Πέρα από την απλή επικράτεια
Ατελώς επικρατή και συνεπικρατή, πολλαπλά αλληλόμορφα, θνησιγόνα γονίδια.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 Δ ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα ατελώς επικρατή από τα συνεπικρατή αλληλόμορφα και να προβλέπεις τις αναλογίες τους.
- Να λύνεις διασταυρώσεις με τα πολλαπλά αλληλόμορφα των ομάδων αίματος ABO και να αποκλείεις έναν πιθανό πατέρα.
- Να αναγνωρίζεις από την αναλογία 2:1 ένα θνησιγόνο αλληλόμορφο και να εξηγείς πώς προκύπτει.
- Να αποφασίζεις, από τις αναλογίες των απογόνων, ποιος τρόπος κληρονόμησης ταιριάζει στα δεδομένα.
Όταν τα αποτελέσματα δεν βγαίνουν 3:1
Οι νόμοι του Mendel ισχύουν για κάθε γονίδιο που μεταβιβάζεται με μείωση: κάθε γαμέτης παίρνει ένα αλληλόμορφο, πάντα. Αυτό που δεν ισχύει πάντα είναι η απλή σχέση «ένα αλληλόμορφο επικρατεί πλήρως, το άλλο κρύβεται». Όταν η σχέση των αλληλόμορφων είναι διαφορετική, αλλάζουν οι φαινοτυπικές αναλογίες, ενώ οι γαμέτες και οι γονοτυπικές αναλογίες μένουν ίδιες.
Αυτό είναι το κλειδί για όλη την ενότητα. Όποια αναλογία κι αν δεις, ξεκινάς από τους γαμέτες ακριβώς όπως πριν, και αλλάζεις μόνο τον τρόπο που «διαβάζεις» κάθε γονότυπο.
Ατελώς επικρατή αλληλόμορφα
Στο φυτό σκυλάκι (Antirrhinum), η διασταύρωση αμιγούς φυτού με κόκκινα άνθη με αμιγές φυτό με λευκά άνθη δίνει F1 με ροζ άνθη. Κανένα από τα δύο αλληλόμορφα δεν επικρατεί πλήρως: ο ετερόζυγος έχει ενδιάμεσο φαινότυπο.
Επειδή κανένα δεν είναι υπολειπόμενο, τα συμβολίζεις και τα δύο με κεφαλαίο: R για το κόκκινο, W για το λευκό.
| Γενιά | Γονότυποι | Φαινότυποι |
|---|---|---|
| P | RR × WW | κόκκινα × λευκά |
| F1 | RW | όλα ροζ |
| F2 (RW × RW) | 1 RR : 2 RW : 1 WW | 1 κόκκινο : 2 ροζ : 1 λευκό |
Συνεπικρατή και πολλαπλά αλληλόμορφα: οι ομάδες ABO
Οι ομάδες αίματος του συστήματος ABO εξαρτώνται από ένα γονίδιο που έχει τρία αλληλόμορφα: , και . Όταν ένα γονίδιο έχει περισσότερα από δύο αλληλόμορφα στον πληθυσμό, λέμε ότι έχει πολλαπλά αλληλόμορφα. Κάθε άνθρωπος, όμως, έχει μόνο δύο από αυτά, ένα σε κάθε ομόλογο χρωμόσωμα.
- Τα και είναι συνεπικρατή: στον ετερόζυγο εκφράζονται και τα δύο, και τα ερυθρά αιμοσφαίρια έχουν και το αντιγόνο A και το B.
- Το είναι υπολειπόμενο και στα δύο: δεν δίνει αντιγόνο.
| Ομάδα | Γονότυποι |
|---|---|
| A | ή |
| B | ή |
| AB | |
| O |
Έξι γονότυποι, τέσσερις φαινότυποι. Οι ομάδες AB και O έχουν έναν μόνο γονότυπο η καθεμιά, γι' αυτό είναι πολύτιμες σε μια άσκηση: αν τις δεις σε απόγονο ή γονέα, ξέρεις ακριβώς τι αλληλόμορφα έχει.
Θνησιγόνα αλληλόμορφα
Στα ποντίκια, ένα αλληλόμορφο για κίτρινο χρώμα τριχώματος (Y) επικρατεί του αλληλόμορφου του άγριου τύπου (y). Όταν διασταυρώνονται δύο κίτρινα ποντίκια, οι απόγονοι δεν είναι κίτρινα μη κίτρινο, αλλά .
Η εξήγηση: το Y, σε ομόζυγη κατάσταση (YY), προκαλεί τον θάνατο του εμβρύου πριν από τη γέννηση. Γι' αυτό λέγεται θνησιγόνο.
| Yy × Yy | YY | Yy | yy |
|---|---|---|---|
| Πιθανότητα στη γονιμοποίηση | |||
| Τι γίνεται | πεθαίνει ως έμβρυο | κίτρινο | μη κίτρινο |
Από όσα γεννιούνται, τα είναι κίτρινα και το μη κίτρινα. Και κάθε κίτρινο ποντίκι που ζει είναι ετερόζυγο, αφού το YY δεν επιβιώνει. Γι' αυτό δεν υπάρχει αμιγής σειρά κίτρινων ποντικιών.
Πρόσεξε ότι το Y συμπεριφέρεται ως επικρατές ως προς το χρώμα (ένα αρκεί για κίτρινο) και ως υπολειπόμενο ως προς τη θνησιμότητα (χρειάζονται δύο για να πεθάνει το έμβρυο).
Ποιος τρόπος; Διάβασε τα δεδομένα
Στις εξετάσεις συχνά δεν σου λένε τον τρόπο κληρονόμησης. Σου δίνουν αριθμούς απογόνων και ζητούν να τον βρεις. Ακολουθείς τρεις ερωτήσεις.
- Πόσοι φαινότυποι βγαίνουν από δύο γονείς με τον ίδιο φαινότυπο; Αν βγαίνουν τρεις, ο γονικός φαινότυπος είναι ο ετερόζυγος. Τα αλληλόμορφα είναι ατελώς επικρατή ή συνεπικρατή.
- Ποια είναι η αναλογία; Μετατρέπεις τους αριθμούς σε απλή αναλογία: διαιρείς με τον μικρότερο. Το θέλει πλήρη επικράτεια, το ενδιάμεσο ετερόζυγο, το θνησιγόνο.
- Υπάρχουν αμιγή άτομα με αυτόν τον φαινότυπο; Αν ένας φαινότυπος δεν δίνει ποτέ μόνο τον εαυτό του, ούτε στις διασταυρώσεις μεταξύ τους, είναι ο ετερόζυγος. Με το αυτό δείχνει θνησιγόνο.
Ποιος μπορεί να είναι ο πατέρας;
Οι ομάδες ABO δεν αποδεικνύουν ποιος είναι ο πατέρας. Μπορούν όμως να αποκλείσουν κάποιον. Η μέθοδος έχει τρία βήματα.
- Από την ομάδα του παιδιού γράφεις τα αλληλόμορφα που πρέπει να έχει.
- Βλέπεις ποιο από αυτά μπορεί να δώσει η μητέρα. Το άλλο το έδωσε ο πατέρας.
- Κάθε άνδρας που δεν έχει αυτό το αλληλόμορφο αποκλείεται. Όσοι το έχουν, μένουν πιθανοί.
Για παράδειγμα, παιδί ομάδας AB με μητέρα ομάδας A. Η μητέρα δεν έχει , οπότε το ήρθε από τον πατέρα. Πατέρας μπορεί να είναι άνδρας ομάδας B ή AB, όχι A ή O.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα φυτό σκυλάκι με ροζ άνθη διασταυρώνεται με φυτό με λευκά άνθη. Ποιοι απόγονοι προκύπτουν και σε ποια αναλογία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμβολισμός. R κόκκινο, W λευκό, ατελώς επικρατή. Ροζ είναι ο ετερόζυγος, RW. Λευκό είναι το WW.
Γαμέτες. Σύμφωνα με τον νόμο του διαχωρισμού, το RW δίνει γαμέτες R και W με πιθανότητα τον καθένα. Το WW δίνει μόνο W.
Απόγονοι. R + W δίνει RW, W + W δίνει WW. Γονοτυπική αναλογία 1 RW : 1 WW.
Φαινοτυπική αναλογία 1 ροζ : 1 λευκό. Ίδια με τη γονοτυπική, όπως πάντα στα ατελώς επικρατή.
Παράδειγμα 2
Μια γυναίκα ομάδας A και ένας άνδρας ομάδας B έχουν πρώτο παιδί ομάδας O. Βρες τους γονότυπους των γονέων και την πιθανότητα το δεύτερο παιδί τους να είναι ομάδας AB.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παιδί ομάδας O έχει γονότυπο . Πήρε ένα από κάθε γονέα, σύμφωνα με τον νόμο του διαχωρισμού.
Η μητέρα είναι ομάδας A και φέρει , άρα είναι . Ο πατέρας είναι ομάδας B και φέρει , άρα είναι .
Γαμέτες: η μητέρα δίνει ή , ο πατέρας ή , με πιθανότητα ο καθένας. Οι τέσσερις συνδυασμοί είναι (AB), (A), (B), (O).
Ζητείται ομάδα AB, δηλαδή από τη μητέρα και από τον πατέρα:
Η πιθανότητα δεν αλλάζει επειδή το πρώτο παιδί ήταν O. Κάθε γονιμοποίηση είναι ανεξάρτητο γεγονός.
Παράδειγμα 3
Από διασταυρώσεις κίτρινων ποντικιών μεταξύ τους γεννήθηκαν συνολικά 96 ποντίκια: 63 κίτρινα και 33 μη κίτρινα. Εξήγησε την αναλογία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δύο κίτρινοι γονείς έδωσαν μη κίτρινους απογόνους. Άρα το κίτρινο είναι επικρατές, και οι γονείς είναι ετερόζυγοι Yy.
Από Yy × Yy περιμένεις . Όμως , δηλαδή περίπου . Λείπει το ένα τέταρτο των απογόνων.
Λείπει ακριβώς η κατηγορία YY, που είναι το των ζυγωτών. Το Y είναι θνησιγόνο σε ομόζυγη κατάσταση: τα έμβρυα YY πεθαίνουν πριν γεννηθούν.
Από όσα γεννιούνται, Yy (κίτρινα) και yy (μη κίτρινα) έρχονται σε αναλογία . Στα περιμένεις κίτρινα και μη κίτρινα, πολύ κοντά στα και που μετρήθηκαν.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Στα ατελώς επικρατή αλληλόμορφα ο ετερόζυγος προκύπτει από ανάμειξη των αλληλόμορφων, που δεν ξαναχωρίζουν. (β) Ένας άνδρας ομάδας AB μπορεί να αποκτήσει παιδί ομάδας O.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Ο ετερόζυγος έχει ενδιάμεσο φαινότυπο, αλλά τα αλληλόμορφα μένουν αμετάβλητα. Στη μείωση χωρίζονται κανονικά, σύμφωνα με τον νόμο του διαχωρισμού. Η απόδειξη: δύο ροζ φυτά δίνουν ξανά κόκκινα και λευκά φυτά.
(β) Λανθασμένη. Ο άνδρας είναι και δίνει σε κάθε γαμέτη ή . Κάθε παιδί του παίρνει ένα από τα δύο. Παιδί ομάδας O είναι και χρειάζεται και από τους δύο γονείς.
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ: Ένα ζευγάρι έχει τέσσερα παιδιά, ένα από κάθε ομάδα αίματος: A, B, AB και O. (α) Βρες τους γονότυπους των γονέων. (β) Ποια είναι η πιθανότητα τα δύο επόμενα παιδιά τους να είναι και τα δύο ομάδας O; (γ) Ποια είναι η πιθανότητα το επόμενο παιδί να είναι αγόρι ομάδας AB;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Το παιδί ομάδας O είναι , οπότε κάθε γονέας έχει . Το παιδί AB είναι : ο ένας γονέας έχει και ο άλλος . Κάθε γονέας έχει μόνο δύο αλληλόμορφα, οπότε ο ένας είναι (ομάδα A) και ο άλλος (ομάδα B).
Γαμέτες: ο ένας δίνει ή , ο άλλος ή , με πιθανότητα ο καθένας. Οι τέσσερις ομάδες είναι ισοπίθανες, η καθεμιά.
(β) Κάθε γέννηση είναι ανεξάρτητη. Ζητείται O και O:
(γ) Το φύλο είναι ανεξάρτητο από την ομάδα αίματος, με πιθανότητα για αγόρι. Αγόρι και AB: .
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Σε ένα φυτό, τα σπέρματα που φέρουν δύο αλληλόμορφα G δεν βλαστάνουν. Το G δίνει χρυσαφένια φύλλα και το g πράσινα. Από διασταυρώσεις χρυσαφένιων φυτών μεταξύ τους φυτεύτηκαν σπέρματα και βγήκαν χρυσαφένια και πράσινα φυτά. (α) Ποιο αλληλόμορφο επικρατεί ως προς το χρώμα; (β) Εξήγησε την αναλογία. (γ) Πόσα σπέρματα δεν βλάστησαν; (δ) Μπορεί ένας καλλιεργητής να φτιάξει αμιγή σειρά χρυσαφένιων φυτών;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Δύο χρυσαφένιοι γονείς έδωσαν πράσινους απογόνους. Οι γονείς φέρουν g χωρίς να το δείχνουν, οπότε το G επικρατεί ως προς το χρώμα και οι γονείς είναι Gg.
(β) Gg × Gg δίνει GG, Gg, Gg, gg με πιθανότητες , , (νόμος του διαχωρισμού). Τα GG δεν βλαστάνουν. Από τα φυτά που βγαίνουν, χρυσαφένια (Gg) προς πράσινα (gg) είναι . Πράγματι .
(γ) Τα GG είναι το των σπερμάτων: . Βλάστησαν , και . Τα δύο νούμερα συμφωνούν.
(δ) Όχι. Αμιγές χρυσαφένιο φυτό θα ήταν GG, που δεν βλαστάνει. Κάθε χρυσαφένιο φυτό είναι Gg, και οι απόγονοί του θα είναι πάντα μείγμα χρυσαφένιων και πράσινων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιους γονότυπους μπορεί να έχει ένας άνθρωπος ομάδας αίματος A;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα ατελώς επικρατή από τα συνεπικρατή αλληλόμορφα και να προβλέπεις τις αναλογίες τους.
- Να λύνεις διασταυρώσεις με τα πολλαπλά αλληλόμορφα των ομάδων αίματος ABO και να αποκλείεις έναν πιθανό πατέρα.
- Να αναγνωρίζεις από την αναλογία 2:1 ένα θνησιγόνο αλληλόμορφο και να εξηγείς πώς προκύπτει.
- Να αποφασίζεις, από τις αναλογίες των απογόνων, ποιος τρόπος κληρονόμησης ταιριάζει στα δεδομένα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.