Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οι νόμοι του Mendel

Μονοϋβριδισμός, διυβριδισμός και διασταύρωση ελέγχου.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2024 Δ ·2022 Γ ·2021 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να διατυπώνεις τους δύο νόμους του Mendel και να τους συνδέεις με τη συμπεριφορά των χρωμοσωμάτων στη μείωση.
  2. Να λύνεις διασταυρώσεις μονοϋβριδισμού και διυβριδισμού, με γαμέτες, τετράγωνο Punnett και αναλογίες, και να υπολογίζεις πιθανότητες με τους κανόνες του γινομένου και του αθροίσματος.
  3. Να χρησιμοποιείς τη διασταύρωση ελέγχου για να βρεις τον γονότυπο ενός ατόμου με επικρατή φαινότυπο.
  4. Να γράφεις αιτιολόγηση με τη μορφή που ζητούν οι εξετάσεις: γονότυποι, γαμέτες, απόγονοι, συμπέρασμα.

Τι έκανε διαφορετικά ο Mendel

Στο Γυμνάσιο είδες το βασικό: ο Mendel διασταύρωσε μοσχομπίζελα, βρήκε την αναλογία 3:13:1 και την εξήγησε με δύο «παράγοντες» για κάθε γνώρισμα. Εδώ το ζητούμενο είναι άλλο: να λύνεις διασταυρώσεις με τον τρόπο που τις ζητάει η εξέταση, και να ξέρεις τι συμβαίνει στο κύτταρο κάθε φορά που γράφεις έναν γαμέτη.

Η επιτυχία του Mendel (τα αποτελέσματά του δημοσιεύτηκαν το 1866) δεν οφείλεται σε τύχη. Τρία πράγματα έκανε αλλιώς από τους προκατόχους του:

  • Ξεκίνησε από αμιγή στελέχη, φυτά που με αυτογονιμοποίηση έδιναν για γενιές τον ίδιο χαρακτήρα.
  • Μελέτησε έναν ή δύο χαρακτήρες τη φορά, με δύο καθαρά διακριτές μορφές ο καθένας, αντί για ολόκληρο το φυτό.
  • Μέτρησε τους απογόνους σε μεγάλους αριθμούς και ερμήνευσε τα αποτελέσματα με στατιστική.

Τη λέξη «γονίδιο» δεν τη χρησιμοποίησε ποτέ. Μιλούσε για «κληρονομικούς παράγοντες». Σήμερα ξέρουμε ότι είναι τμήματα DNA σε συγκεκριμένη θέση ενός χρωμοσώματος, και ότι οι δύο μορφές κάθε χαρακτήρα είναι αλληλόμορφα του ίδιου γονιδίου.

Μονοϋβριδισμός και ο πρώτος νόμος

Μονοϋβριδισμός λέγεται η διασταύρωση στην οποία μελετάς έναν χαρακτήρα. Τα σύμβολα: κεφαλαίο γράμμα για το επικρατές αλληλόμορφο, το ίδιο μικρό για το υπολειπόμενο. Στο μοσχομπίζελο το κίτρινο χρώμα σπέρματος (Y) επικρατεί του πράσινου (y).

ΓενιάΓονότυποιΓαμέτεςΦαινότυπος
PYY × yyY και yκίτρινα × πράσινα
F1YyY, y (από κάθε φυτό)όλα κίτρινα
F21 YY : 2 Yy : 1 yy3 κίτρινα : 1 πράσινο

Πρόσεξε τη διαφορά ανάμεσα σε δύο αναλογίες που μπερδεύονται συχνά: η F2 έχει γονοτυπική αναλογία 1:2:11:2:1 και φαινοτυπική 3:13:1. Στις απαντήσεις σου γράφεις πάντα ποια από τις δύο εννοείς.

Η διασταύρωση ελέγχου

Ένα φυτό με κίτρινα σπέρματα μπορεί να είναι YY ή Yy. Ο φαινότυπος δεν σου λέει ποιο από τα δύο. Το διασταυρώνεις λοιπόν με άτομο ομόζυγο για το υπολειπόμενο αλληλόμορφο (yy), που δίνει μόνο γαμέτες y. Έτσι ο φαινότυπος κάθε απογόνου «διαβάζει» ποιον γαμέτη έδωσε το άγνωστο φυτό:

  • αν όλοι οι απόγονοι είναι κίτρινοι, το φυτό είναι YY,
  • αν εμφανιστεί έστω και ένας πράσινος, το φυτό έχει y, άρα είναι Yy, και η αναλογία που περιμένεις είναι 1:11:1.

Διασταύρωση ελέγχου

Ο δεύτερος γονέας είναι yy. Άλλαξε τον πρώτο από YY σε Yy και δες πώς ο φαινότυπος των απογόνων αποκαλύπτει τον γονότυπό του. Μετά δοκίμασε Yy × Yy για να ξαναδείς το 3:1.

Άγνωστο φυτό

Φυτό ελέγχου

Γαμέτες και απόγονοι

YY
yYyYy
yYyYy

Γονότυποι: 4/4 = 1 Yy

Φαινότυποι: 4/4 = 1 κίτρινα σπέρματα

Διυβριδισμός και ο δεύτερος νόμος

Διυβριδισμός λέγεται η διασταύρωση στην οποία μελετάς δύο χαρακτήρες ταυτόχρονα. Ο Mendel διασταύρωσε αμιγή φυτά με κίτρινα και λεία σπέρματα (YYRR) με αμιγή φυτά με πράσινα και ρυτιδωμένα (yyrr). Το λείο (R) επικρατεί του ρυτιδωμένου (r).

Η F1 ήταν όλη YyRr, με κίτρινα λεία σπέρματα. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν ποιους γαμέτες δίνει ένα YyRr. Αν τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, δίνει τέσσερα είδη γαμετών σε ίσες αναλογίες:

YR, Yr, yR, yr, με πιθανότητα 14\frac{1}{4} το καθένα.

Με τέσσερα είδη γαμετών από κάθε γονέα, το τετράγωνο Punnett έχει 4×4=164 \times 4 = 16 ισοπίθανα κουτιά. Τα μετράς και βρίσκεις φαινοτυπική αναλογία 9:3:3:19:3:3:1:

ΦαινότυποςΚουτιάΓονότυποι
κίτρινα λεία99Y_R_ (YYRR, YYRr, YyRR, YyRr)
κίτρινα ρυτιδωμένα33Y_rr
πράσινα λεία33yyR_
πράσινα ρυτιδωμένα11yyrr

Η παύλα σημαίνει «οποιοδήποτε από τα δύο αλληλόμορφα».

Ο Mendel μέτρησε 315:108:101:32315 : 108 : 101 : 32 σε 556556 σπέρματα, πολύ κοντά στο 9:3:3:19:3:3:1.

Το εργαλείο που σε γλιτώνει από τα 16 κουτιά

Επειδή τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, μπορείς να λύσεις κάθε γονίδιο χωριστά και μετά να πολλαπλασιάσεις τις πιθανότητες. Στο YyRr × YyRr:

  • για το χρώμα, Yy × Yy δίνει 34\frac{3}{4} κίτρινα και 14\frac{1}{4} πράσινα,
  • για το σχήμα, Rr × Rr δίνει 34\frac{3}{4} λεία και 14\frac{1}{4} ρυτιδωμένα,
  • άρα πράσινα λεία: 14×34=316\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}.

Το ίδιο κάνει και για τους γαμέτες: ένα άτομο ετερόζυγο σε nn ανεξάρτητα γονίδια δίνει 2n2^n είδη γαμετών. Ένα AaBbCc δίνει 23=82^3 = 8.

Από τη διασταύρωση δύο ατόμων ετερόζυγων σε nn ανεξάρτητα γονίδια προκύπτουν 3n3^n διαφορετικοί γονότυποι και, με πλήρη επικράτεια, 2n2^n φαινότυποι. Για n=2n = 2: 99 γονότυποι και 44 φαινότυποι, όσοι και στον πίνακα του 9:3:3:19:3:3:1.

«Και», «ή» και «από αυτούς»

Τρεις λέξεις της εκφώνησης αλλάζουν την πράξη. Μάθε να τις βλέπεις.

  • «Και» (δύο ανεξάρτητα γεγονότα μαζί): πολλαπλασιάζεις. Πράσινο και λείο: 14×34=316\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}.
  • «Ή» (δύο γεγονότα που δεν γίνονται μαζί): προσθέτεις. Ένας απόγονος του Yy × Yy είναι ομόζυγος, YY ή yy, με πιθανότητα 14+14=12\frac{1}{4} + \frac{1}{4} = \frac{1}{2}.
  • «Από αυτούς»: αλλάζει το σύνολο. Από τους κίτρινους απογόνους του Yy × Yy, τι κλάσμα είναι ετερόζυγοι; Οι κίτρινοι είναι 33 κουτιά (YY, Yy, Yy), και τα 22 από αυτά είναι Yy. Η απάντηση είναι 23\frac{2}{3}, όχι 12\frac{1}{2}.

Ένα κύτταρο ή ένας οργανισμός;

Το «AaBb δίνει τέσσερα είδη γαμετών» ισχύει για τον οργανισμό, που έχει χιλιάδες κύτταρα σε μείωση. Ένα μόνο κύτταρο που κάνει μείωση δίνει τέσσερα κύτταρα, αλλά μόνο δύο είδη: στη μετάφαση Ι τα ζεύγη των ομολόγων παίρνουν έναν προσανατολισμό. Ή θα βγουν AB και ab, ή Ab και aB, δύο από το καθένα. Αυτό ισχύει αν δεν γίνει ανταλλαγή τμημάτων ανάμεσα στα ομόλογα.

Στη γυναίκα η αναλογία πέφτει ακόμα πιο πολύ. Από ένα κύτταρο που κάνει μείωση προκύπτει ένα ωάριο, άρα ένα είδος γαμέτη.

Πώς γράφεις μια διασταύρωση στις εξετάσεις

Η βαθμολογία δεν πηγαίνει μόνο στο σωστό νούμερο. Σε κάθε διασταύρωση γράφεις, με αυτή τη σειρά:

  1. Συμβολισμό: ποιο γράμμα για ποιο αλληλόμορφο, και ποιο επικρατεί.
  2. Γονότυπους των γονέων, με αιτιολόγηση από τα δεδομένα.
  3. Γαμέτες κάθε γονέα, επικαλούμενος τον νόμο του διαχωρισμού (και της ανεξάρτητης μεταβίβασης, αν είναι δύο γονίδια).
  4. Απογόνους, με τετράγωνο Punnett, και αναλογίες γονοτύπων και φαινοτύπων.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα φυτό μοσχομπίζελου με κίτρινα λεία σπέρματα διασταυρώνεται με φυτό με πράσινα ρυτιδωμένα. Προκύπτουν 52 κίτρινα λεία, 49 κίτρινα ρυτιδωμένα, 48 πράσινα λεία και 51 πράσινα ρυτιδωμένα. Βρες τον γονότυπο του πρώτου φυτού.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διασταυρώνονται δύο φυτά YyRr. Ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να έχει πράσινα λεία σπέρματα και να είναι ετερόζυγος για το σχήμα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Δύο φυτά με κίτρινα λεία σπέρματα δίνουν απογόνους σε αναλογία 3 κίτρινα λεία : 1 πράσινο λείο. Ποιοι είναι οι πιθανοί γονότυποι των γονέων;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Ένα κύτταρο ατόμου AaBb που κάνει μείωση δίνει τέσσερα είδη γαμετών. (β) Από τη διασταύρωση Aa × Aa, ένας απόγονος με τον επικρατή φαινότυπο είναι ομόζυγος με πιθανότητα 14\frac{1}{4}.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Δ: Σε ένα φυτό διασταυρώνεται αμιγές ψηλό φυτό με λευκά άνθη με αμιγές κοντό φυτό με μωβ άνθη. Όλη η F1 είναι ψηλά φυτά με μωβ άνθη. Τα φυτά της F1 διασταυρώνονται μεταξύ τους και δίνουν 640640 φυτά. Τα δύο γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων. (α) Ποια αλληλόμορφα επικρατούν; (β) Γράψε τους γονότυπους των γονέων και της F1. (γ) Πόσα κοντά φυτά με μωβ άνθη περιμένεις στην F2, και πόσα από αυτά είναι αμιγή; (δ) Πώς θα βρεις αν ένα ψηλό φυτό με μωβ άνθη της F2 είναι αμιγές;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Διασταυρώνονται δύο άτομα AaBbCc και AaBbcc. Τα τρία γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομολόγων και τα A, B, C επικρατούν. Πόσους διαφορετικούς γονότυπους μπορεί να έχουν οι απόγονοι, και ποια είναι η πιθανότητα ενός απογόνου με φαινότυπο aaB_cc;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε ποιο γεγονός του κυττάρου αντιστοιχεί ο νόμος του διαχωρισμού των αλληλόμορφων γονιδίων;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Γράψε όλα τα είδη γαμετών που σχηματίζει ένα άτομο AaBB, αν τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα.

Τα κατάφερες;

  • Να διατυπώνεις τους δύο νόμους του Mendel και να τους συνδέεις με τη συμπεριφορά των χρωμοσωμάτων στη μείωση.
  • Να λύνεις διασταυρώσεις μονοϋβριδισμού και διυβριδισμού, με γαμέτες, τετράγωνο Punnett και αναλογίες, και να υπολογίζεις πιθανότητες με τους κανόνες του γινομένου και του αθροίσματος.
  • Να χρησιμοποιείς τη διασταύρωση ελέγχου για να βρεις τον γονότυπο ενός ατόμου με επικρατή φαινότυπο.
  • Να γράφεις αιτιολόγηση με τη μορφή που ζητούν οι εξετάσεις: γονότυποι, γαμέτες, απόγονοι, συμπέρασμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;