυτό:
- Διαβάζεις 5΄→3΄. Αν η αλυσίδα δίνεται γραμμένη 3΄→5΄, τη γυρίζεις ανάποδα πριν ψάξεις.
- Ψάχνεις σε μία αλυσίδα. Όπου είναι η θέση στη μία, είναι και στην άλλη, στο ίδιο σημείο. Δεν μετράς δύο θέσεις για το ίδιο σημείο.
- Μετράς τις θέσεις και σημειώνεις πού κόβει κάθε αλυσίδα.
Βήμα 2: Μέτρησε τα κομμάτια
- Γραμμικό μόριο με θέσεις: κομμάτια.
- Κυκλικό μόριο (πλασμίδιο) με θέσεις: κομμάτια. Με μία θέση δεν βγαίνει κομμάτι, απλώς ανοίγει.
Αν δίνονται οι θέσεις σε ζεύγη βάσεων, το μήκος κάθε κομματιού είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικές τομές. Σε κυκλικό μόριο, το τελευταίο κομμάτι κλείνει τον κύκλο: πηγαίνει από την τελευταία τομή, περνά από το «μηδέν», και φτάνει στην πρώτη.
Βήμα 3: Γράψε τα κομμάτια με τα άκρα τους
Κάθε αλυσίδα κόβεται στο δικό της G / A. Οι δύο τομές απέχουν τέσσερις βάσεις, οπότε κάθε άκρο έχει μια μονόκλωνη προεξοχή 5΄-AATT. Για ένα κομμάτι ανάμεσα σε δύο θέσεις:
- η πάνω αλυσίδα του αρχίζει με
AATTCκαι τελειώνει σεG, - η κάτω αλυσίδα του, διαβασμένη 5΄→3΄, αρχίζει κι αυτή με
AATTCκαι τελειώνει σεG.
Βήμα 4: Διάλεξε ένζυμο
Θέλεις να βγάλεις το γονίδιο ολόκληρο και να το βάλεις σε ένα πλασμίδιο. Το ένζυμο που διαλέγεις πρέπει να πληροί τρεις όρους:
- Να μην κόβει μέσα στο γονίδιο. Αλλιώς το γονίδιο σπάει.
- Να κόβει και από τις δύο πλευρές του γονιδίου, για να βγει το κομμάτι που το περιέχει.
- Να κόβει το πλασμίδιο σε ένα μόνο σημείο, και καλύτερα μέσα σε ένα γονίδιο ανθεκτικότητας, για να ξεχωρίσεις τα ανασυνδυασμένα.
Το γονίδιο και το πλασμίδιο κόβονται με το ίδιο ένζυμο, για να έχουν συμπληρωματικά μονόκλωνα άκρα.
Βήμα 5: Πόσοι προσανατολισμοί;
Όταν και τα δύο άκρα του ενθέματος κόπηκαν με το ίδιο ένζυμο, είναι ίδια. Το ένθεμα μπαίνει στο πλασμίδιο με δύο τρόπους: όπως είναι, ή γυρισμένο ανάποδα.
Αυτό μετράει όταν το γονίδιο μεταγράφεται από έναν υποκινητή του πλασμιδίου. Η RNA πολυμεράση προχωρά προς μία κατεύθυνση και διαβάζει το καλούπι από το 3΄ προς το 5΄. Μόνο στον έναν προσανατολισμό το καλούπι είναι η μη κωδική αλυσίδα του γονιδίου. Στον άλλο, μεταγράφεται η λάθος αλυσίδα και η πρωτεΐνη δεν φτιάχνεται.
Αν κόψεις με δύο διαφορετικά ένζυμα, ένα σε κάθε πλευρά, τα δύο άκρα του ενθέματος είναι διαφορετικά. Τότε μπαίνει με έναν μόνο τρόπο, και το πλασμίδιο δεν μπορεί να ξανακλείσει μόνο του.
Βήμα 6: Ποια βακτήρια κρατάς
Πλασμίδιο με γονίδια ανθεκτικότητας στην αμπικιλλίνη και στην τετρακυκλίνη, με τη θέση του ενζύμου μέσα στο δεύτερο:
| Τι πήρε το βακτήριο | Αμπικιλλίνη | Τετρακυκλίνη |
|---|---|---|
| Τίποτα | δεν αναπτύσσεται | δεν αναπτύσσεται |
| Πλασμίδιο χωρίς ένθεμα | αναπτύσσεται | αναπτύσσεται |
| Ανασυνδυασμένο πλασμίδιο | αναπτύσσεται | δεν αναπτύσσεται |
Αν η θέση είναι μέσα στο γονίδιο της αμπικιλλίνης, αλλάζεις τα δύο αντιβιοτικά μεταξύ τους στον πίνακα.
Βήμα 7: Βρες την κωδική αλυσίδα
Για να πεις αν και πώς εκφράζεται ένα γονίδιο του κομματιού, βρίσκεις την κωδική του αλυσίδα:
- Διαβάζεις κάθε αλυσίδα 5΄→3΄ και ψάχνεις
ATG, που αντιστοιχεί στο κωδικόνιο έναρξης AUG. - Από το ATG χωρίζεις σε τριάδες, χωρίς να πηδάς βάσεις, ώσπου να βρεις κωδικόνιο λήξης:
TAA,TAGήTGA. - Η αλυσίδα όπου το ATG οδηγεί σε κωδικόνιο λήξης στο ίδιο πλαίσιο είναι η κωδική. Η άλλη είναι η μη κωδική, το καλούπι της μεταγραφής.
- Το mRNA έχει την αλληλουχία της κωδικής με U αντί για T. Τα αμινοξέα είναι όσα τα κωδικόνια από το ATG ως πριν από τη λήξη.
Όταν μια μετάλλαξη αλλάζει μια θέση
Μια αντικατάσταση βάσης μέσα σε ένα GAATTC το κάνει, για παράδειγμα, GAGTTC. Το ένζυμο δεν το αναγνωρίζει πια, και το DNA δεν κόβεται εκεί: βγαίνει ένα κομμάτι λιγότερο, και μεγαλύτερο. Το αντίθετο γίνεται όταν μια μετάλλαξη δημιουργεί νέα θέση. Έτσι, το μέγεθος των κομματιών ξεχωρίζει δύο αλληλόμορφα, ακόμα κι αν διαφέρουν σε μία βάση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA έχει στη μία αλυσίδα την αλληλουχία 5΄-AGGAATTCTAGCGAATTCCATGAATTCGT-3΄. Πόσα κομμάτια δίνει η EcoRI; Γράψε τις δύο αλυσίδες του τρίτου κομματιού, από αριστερά.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γράφεις και την απέναντι αλυσίδα:
5΄-AGGAATTCTAGCGAATTCCATGAATTCGT-3΄ 3΄-TCCTTAAGATCGCTTAAGGTACTTAAGCA-5΄Ψάχνεις
GAATTCστην πάνω αλυσίδα. Βρίσκεις τρεις θέσεις, στα νουκλεοτίδια 3–8, 13–18 και 22–27. Τρεις θέσεις σε γραμμικό μόριο δίνουν τέσσερα κομμάτια.Το τρίτο κομμάτι είναι ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη θέση. Η πάνω αλυσίδα του αρχίζει μετά το G της δεύτερης θέσης και τελειώνει στο G της τρίτης:
5΄-AATTCCATG -3΄ 3΄- GGTACTTAA-5΄Γραμμένες και οι δύο 5΄→3΄:
5΄-AATTCCATG-3΄και5΄-AATTCATGG-3΄. Και οι δύο αρχίζουν με AATTC και τελειώνουν σε G, όπως περιμένεις.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Ένα κυκλικό πλασμίδιο με δύο θέσεις EcoRI δίνει τρία κομμάτια. (β) Κομμάτια ανθρώπινου και βακτηριακού DNA κομμένα με EcoRI έχουν ίδια μονόκλωνα άκρα. (γ) Όταν μια αλυσίδα έχει μία φορά το 5΄-GAATTC-3΄, το μόριο έχει δύο θέσεις αναγνώρισης, μία σε κάθε αλυσίδα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Ένα κυκλικό μόριο δεν έχει ελεύθερα άκρα. Η πρώτη τομή απλώς το ανοίγει, και κάθε επόμενη δίνει ένα κομμάτι ακόμα. Δύο θέσεις δίνουν δύο κομμάτια.
(β) Σωστή. Τα άκρα εξαρτώνται μόνο από το ένζυμο, όχι από τον οργανισμό. Όλα έχουν προεξοχή
5΄-AATT, γι' αυτό ζευγαρώνουν μεταξύ τους.(γ) Λανθασμένη. Η αλληλουχία είναι παλίνδρομη: το GAATTC της μίας αλυσίδας και το GAATTC της απέναντι είναι το ίδιο δίκλωνο σημείο. Είναι μία θέση, όπου το ένζυμο κόβει και τις δύο αλυσίδες.
Παράδειγμα 3
Ένα κομμάτι DNA έχει ένα γονίδιο με μία θέση EcoRI στη μέση του. Μία θέση BamHI βρίσκεται λίγο πριν από το γονίδιο και μία λίγο μετά. Το πλασμίδιο έχει μία θέση BamHI μέσα στο γονίδιο ανθεκτικότητας στην αμπικιλλίνη, δύο θέσεις EcoRI, και ακέραιο γονίδιο ανθεκτικότητας στην τετρακυκλίνη. Ποιο ένζυμο διαλέγεις, και πώς ξεχωρίζεις τα βακτήρια με ανασυνδυασμένο πλασμίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η EcoRI αποκλείεται δύο φορές: κόβει το γονίδιο στη μέση, και κόβει το πλασμίδιο σε δύο κομμάτια.
Η BamHI πληροί και τους τρεις όρους: δεν κόβει μέσα στο γονίδιο, κόβει πριν και μετά από αυτό, και κόβει το πλασμίδιο μία φορά. Κόβεις και τα δύο με BamHI.
Το ένθεμα μπαίνει μέσα στο γονίδιο της αμπικιλλίνης και το διακόπτει. Σε θρεπτικό υλικό με τετρακυκλίνη αναπτύσσονται όλα τα βακτήρια που πήραν πλασμίδιο.
Από αυτά, όσα δεν αναπτύσσονται με αμπικιλλίνη έχουν το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο. Όσα αναπτύσσονται και με τα δύο πήραν πλασμίδιο χωρίς ένθεμα.
Παράδειγμα 4
Ένα γονίδιο κόβεται με EcoRI και από τις δύο πλευρές του, και μπαίνει σε πλασμίδιο κομμένο με EcoRI, ακριβώς μετά από έναν υποκινητή του πλασμιδίου. Θα παράγουν την πρωτεΐνη όλα τα βακτήρια με ανασυνδυασμένο πλασμίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα δύο άκρα του ενθέματος κόπηκαν με το ίδιο ένζυμο, άρα είναι ίδια. Ζευγαρώνουν με τα άκρα του πλασμιδίου και στους δύο προσανατολισμούς.
Η RNA πολυμεράση αρχίζει από τον υποκινητή του πλασμιδίου και προχωρά προς μία κατεύθυνση. Χρησιμοποιεί ως καλούπι τη σωστή αλυσίδα του γονιδίου, τη μη κωδική, μόνο στον έναν προσανατολισμό.
Οι δύο προσανατολισμοί είναι εξίσου πιθανοί. Περίπου τα μισά βακτήρια με ανασυνδυασμένο πλασμίδιο παράγουν την πρωτεΐνη. Στα άλλα το γονίδιο είναι γυρισμένο, και η μεταγραφή δεν δίνει το σωστό mRNA.
Για να μπαίνει πάντα σωστά, κόβεις με δύο διαφορετικά ένζυμα, ένα σε κάθε πλευρά του γονιδίου, και το πλασμίδιο με τα ίδια δύο.
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Δίνεται δίκλωνο τμήμα DNA με πάνω αλυσίδα 5΄-TTGAATTCCGTCACTGTGAAGCCATTCGAATTCAA-3΄, που περιέχει ένα μικρό γονίδιο. (α) Πόσα κομμάτια δίνει η EcoRI; (β) Γράψε τις δύο αλυσίδες του κομματιού με το γονίδιο. (γ) Ποια είναι η κωδική αλυσίδα, ποιο το mRNA, και πόσα αμινοξέα έχει το πεπτίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Γράφεις την απέναντι αλυσίδα:
5΄-TTGAATTCCGTCACTGTGAAGCCATTCGAATTCAA-3΄ 3΄-AACTTAAGGCAGTGACACTTCGGTAAGCTTAAGTT-5΄Το
GAATTCυπάρχει στα νουκλεοτίδια 3–8 και 28–33 της πάνω αλυσίδας. Δύο θέσεις σε γραμμικό μόριο: τρία κομμάτια.(β) Τα ακραία κομμάτια έχουν λίγες βάσεις. Το γονίδιο είναι στο μεσαίο. Οι αλυσίδες του, γραμμένες 5΄→3΄:
πάνω 5΄-AATTCCGTCACTGTGAAGCCATTCG-3΄ κάτω 5΄-AATTCGAATGGCTTCACAGTGACGG-3΄(γ) Ψάχνεις ATG σε κάθε αλυσίδα, 5΄→3΄. Η πάνω δεν έχει κανένα. Η κάτω έχει ένα:
ATG GCT TCA CAG TGA. Από το ATG, χωρίζοντας σε τριάδες, φτάνεις στο TGA, κωδικόνιο λήξης, στο ίδιο πλαίσιο.Η κάτω αλυσίδα είναι η κωδική, και η πάνω είναι το καλούπι. Το mRNA είναι
5΄-AUGGCUUCACAGUGA-3΄.Τα κωδικόνια πριν από τη λήξη είναι τέσσερα, άρα το πεπτίδιο έχει 4 αμινοξέα. Το πρώτο είναι η μεθειονίνη.
Παράδειγμα 6
Μια περιοχή ζευγών βάσεων ενός γονιδίου έχει, στο φυσιολογικό αλληλόμορφο, θέσεις EcoRI στα και στα ζεύγη βάσεων από το αριστερό άκρο. Στο μεταλλαγμένο αλληλόμορφο, μια αντικατάσταση έκανε το δεύτερο GAATTC σε GAGTTC. Ποια κομμάτια δίνει κάθε αλληλόμορφο, και τι βλέπεις σε έναν ετερόζυγο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Φυσιολογικό. Δύο τομές σε γραμμικό τμήμα: τρία κομμάτια, , και ζευγών βάσεων.
Μεταλλαγμένο. Το GAGTTC δεν αναγνωρίζεται. Μένει μόνο η τομή στα : δύο κομμάτια, και ζευγών βάσεων.
Ετερόζυγος. Έχει και τα δύο αλληλόμορφα, άρα και τα δύο σύνολα κομματιών: , , και . Το κομμάτι των δείχνει το μεταλλαγμένο αλληλόμορφο, τα και το φυσιολογικό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η BamHI αναγνωρίζει το 5΄-GGATCC-3΄ και κόβει ανάμεσα στα δύο G. Ποιο μονόκλωνο άκρο αφήνει, από το 5΄ προς το 3΄;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τις θέσεις μιας περιοριστικής ενδονουκλεάσης σε δίκλωνη αλληλουχία και να γράφεις τα κομμάτια με τα άκρα τους.
- Να διαλέγεις το ένζυμο που αφήνει ακέραιο το γονίδιο και κόβει το πλασμίδιο μία φορά, και να ξεχωρίζεις τα ανασυνδυασμένα βακτήρια.
- Να εξηγείς πόσοι προσανατολισμοί ενθέματος είναι δυνατοί και πότε εκφράζεται το γονίδιο.
- Να βρίσκεις την κωδική αλυσίδα ενός κομματιού και να εξηγείς πώς μια μετάλλαξη αλλάζει τα κομμάτια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.