Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ασκήσεις διασταυρώσεων

Από τις αναλογίες στους γονότυπους, δύο γονίδια μαζί, και πιθανότητες για οικογένειες.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Δ ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις τους γονότυπους των γονέων από τις αναλογίες των απογόνων, χωρίζοντας τους χαρακτήρες.
  2. Να λύνεις διυβριδισμούς με θνησιγόνο ή ατελώς επικρατές γονίδιο και να μετράς τους γονότυπους με πολλαπλά αλληλόμορφα.
  3. Να σχεδιάζεις τη διασταύρωση που δείχνει αν ένα γονίδιο είναι αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο.
  4. Να υπολογίζεις πιθανότητες για ένα φυλοσύνδετο και ένα αυτοσωμικό γονίδιο μαζί, και για πολλά παιδιά.

Η άσκηση που ξεκινά από το τέλος

Στις δύο προηγούμενες ενότητες ήξερες τους γονείς και έβρισκες τους απογόνους. Στις εξετάσεις συνήθως γίνεται το αντίθετο. Σου δίνουν πόσοι απόγονοι βγήκαν από κάθε φαινότυπο, και ζητούν τους γονότυπους των γονέων, τον τρόπο κληρονόμησης ή μια πιθανότητα για τον επόμενο απόγονο.

Εδώ θα δεις πέντε τύπους τέτοιων ασκήσεων και τη μέθοδο για τον καθένα. Τα εργαλεία είναι πάντα τα ίδια: οι δύο νόμοι του Mendel, οι αναλογίες που ήδη ξέρεις, και οι κανόνες του γινομένου («και») και του αθροίσματος («ή»).

Από την αναλογία στους γονείς

Για ένα γονίδιο, κάθε αναλογία «προδίδει» μια διασταύρωση. Μάθε τον πίνακα από τις δύο μεριές.

Αναλογία απογόνωνΔιασταύρωσηΤι σου λέει
3:13:1Aa × Aaπλήρης επικράτεια, ετερόζυγοι και οι δύο
1:11:1Aa × aaο ένας ετερόζυγος, ο άλλος ομόζυγος υπολειπόμενος
όλοι ίδιοιAA × οτιδήποτετουλάχιστον ο ένας ομόζυγος επικρατής
1:2:11:2:1Aa × Aaατελής επικράτεια ή συνεπικράτεια
2:12:1Aa × Aaθνησιγόνο σε ομόζυγη κατάσταση

Για δύο γονίδια σε διαφορετικά ζεύγη ομολόγων, η αναλογία είναι γινόμενο δύο απλών αναλογιών. Το 9:3:3:19:3:3:1 είναι (3:1)×(3:1)(3:1) \times (3:1). Το 3:3:1:13:3:1:1 είναι (3:1)×(1:1)(3:1) \times (1:1). Το 1:1:1:11:1:1:1 είναι (1:1)×(1:1)(1:1) \times (1:1).

Θνησιγόνο και ατελής επικράτεια σε διυβριδισμό

Ο κανόνας του γινομένου δουλεύει για κάθε σχέση αλληλόμορφων. Απλώς βάζεις στη θέση του 3:13:1 την αναλογία που ισχύει για το συγκεκριμένο γονίδιο.

  • Θνησιγόνο Y και κανονικό B, YyBb × YyBb: (2:1)×(3:1)=6:3:2:1(2:1) \times (3:1) = 6:3:2:1. Από τα 1616 κουτιά πεθαίνουν τα 44 με YY, και μένουν 1212.
  • Ατελώς επικρατή R, W και κανονικό T, RWTt × RWTt: (1:2:1)×(3:1)=3:6:3:1:2:1(1:2:1) \times (3:1) = 3:6:3:1:2:1, με έξι φαινοτύπους.

Αν δεις αναλογία με 1212 ή με 1616 κουτιά αλλά παράξενους αριθμούς, ξεκίνα από αυτό: ποιο γονίδιο δίνει ποια απλή αναλογία;

Πόσοι γονότυποι με πολλαπλά αλληλόμορφα;

Ένα γονίδιο με nn αλληλόμορφα στον πληθυσμό δίνει nn ομόζυγους γονότυπους και n(n−1)2\frac{n(n-1)}{2} ετερόζυγους. Συνολικά:

n(n+1)2\frac{n(n+1)}{2}

Για το ABO, n=3n = 3: 33 ομόζυγοι και 33 ετερόζυγοι, δηλαδή 66. Για ένα γονίδιο με 44 αλληλόμορφα, 1010. Οι φαινότυποι δεν βγαίνουν από τύπο. Εξαρτώνται από τις σχέσεις των αλληλόμορφων, και τους μετράς έναν έναν.

Αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο; Μία διασταύρωση απαντά

Στη Drosophila τα κόκκινα μάτια επικρατούν των λευκών. Θέλεις να μάθεις αν το γονίδιο είναι στο X ή σε αυτοσωμικό χρωμόσωμα. Διασταυρώνεις θηλυκό με τον υπολειπόμενο φαινότυπο (λευκά) με αρσενικό με τον επικρατή (κόκκινα).

  • Αν το γονίδιο είναι φυλοσύνδετο: η μητέρα είναι XrXrX^r X^r και ο πατέρας XRYX^R Y. Κάθε κόρη παίρνει το XRX^R του πατέρα και έχει κόκκινα μάτια. Κάθε γιος παίρνει το X από τη μητέρα και έχει λευκά.
  • Αν είναι αυτοσωμικό: τα αρσενικά και τα θηλυκά απογόνων έχουν τις ίδιες αναλογίες, όποια κι αν είναι αυτές.

Η διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα είναι η απόδειξη. Η αντίστροφη διασταύρωση (θηλυκό με τον επικρατή, αρσενικό με τον υπολειπόμενο) δεν βοηθά το ίδιο: με αμιγές θηλυκό, όλοι οι απόγονοι έχουν κόκκινα μάτια και στις δύο περιπτώσεις.

Λευκά μάτια στη Drosophila

Ξεκινάς από θηλυκό με λευκά μάτια και αρσενικό με κόκκινα. Μέτρησε χωριστά θηλυκά και αρσενικά. Μετά κάνε το θηλυκό αμιγές με κόκκινα μάτια και το αρσενικό με λευκά: φαίνεται πια διαφορά ανάμεσα στα φύλα;

Θηλυκό

Αρσενικό

Γαμέτες και απόγονοι

XrXr
XRXRXrθηλυκάXRXrθηλυκά
YXrYαρσενικάXrYαρσενικά

Γονότυποι: 2/4 = 1/2 XRXr · 2/4 = 1/2 XrY

Φαινότυποι, θηλυκά: 2/2 = 1 κόκκινα μάτια (φορέας)

Φαινότυποι, αρσενικά: 2/2 = 1 λευκά μάτια

Δύο γονίδια, ένα στο X

Όταν το ένα γονίδιο είναι φυλοσύνδετο και το άλλο αυτοσωμικό, μεταβιβάζονται ανεξάρτητα. Λύνεις το καθένα χωριστά και πολλαπλασιάζεις, όπως σε κάθε διυβριδισμό. Μία μόνο διαφορά: στο φυλοσύνδετο γονίδιο οι πιθανότητες γράφονται μαζί με το φύλο.

Πρόσεξε πώς διατυπώνεται η ερώτηση:

  • «Πιθανότητα να γεννηθεί γιος που πάσχει»: ο παρονομαστής είναι όλα τα παιδιά.
  • «Πιθανότητα ένας γιος να πάσχει», ή «αν γεννηθεί γιος, να πάσχει»: ο παρονομαστής είναι μόνο οι γιοι.

Από μητέρα φορέα και υγιή πατέρα, η πρώτη απάντηση είναι 14\frac{1}{4} και η δεύτερη 12\frac{1}{2}.

Πιθανότητες για πολλά παιδιά

Κάθε γονιμοποίηση είναι ανεξάρτητη από τις προηγούμενες. Έτσι:

  • Όλα τα παιδιά με έναν φαινότυπο: πολλαπλασιάζεις την πιθανότητα με τον εαυτό της. Δύο υγιή παιδιά από Aa × Aa: (34)2=916\left(\frac{3}{4}\right)^2 = \frac{9}{16}.
  • Τουλάχιστον ένα που πάσχει: είναι το αντίθετο του «κανένα δεν πάσχει». 1−916=7161 - \frac{9}{16} = \frac{7}{16}.
  • Με σειρά («το πρώτο πάσχει, το δεύτερο όχι»): 14×34=316\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β: Από τη διασταύρωση δύο φυτών προέκυψαν τέσσερις φαινότυποι σε αναλογία 1:1:1:11:1:1:1. Ένας μαθητής γράφει: «Ο ένας γονέας είναι σίγουρα διπλά ετερόζυγος και ο άλλος διπλά ομόζυγος υπολειπόμενος». Έχει δίκιο; Αιτιολόγησε.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στα ποντίκια το κίτρινο τρίχωμα (Y) είναι θνησιγόνο σε ομόζυγη κατάσταση και επικρατεί του μη κίτρινου (y). Σε άλλο ζεύγος ομολόγων, το μαύρο (B) επικρατεί του καφέ (b). Από διασταυρώσεις YyBb × YyBb γεννήθηκαν 144144 ποντίκια. Πόσα περιμένεις από κάθε φαινότυπο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Στο σκυλάκι το κόκκινο (R) και το λευκό (W) χρώμα άνθους είναι ατελώς επικρατή, και το ψηλό (T) επικρατεί του κοντού (t), σε άλλο ζεύγος ομολόγων. Διασταυρώνονται δύο ψηλά φυτά με ροζ άνθη, ετερόζυγα για το ύψος. Πόσοι φαινότυποι προκύπτουν; Πόσα κοντά φυτά με ροζ άνθη περιμένεις σε 320320 απογόνους;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Γ: Θηλυκή Drosophila με λευκά μάτια διασταυρώνεται με αρσενική με κόκκινα. Στην F1 όλα τα θηλυκά έχουν κόκκινα μάτια και όλα τα αρσενικά λευκά. (α) Ποιο αλληλόμορφο επικρατεί και πού βρίσκεται το γονίδιο; (β) Γράψε τους γονότυπους. (γ) Ποια αναλογία δίνει η F1 × F1;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Δ: Μια γυναίκα ομάδας A με φυσιολογική όραση έχει πατέρα με αχρωματοψία και μητέρα ομάδας O. Παντρεύεται άνδρα ομάδας B με αχρωματοψία, του οποίου η μητέρα ήταν ομάδας O. Η αχρωματοψία οφείλεται σε φυλοσύνδετο υπολειπόμενο αλληλόμορφο. (α) Βρες τους γονότυπους. (β) Ποια είναι η πιθανότητα να γεννηθεί κόρη με αχρωματοψία και ομάδα AB; (γ) Αν γεννηθεί γιος, ποια είναι η πιθανότητα να έχει φυσιολογική όραση και ομάδα O;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Δύο γονείς με φυσιολογική χρώση είναι ετερόζυγοι για τον αλφισμό, που οφείλεται σε αυτοσωμικό υπολειπόμενο αλληλόμορφο. Σχεδιάζουν τρία παιδιά. Ποια είναι η πιθανότητα να μην έχει κανένα αλφισμό; Να έχει τουλάχιστον ένα; Να έχει αλφισμό μόνο το τρίτο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Για ένα γονίδιο με πλήρη επικράτεια, μια διασταύρωση δίνει απογόνους σε αναλογία 1:11:1. Ποια είναι η διασταύρωση;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Για ένα γονίδιο με πλήρη επικράτεια, δύο γονείς με τον ίδιο φαινότυπο δίνουν απογόνους σε αναλογία 3:13:1. Ποιοι είναι οι γονότυποι των γονέων;

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις τους γονότυπους των γονέων από τις αναλογίες των απογόνων, χωρίζοντας τους χαρακτήρες.
  • Να λύνεις διυβριδισμούς με θνησιγόνο ή ατελώς επικρατές γονίδιο και να μετράς τους γονότυπους με πολλαπλά αλληλόμορφα.
  • Να σχεδιάζεις τη διασταύρωση που δείχνει αν ένα γονίδιο είναι αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο.
  • Να υπολογίζεις πιθανότητες για ένα φυλοσύνδετο και ένα αυτοσωμικό γονίδιο μαζί, και για πολλά παιδιά.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;