Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πέρα από την απλή επικράτεια

Ατελώς επικρατή και συνεπικρατή, πολλαπλά αλληλόμορφα, θνησιγόνα γονίδια.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 Δ ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τα ατελώς επικρατή από τα συνεπικρατή αλληλόμορφα και να προβλέπεις τις αναλογίες τους.
  2. Να λύνεις διασταυρώσεις με τα πολλαπλά αλληλόμορφα των ομάδων αίματος ABO και να αποκλείεις έναν πιθανό πατέρα.
  3. Να αναγνωρίζεις από την αναλογία 2:1 ένα θνησιγόνο αλληλόμορφο και να εξηγείς πώς προκύπτει.
  4. Να αποφασίζεις, από τις αναλογίες των απογόνων, ποιος τρόπος κληρονόμησης ταιριάζει στα δεδομένα.

Όταν τα αποτελέσματα δεν βγαίνουν 3:1

Οι νόμοι του Mendel ισχύουν για κάθε γονίδιο που μεταβιβάζεται με μείωση: κάθε γαμέτης παίρνει ένα αλληλόμορφο, πάντα. Αυτό που δεν ισχύει πάντα είναι η απλή σχέση «ένα αλληλόμορφο επικρατεί πλήρως, το άλλο κρύβεται». Όταν η σχέση των αλληλόμορφων είναι διαφορετική, αλλάζουν οι φαινοτυπικές αναλογίες, ενώ οι γαμέτες και οι γονοτυπικές αναλογίες μένουν ίδιες.

Αυτό είναι το κλειδί για όλη την ενότητα. Όποια αναλογία κι αν δεις, ξεκινάς από τους γαμέτες ακριβώς όπως πριν, και αλλάζεις μόνο τον τρόπο που «διαβάζεις» κάθε γονότυπο.

Ατελώς επικρατή αλληλόμορφα

Στο φυτό σκυλάκι (Antirrhinum), η διασταύρωση αμιγούς φυτού με κόκκινα άνθη με αμιγές φυτό με λευκά άνθη δίνει F1 με ροζ άνθη. Κανένα από τα δύο αλληλόμορφα δεν επικρατεί πλήρως: ο ετερόζυγος έχει ενδιάμεσο φαινότυπο.

Επειδή κανένα δεν είναι υπολειπόμενο, τα συμβολίζεις και τα δύο με κεφαλαίο: R για το κόκκινο, W για το λευκό.

ΓενιάΓονότυποιΦαινότυποι
PRR × WWκόκκινα × λευκά
F1RWόλα ροζ
F2 (RW × RW)1 RR : 2 RW : 1 WW1 κόκκινο : 2 ροζ : 1 λευκό

Συνεπικρατή και πολλαπλά αλληλόμορφα: οι ομάδες ABO

Οι ομάδες αίματος του συστήματος ABO εξαρτώνται από ένα γονίδιο που έχει τρία αλληλόμορφα: IAI^A, IBI^B και ii. Όταν ένα γονίδιο έχει περισσότερα από δύο αλληλόμορφα στον πληθυσμό, λέμε ότι έχει πολλαπλά αλληλόμορφα. Κάθε άνθρωπος, όμως, έχει μόνο δύο από αυτά, ένα σε κάθε ομόλογο χρωμόσωμα.

  • Τα IAI^A και IBI^B είναι συνεπικρατή: στον ετερόζυγο IAIBI^A I^B εκφράζονται και τα δύο, και τα ερυθρά αιμοσφαίρια έχουν και το αντιγόνο A και το B.
  • Το ii είναι υπολειπόμενο και στα δύο: δεν δίνει αντιγόνο.
ΟμάδαΓονότυποι
AIAIAI^A I^A ή IAiI^A i
BIBIBI^B I^B ή IBiI^B i
ABIAIBI^A I^B
Oiiii

Έξι γονότυποι, τέσσερις φαινότυποι. Οι ομάδες AB και O έχουν έναν μόνο γονότυπο η καθεμιά, γι' αυτό είναι πολύτιμες σε μια άσκηση: αν τις δεις σε απόγονο ή γονέα, ξέρεις ακριβώς τι αλληλόμορφα έχει.

Ομάδες αίματος ABO

Ξεκινάς από μητέρα ομάδας A και πατέρα ομάδας B, ετερόζυγους και τους δύο. Μετά κάνε τη μητέρα AB: μπορεί ακόμα να γεννηθεί παιδί ομάδας O; Ποιος συνδυασμός γονιών δίνει και τις τέσσερις ομάδες;

Μητέρα

Πατέρας

Γαμέτες και απόγονοι

IAi
IBIAIBABIBiB
iIAiAiiO

Γονότυποι: 1/4 IAIB · 1/4 IAi · 1/4 IBi · 1/4 ii

Ομάδα αίματος: 1/4 A · 1/4 B · 1/4 AB · 1/4 O

Θνησιγόνα αλληλόμορφα

Στα ποντίκια, ένα αλληλόμορφο για κίτρινο χρώμα τριχώματος (Y) επικρατεί του αλληλόμορφου του άγριου τύπου (y). Όταν διασταυρώνονται δύο κίτρινα ποντίκια, οι απόγονοι δεν είναι 33 κίτρινα :1: 1 μη κίτρινο, αλλά 2:12:1.

Η εξήγηση: το Y, σε ομόζυγη κατάσταση (YY), προκαλεί τον θάνατο του εμβρύου πριν από τη γέννηση. Γι' αυτό λέγεται θνησιγόνο.

Yy × YyYYYyyy
Πιθανότητα στη γονιμοποίηση14\frac{1}{4}24\frac{2}{4}14\frac{1}{4}
Τι γίνεταιπεθαίνει ως έμβρυοκίτρινομη κίτρινο

Από όσα γεννιούνται, τα 23\frac{2}{3} είναι κίτρινα και το 13\frac{1}{3} μη κίτρινα. Και κάθε κίτρινο ποντίκι που ζει είναι ετερόζυγο, αφού το YY δεν επιβιώνει. Γι' αυτό δεν υπάρχει αμιγής σειρά κίτρινων ποντικιών.

Πρόσεξε ότι το Y συμπεριφέρεται ως επικρατές ως προς το χρώμα (ένα αρκεί για κίτρινο) και ως υπολειπόμενο ως προς τη θνησιμότητα (χρειάζονται δύο για να πεθάνει το έμβρυο).

Ποιος τρόπος; Διάβασε τα δεδομένα

Στις εξετάσεις συχνά δεν σου λένε τον τρόπο κληρονόμησης. Σου δίνουν αριθμούς απογόνων και ζητούν να τον βρεις. Ακολουθείς τρεις ερωτήσεις.

  1. Πόσοι φαινότυποι βγαίνουν από δύο γονείς με τον ίδιο φαινότυπο; Αν βγαίνουν τρεις, ο γονικός φαινότυπος είναι ο ετερόζυγος. Τα αλληλόμορφα είναι ατελώς επικρατή ή συνεπικρατή.
  2. Ποια είναι η αναλογία; Μετατρέπεις τους αριθμούς σε απλή αναλογία: διαιρείς με τον μικρότερο. Το 3:13:1 θέλει πλήρη επικράτεια, το 1:2:11:2:1 ενδιάμεσο ετερόζυγο, το 2:12:1 θνησιγόνο.
  3. Υπάρχουν αμιγή άτομα με αυτόν τον φαινότυπο; Αν ένας φαινότυπος δεν δίνει ποτέ μόνο τον εαυτό του, ούτε στις διασταυρώσεις μεταξύ τους, είναι ο ετερόζυγος. Με το 2:12:1 αυτό δείχνει θνησιγόνο.

Ποιος μπορεί να είναι ο πατέρας;

Οι ομάδες ABO δεν αποδεικνύουν ποιος είναι ο πατέρας. Μπορούν όμως να αποκλείσουν κάποιον. Η μέθοδος έχει τρία βήματα.

  1. Από την ομάδα του παιδιού γράφεις τα αλληλόμορφα που πρέπει να έχει.
  2. Βλέπεις ποιο από αυτά μπορεί να δώσει η μητέρα. Το άλλο το έδωσε ο πατέρας.
  3. Κάθε άνδρας που δεν έχει αυτό το αλληλόμορφο αποκλείεται. Όσοι το έχουν, μένουν πιθανοί.

Για παράδειγμα, παιδί ομάδας AB με μητέρα ομάδας A. Η μητέρα δεν έχει IBI^B, οπότε το IBI^B ήρθε από τον πατέρα. Πατέρας μπορεί να είναι άνδρας ομάδας B ή AB, όχι A ή O.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα φυτό σκυλάκι με ροζ άνθη διασταυρώνεται με φυτό με λευκά άνθη. Ποιοι απόγονοι προκύπτουν και σε ποια αναλογία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Μια γυναίκα ομάδας A και ένας άνδρας ομάδας B έχουν πρώτο παιδί ομάδας O. Βρες τους γονότυπους των γονέων και την πιθανότητα το δεύτερο παιδί τους να είναι ομάδας AB.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Από διασταυρώσεις κίτρινων ποντικιών μεταξύ τους γεννήθηκαν συνολικά 96 ποντίκια: 63 κίτρινα και 33 μη κίτρινα. Εξήγησε την αναλογία.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Στα ατελώς επικρατή αλληλόμορφα ο ετερόζυγος προκύπτει από ανάμειξη των αλληλόμορφων, που δεν ξαναχωρίζουν. (β) Ένας άνδρας ομάδας AB μπορεί να αποκτήσει παιδί ομάδας O.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Γ: Ένα ζευγάρι έχει τέσσερα παιδιά, ένα από κάθε ομάδα αίματος: A, B, AB και O. (α) Βρες τους γονότυπους των γονέων. (β) Ποια είναι η πιθανότητα τα δύο επόμενα παιδιά τους να είναι και τα δύο ομάδας O; (γ) Ποια είναι η πιθανότητα το επόμενο παιδί να είναι αγόρι ομάδας AB;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ: Σε ένα φυτό, τα σπέρματα που φέρουν δύο αλληλόμορφα G δεν βλαστάνουν. Το G δίνει χρυσαφένια φύλλα και το g πράσινα. Από διασταυρώσεις χρυσαφένιων φυτών μεταξύ τους φυτεύτηκαν 480480 σπέρματα και βγήκαν 242242 χρυσαφένια και 118118 πράσινα φυτά. (α) Ποιο αλληλόμορφο επικρατεί ως προς το χρώμα; (β) Εξήγησε την αναλογία. (γ) Πόσα σπέρματα δεν βλάστησαν; (δ) Μπορεί ένας καλλιεργητής να φτιάξει αμιγή σειρά χρυσαφένιων φυτών;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Στο σκυλάκι το κόκκινο και το λευκό χρώμα άνθους είναι ατελώς επικρατή. Ποια φαινοτυπική αναλογία δίνει η διασταύρωση δύο ροζ φυτών;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιους γονότυπους μπορεί να έχει ένας άνθρωπος ομάδας αίματος A;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τα ατελώς επικρατή από τα συνεπικρατή αλληλόμορφα και να προβλέπεις τις αναλογίες τους.
  • Να λύνεις διασταυρώσεις με τα πολλαπλά αλληλόμορφα των ομάδων αίματος ABO και να αποκλείεις έναν πιθανό πατέρα.
  • Να αναγνωρίζεις από την αναλογία 2:1 ένα θνησιγόνο αλληλόμορφο και να εξηγείς πώς προκύπτει.
  • Να αποφασίζεις, από τις αναλογίες των απογόνων, ποιος τρόπος κληρονόμησης ταιριάζει στα δεδομένα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;