Οι νόμοι του Mendel
Μονοϋβριδισμός, διυβριδισμός και διασταύρωση ελέγχου.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2024 Δ ·2022 Γ ·2021 Δ
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τους δύο νόμους του Mendel και να τους συνδέεις με τη συμπεριφορά των χρωμοσωμάτων στη μείωση.
- Να λύνεις διασταυρώσεις μονοϋβριδισμού και διυβριδισμού, με γαμέτες, τετράγωνο Punnett και αναλογίες, και να υπολογίζεις πιθανότητες με τους κανόνες του γινομένου και του αθροίσματος.
- Να χρησιμοποιείς τη διασταύρωση ελέγχου για να βρεις τον γονότυπο ενός ατόμου με επικρατή φαινότυπο.
- Να γράφεις αιτιολόγηση με τη μορφή που ζητούν οι εξετάσεις: γονότυποι, γαμέτες, απόγονοι, συμπέρασμα.
Τι έκανε διαφορετικά ο Mendel
Στο Γυμνάσιο είδες το βασικό: ο Mendel διασταύρωσε μοσχομπίζελα, βρήκε την αναλογία και την εξήγησε με δύο «παράγοντες» για κάθε γνώρισμα. Εδώ το ζητούμενο είναι άλλο: να λύνεις διασταυρώσεις με τον τρόπο που τις ζητάει η εξέταση, και να ξέρεις τι συμβαίνει στο κύτταρο κάθε φορά που γράφεις έναν γαμέτη.
Η επιτυχία του Mendel (τα αποτελέσματά του δημοσιεύτηκαν το 1866) δεν οφείλεται σε τύχη. Τρία πράγματα έκανε αλλιώς από τους προκατόχους του:
- Ξεκίνησε από αμιγή στελέχη, φυτά που με αυτογονιμοποίηση έδιναν για γενιές τον ίδιο χαρακτήρα.
- Μελέτησε έναν ή δύο χαρακτήρες τη φορά, με δύο καθαρά διακριτές μορφές ο καθένας, αντί για ολόκληρο το φυτό.
- Μέτρησε τους απογόνους σε μεγάλους αριθμούς και ερμήνευσε τα αποτελέσματα με στατιστική.
Τη λέξη «γονίδιο» δεν τη χρησιμοποίησε ποτέ. Μιλούσε για «κληρονομικούς παράγοντες». Σήμερα ξέρουμε ότι είναι τμήματα DNA σε συγκεκριμένη θέση ενός χρωμοσώματος, και ότι οι δύο μορφές κάθε χαρακτήρα είναι αλληλόμορφα του ίδιου γονιδίου.
Μονοϋβριδισμός και ο πρώτος νόμος
Μονοϋβριδισμός λέγεται η διασταύρωση στην οποία μελετάς έναν χαρακτήρα. Τα σύμβολα: κεφαλαίο γράμμα για το επικρατές αλληλόμορφο, το ίδιο μικρό για το υπολειπόμενο. Στο μοσχομπίζελο το κίτρινο χρώμα σπέρματος (Y) επικρατεί του πράσινου (y).
| Γενιά | Γονότυποι | Γαμέτες | Φαινότυπος |
|---|---|---|---|
| P | YY × yy | Y και y | κίτρινα × πράσινα |
| F1 | Yy | Y, y (από κάθε φυτό) | όλα κίτρινα |
| F2 | 1 YY : 2 Yy : 1 yy | 3 κίτρινα : 1 πράσινο |
Πρόσεξε τη διαφορά ανάμεσα σε δύο αναλογίες που μπερδεύονται συχνά: η F2 έχει γονοτυπική αναλογία και φαινοτυπική . Στις απαντήσεις σου γράφεις πάντα ποια από τις δύο εννοείς.
Η διασταύρωση ελέγχου
Ένα φυτό με κίτρινα σπέρματα μπορεί να είναι YY ή Yy. Ο φαινότυπος δεν σου λέει ποιο από τα δύο. Το διασταυρώνεις λοιπόν με άτομο ομόζυγο για το υπολειπόμενο αλληλόμορφο (yy), που δίνει μόνο γαμέτες y. Έτσι ο φαινότυπος κάθε απογόνου «διαβάζει» ποιον γαμέτη έδωσε το άγνωστο φυτό:
- αν όλοι οι απόγονοι είναι κίτρινοι, το φυτό είναι YY,
- αν εμφανιστεί έστω και ένας πράσινος, το φυτό έχει y, άρα είναι Yy, και η αναλογία που περιμένεις είναι .
Διυβριδισμός και ο δεύτερος νόμος
Διυβριδισμός λέγεται η διασταύρωση στην οποία μελετάς δύο χαρακτήρες ταυτόχρονα. Ο Mendel διασταύρωσε αμιγή φυτά με κίτρινα και λεία σπέρματα (YYRR) με αμιγή φυτά με πράσινα και ρυτιδωμένα (yyrr). Το λείο (R) επικρατεί του ρυτιδωμένου (r).
Η F1 ήταν όλη YyRr, με κίτρινα λεία σπέρματα. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν ποιους γαμέτες δίνει ένα YyRr. Αν τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, δίνει τέσσερα είδη γαμετών σε ίσες αναλογίες:
YR, Yr, yR, yr, με πιθανότητα το καθένα.
Με τέσσερα είδη γαμετών από κάθε γονέα, το τετράγωνο Punnett έχει ισοπίθανα κουτιά. Τα μετράς και βρίσκεις φαινοτυπική αναλογία :
| Φαινότυπος | Κουτιά | Γονότυποι |
|---|---|---|
| κίτρινα λεία | Y_R_ (YYRR, YYRr, YyRR, YyRr) | |
| κίτρινα ρυτιδωμένα | Y_rr | |
| πράσινα λεία | yyR_ | |
| πράσινα ρυτιδωμένα | yyrr |
Η παύλα σημαίνει «οποιοδήποτε από τα δύο αλληλόμορφα».
Ο Mendel μέτρησε σε σπέρματα, πολύ κοντά στο .
Το εργαλείο που σε γλιτώνει από τα 16 κουτιά
Επειδή τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, μπορείς να λύσεις κάθε γονίδιο χωριστά και μετά να πολλαπλασιάσεις τις πιθανότητες. Στο YyRr × YyRr:
- για το χρώμα, Yy × Yy δίνει κίτρινα και πράσινα,
- για το σχήμα, Rr × Rr δίνει λεία και ρυτιδωμένα,
- άρα πράσινα λεία: .
Το ίδιο κάνει και για τους γαμέτες: ένα άτομο ετερόζυγο σε ανεξάρτητα γονίδια δίνει είδη γαμετών. Ένα AaBbCc δίνει .
Από τη διασταύρωση δύο ατόμων ετερόζυγων σε ανεξάρτητα γονίδια προκύπτουν διαφορετικοί γονότυποι και, με πλήρη επικράτεια, φαινότυποι. Για : γονότυποι και φαινότυποι, όσοι και στον πίνακα του .
«Και», «ή» και «από αυτούς»
Τρεις λέξεις της εκφώνησης αλλάζουν την πράξη. Μάθε να τις βλέπεις.
- «Και» (δύο ανεξάρτητα γεγονότα μαζί): πολλαπλασιάζεις. Πράσινο και λείο: .
- «Ή» (δύο γεγονότα που δεν γίνονται μαζί): προσθέτεις. Ένας απόγονος του Yy × Yy είναι ομόζυγος, YY ή yy, με πιθανότητα .
- «Από αυτούς»: αλλάζει το σύνολο. Από τους κίτρινους απογόνους του Yy × Yy, τι κλάσμα είναι ετερόζυγοι; Οι κίτρινοι είναι κουτιά (YY, Yy, Yy), και τα από αυτά είναι Yy. Η απάντηση είναι , όχι .
Ένα κύτταρο ή ένας οργανισμός;
Το «AaBb δίνει τέσσερα είδη γαμετών» ισχύει για τον οργανισμό, που έχει χιλιάδες κύτταρα σε μείωση. Ένα μόνο κύτταρο που κάνει μείωση δίνει τέσσερα κύτταρα, αλλά μόνο δύο είδη: στη μετάφαση Ι τα ζεύγη των ομολόγων παίρνουν έναν προσανατολισμό. Ή θα βγουν AB και ab, ή Ab και aB, δύο από το καθένα. Αυτό ισχύει αν δεν γίνει ανταλλαγή τμημάτων ανάμεσα στα ομόλογα.
Στη γυναίκα η αναλογία πέφτει ακόμα πιο πολύ. Από ένα κύτταρο που κάνει μείωση προκύπτει ένα ωάριο, άρα ένα είδος γαμέτη.
Πώς γράφεις μια διασταύρωση στις εξετάσεις
Η βαθμολογία δεν πηγαίνει μόνο στο σωστό νούμερο. Σε κάθε διασταύρωση γράφεις, με αυτή τη σειρά:
- Συμβολισμό: ποιο γράμμα για ποιο αλληλόμορφο, και ποιο επικρατεί.
- Γονότυπους των γονέων, με αιτιολόγηση από τα δεδομένα.
- Γαμέτες κάθε γονέα, επικαλούμενος τον νόμο του διαχωρισμού (και της ανεξάρτητης μεταβίβασης, αν είναι δύο γονίδια).
- Απογόνους, με τετράγωνο Punnett, και αναλογίες γονοτύπων και φαινοτύπων.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα φυτό μοσχομπίζελου με κίτρινα λεία σπέρματα διασταυρώνεται με φυτό με πράσινα ρυτιδωμένα. Προκύπτουν 52 κίτρινα λεία, 49 κίτρινα ρυτιδωμένα, 48 πράσινα λεία και 51 πράσινα ρυτιδωμένα. Βρες τον γονότυπο του πρώτου φυτού.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμβολισμός. Y κίτρινο, y πράσινο, R λείο, r ρυτιδωμένο. Το φυτό με πράσινα ρυτιδωμένα σπέρματα έχει και τους δύο υπολειπόμενους χαρακτήρες, οπότε είναι yyrr και δίνει μόνο γαμέτες yr. Η διασταύρωση είναι διασταύρωση ελέγχου.
Εμφανίστηκαν πράσινοι απόγονοι (yy). Το ένα y ήρθε από το yyrr και το άλλο από το πρώτο φυτό, που επομένως είναι Yy. Με τον ίδιο συλλογισμό, αφού εμφανίστηκαν ρυτιδωμένοι απόγονοι, είναι και Rr.
Έλεγχος με την αναλογία. Το YyRr δίνει τέσσερα είδη γαμετών, YR, Yr, yR, yr, με πιθανότητα το καθένα (νόμοι διαχωρισμού και ανεξάρτητης μεταβίβασης). Ενωμένοι με yr δίνουν τέσσερις φαινοτύπους σε αναλογία .
Τα είναι πολύ κοντά στο . Ο γονότυπος του πρώτου φυτού είναι YyRr.
Παράδειγμα 2
Διασταυρώνονται δύο φυτά YyRr. Ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να έχει πράσινα λεία σπέρματα και να είναι ετερόζυγος για το σχήμα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, οπότε λύνεις το καθένα χωριστά.
Χρώμα: Yy × Yy δίνει YY, Yy, Yy, yy. Πράσινο (yy) με πιθανότητα .
Σχήμα: Rr × Rr δίνει RR, Rr, Rr, rr. Ετερόζυγο (Rr) με πιθανότητα . Κάθε Rr είναι και λείο, οπότε δεν χρειάζεται άλλος όρος.
Ζητείται yyRr:
Στα 16 κουτιά του τετραγώνου, αυτό είναι 2 κουτιά.
Παράδειγμα 3
Δύο φυτά με κίτρινα λεία σπέρματα δίνουν απογόνους σε αναλογία 3 κίτρινα λεία : 1 πράσινο λείο. Ποιοι είναι οι πιθανοί γονότυποι των γονέων;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Λύνεις κάθε χαρακτήρα χωριστά. Χρώμα: κίτρινα πράσινο. Δύο κίτρινοι γονείς έδωσαν πράσινο απόγονο (yy), άρα και οι δύο φέρουν y: είναι Yy × Yy, που δίνει ακριβώς .
Σχήμα: όλοι οι απόγονοι είναι λείοι. Αν και οι δύο γονείς ήταν Rr, θα περιμέναμε ρυτιδωμένους. Επομένως τουλάχιστον ο ένας γονέας είναι RR.
Οι συνδυασμοί που ταιριάζουν είναι: YyRR × YyRR, YyRR × YyRr, και YyRr × YyRR.
Με τα δεδομένα αυτά δεν μπορείς να ξεχωρίσεις ποιος από τους τρεις ισχύει. Για να το κάνεις, θα χρειαζόσουν διασταύρωση ελέγχου κάθε γονέα με yyrr.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Ένα κύτταρο ατόμου AaBb που κάνει μείωση δίνει τέσσερα είδη γαμετών. (β) Από τη διασταύρωση Aa × Aa, ένας απόγονος με τον επικρατή φαινότυπο είναι ομόζυγος με πιθανότητα .
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Στη μετάφαση Ι του συγκεκριμένου κυττάρου τα δύο ζεύγη ομολόγων παίρνουν έναν μόνο προσανατολισμό. Τα τέσσερα κύτταρα που προκύπτουν είναι δύο ειδών: είτε AB και ab, είτε Ab και aB. Τέσσερα είδη δίνει ο οργανισμός, από πολλά κύτταρα με διαφορετικούς προσανατολισμούς.
(β) Λανθασμένη. Η διασταύρωση δίνει AA, Aa, Aa, aa. Ο απόγονος έχει τον επικρατή φαινότυπο, οπότε είναι ένα από τα τρία πρώτα. Ομόζυγος είναι μόνο το AA, δηλαδή . Το είναι η πιθανότητα για οποιονδήποτε απόγονο να είναι AA.
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Σε ένα φυτό διασταυρώνεται αμιγές ψηλό φυτό με λευκά άνθη με αμιγές κοντό φυτό με μωβ άνθη. Όλη η F1 είναι ψηλά φυτά με μωβ άνθη. Τα φυτά της F1 διασταυρώνονται μεταξύ τους και δίνουν φυτά. Τα δύο γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων. (α) Ποια αλληλόμορφα επικρατούν; (β) Γράψε τους γονότυπους των γονέων και της F1. (γ) Πόσα κοντά φυτά με μωβ άνθη περιμένεις στην F2, και πόσα από αυτά είναι αμιγή; (δ) Πώς θα βρεις αν ένα ψηλό φυτό με μωβ άνθη της F2 είναι αμιγές;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Η F1 προέρχεται από αμιγείς γονείς, άρα είναι ετερόζυγη και στα δύο γονίδια. Εμφανίζει ψηλό βλαστό και μωβ άνθη. Επικρατούν λοιπόν το ψηλό και το μωβ.
(β) Συμβολισμός: T ψηλό, t κοντό, A μωβ, a λευκό. Οι γονείς είναι TTaa και ttAA. Δίνουν γαμέτες Ta και tA αντίστοιχα, και η F1 είναι TtAa.
(γ) Το TtAa δίνει τέσσερα είδη γαμετών, TA, Ta, tA, ta, με πιθανότητα το καθένα (νόμοι διαχωρισμού και ανεξάρτητης μεταβίβασης). Κοντό μωβ είναι το
ttA_: . Στα φυτά περιμένεις .Αμιγές κοντό μωβ είναι το ttAA: , δηλαδή φυτά. Από τα κοντά μωβ, τα είναι αμιγή, το .
(δ) Κάνεις διασταύρωση ελέγχου με φυτό ttaa. Αν όλοι οι απόγονοι είναι ψηλοί με μωβ άνθη, το φυτό είναι TTAA, αμιγές. Αν εμφανιστούν κοντοί, φέρει t. Αν εμφανιστούν λευκά άνθη, φέρει a. Σε κάθε τέτοια περίπτωση δεν είναι αμιγές.
Παράδειγμα 6
Διασταυρώνονται δύο άτομα AaBbCc και AaBbcc. Τα τρία γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομολόγων και τα A, B, C επικρατούν. Πόσους διαφορετικούς γονότυπους μπορεί να έχουν οι απόγονοι, και ποια είναι η πιθανότητα ενός απογόνου με φαινότυπο aaB_cc;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Λύνεις κάθε γονίδιο χωριστά. Aa × Aa δίνει γονότυπους, Bb × Bb δίνει , Cc × cc δίνει (Cc και cc).
Οι γονότυποι συνδυάζονται ελεύθερα: διαφορετικοί.
Για τον φαινότυπο: aa με πιθανότητα ,
B_με , cc με . Τα θέλεις και τα τρία μαζί, οπότε πολλαπλασιάζεις:
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε όλα τα είδη γαμετών που σχηματίζει ένα άτομο AaBB, αν τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα.
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τους δύο νόμους του Mendel και να τους συνδέεις με τη συμπεριφορά των χρωμοσωμάτων στη μείωση.
- Να λύνεις διασταυρώσεις μονοϋβριδισμού και διυβριδισμού, με γαμέτες, τετράγωνο Punnett και αναλογίες, και να υπολογίζεις πιθανότητες με τους κανόνες του γινομένου και του αθροίσματος.
- Να χρησιμοποιείς τη διασταύρωση ελέγχου για να βρεις τον γονότυπο ενός ατόμου με επικρατή φαινότυπο.
- Να γράφεις αιτιολόγηση με τη μορφή που ζητούν οι εξετάσεις: γονότυποι, γαμέτες, απόγονοι, συμπέρασμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.