Ασκήσεις διασταυρώσεων
Από τις αναλογίες στους γονότυπους, δύο γονίδια μαζί, και πιθανότητες για οικογένειες.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Δ ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τους γονότυπους των γονέων από τις αναλογίες των απογόνων, χωρίζοντας τους χαρακτήρες.
- Να λύνεις διυβριδισμούς με θνησιγόνο ή ατελώς επικρατές γονίδιο και να μετράς τους γονότυπους με πολλαπλά αλληλόμορφα.
- Να σχεδιάζεις τη διασταύρωση που δείχνει αν ένα γονίδιο είναι αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο.
- Να υπολογίζεις πιθανότητες για ένα φυλοσύνδετο και ένα αυτοσωμικό γονίδιο μαζί, και για πολλά παιδιά.
Η άσκηση που ξεκινά από το τέλος
Στις δύο προηγούμενες ενότητες ήξερες τους γονείς και έβρισκες τους απογόνους. Στις εξετάσεις συνήθως γίνεται το αντίθετο. Σου δίνουν πόσοι απόγονοι βγήκαν από κάθε φαινότυπο, και ζητούν τους γονότυπους των γονέων, τον τρόπο κληρονόμησης ή μια πιθανότητα για τον επόμενο απόγονο.
Εδώ θα δεις πέντε τύπους τέτοιων ασκήσεων και τη μέθοδο για τον καθένα. Τα εργαλεία είναι πάντα τα ίδια: οι δύο νόμοι του Mendel, οι αναλογίες που ήδη ξέρεις, και οι κανόνες του γινομένου («και») και του αθροίσματος («ή»).
Από την αναλογία στους γονείς
Για ένα γονίδιο, κάθε αναλογία «προδίδει» μια διασταύρωση. Μάθε τον πίνακα από τις δύο μεριές.
| Αναλογία απογόνων | Διασταύρωση | Τι σου λέει |
|---|---|---|
| Aa × Aa | πλήρης επικράτεια, ετερόζυγοι και οι δύο | |
| Aa × aa | ο ένας ετερόζυγος, ο άλλος ομόζυγος υπολειπόμενος | |
| όλοι ίδιοι | AA × οτιδήποτε | τουλάχιστον ο ένας ομόζυγος επικρατής |
| Aa × Aa | ατελής επικράτεια ή συνεπικράτεια | |
| Aa × Aa | θνησιγόνο σε ομόζυγη κατάσταση |
Για δύο γονίδια σε διαφορετικά ζεύγη ομολόγων, η αναλογία είναι γινόμενο δύο απλών αναλογιών. Το είναι . Το είναι . Το είναι .
Θνησιγόνο και ατελής επικράτεια σε διυβριδισμό
Ο κανόνας του γινομένου δουλεύει για κάθε σχέση αλληλόμορφων. Απλώς βάζεις στη θέση του την αναλογία που ισχύει για το συγκεκριμένο γονίδιο.
- Θνησιγόνο Y και κανονικό B, YyBb × YyBb: . Από τα κουτιά πεθαίνουν τα με YY, και μένουν .
- Ατελώς επικρατή R, W και κανονικό T, RWTt × RWTt: , με έξι φαινοτύπους.
Αν δεις αναλογία με ή με κουτιά αλλά παράξενους αριθμούς, ξεκίνα από αυτό: ποιο γονίδιο δίνει ποια απλή αναλογία;
Πόσοι γονότυποι με πολλαπλά αλληλόμορφα;
Ένα γονίδιο με αλληλόμορφα στον πληθυσμό δίνει ομόζυγους γονότυπους και ετερόζυγους. Συνολικά:
Για το ABO, : ομόζυγοι και ετερόζυγοι, δηλαδή . Για ένα γονίδιο με αλληλόμορφα, . Οι φαινότυποι δεν βγαίνουν από τύπο. Εξαρτώνται από τις σχέσεις των αλληλόμορφων, και τους μετράς έναν έναν.
Αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο; Μία διασταύρωση απαντά
Στη Drosophila τα κόκκινα μάτια επικρατούν των λευκών. Θέλεις να μάθεις αν το γονίδιο είναι στο X ή σε αυτοσωμικό χρωμόσωμα. Διασταυρώνεις θηλυκό με τον υπολειπόμενο φαινότυπο (λευκά) με αρσενικό με τον επικρατή (κόκκινα).
- Αν το γονίδιο είναι φυλοσύνδετο: η μητέρα είναι και ο πατέρας . Κάθε κόρη παίρνει το του πατέρα και έχει κόκκινα μάτια. Κάθε γιος παίρνει το X από τη μητέρα και έχει λευκά.
- Αν είναι αυτοσωμικό: τα αρσενικά και τα θηλυκά απογόνων έχουν τις ίδιες αναλογίες, όποια κι αν είναι αυτές.
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα είναι η απόδειξη. Η αντίστροφη διασταύρωση (θηλυκό με τον επικρατή, αρσενικό με τον υπολειπόμενο) δεν βοηθά το ίδιο: με αμιγές θηλυκό, όλοι οι απόγονοι έχουν κόκκινα μάτια και στις δύο περιπτώσεις.
Δύο γονίδια, ένα στο X
Όταν το ένα γονίδιο είναι φυλοσύνδετο και το άλλο αυτοσωμικό, μεταβιβάζονται ανεξάρτητα. Λύνεις το καθένα χωριστά και πολλαπλασιάζεις, όπως σε κάθε διυβριδισμό. Μία μόνο διαφορά: στο φυλοσύνδετο γονίδιο οι πιθανότητες γράφονται μαζί με το φύλο.
Πρόσεξε πώς διατυπώνεται η ερώτηση:
- «Πιθανότητα να γεννηθεί γιος που πάσχει»: ο παρονομαστής είναι όλα τα παιδιά.
- «Πιθανότητα ένας γιος να πάσχει», ή «αν γεννηθεί γιος, να πάσχει»: ο παρονομαστής είναι μόνο οι γιοι.
Από μητέρα φορέα και υγιή πατέρα, η πρώτη απάντηση είναι και η δεύτερη .
Πιθανότητες για πολλά παιδιά
Κάθε γονιμοποίηση είναι ανεξάρτητη από τις προηγούμενες. Έτσι:
- Όλα τα παιδιά με έναν φαινότυπο: πολλαπλασιάζεις την πιθανότητα με τον εαυτό της. Δύο υγιή παιδιά από Aa × Aa: .
- Τουλάχιστον ένα που πάσχει: είναι το αντίθετο του «κανένα δεν πάσχει». .
- Με σειρά («το πρώτο πάσχει, το δεύτερο όχι»): .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β: Από τη διασταύρωση δύο φυτών προέκυψαν τέσσερις φαινότυποι σε αναλογία . Ένας μαθητής γράφει: «Ο ένας γονέας είναι σίγουρα διπλά ετερόζυγος και ο άλλος διπλά ομόζυγος υπολειπόμενος». Έχει δίκιο; Αιτιολόγησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χωρίζεις τους χαρακτήρες. Το είναι . Για κάθε γονίδιο η διασταύρωση είναι ετερόζυγος × ομόζυγος υπολειπόμενος: Aa × aa και Bb × bb.
Τα δύο ετερόζυγα γονίδια όμως δεν είναι υποχρεωτικά στο ίδιο φυτό. Το AaBb × aabb δίνει . Το ίδιο δίνει και το Aabb × aaBb: κάθε γονέας δίνει δύο είδη γαμετών, Ab και ab, aB και ab, και οι τέσσερις συνδυασμοί είναι ισοπίθανοι.
Ο μαθητής δεν έχει δίκιο χωρίς περισσότερα στοιχεία. Αν οι γονείς έχουν τον έναν επικρατή χαρακτήρα ο καθένας, ισχύει η δεύτερη περίπτωση. Αν ο ένας έχει και τους δύο επικρατείς και ο άλλος κανέναν, η πρώτη.
Παράδειγμα 2
Στα ποντίκια το κίτρινο τρίχωμα (Y) είναι θνησιγόνο σε ομόζυγη κατάσταση και επικρατεί του μη κίτρινου (y). Σε άλλο ζεύγος ομολόγων, το μαύρο (B) επικρατεί του καφέ (b). Από διασταυρώσεις YyBb × YyBb γεννήθηκαν ποντίκια. Πόσα περιμένεις από κάθε φαινότυπο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χωρίζεις τα γονίδια. Γονίδιο Y: Yy × Yy δίνει YY, Yy, Yy, yy. Τα YY πεθαίνουν. Από όσα γεννιούνται, κίτρινα και μη κίτρινα.
Γονίδιο B: Bb × Bb δίνει μαύρα και καφέ. Το γονίδιο αυτό δεν επηρεάζει την επιβίωση.
Πολλαπλασιάζεις, αφού τα γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα:
Φαινότυπος Πιθανότητα Στα κίτρινο μαύρο κίτρινο καφέ μη κίτρινο μαύρο μη κίτρινο καφέ Η αναλογία είναι , δηλαδή το με άλλη σειρά. Οι παρονομαστές είναι , όχι : τα κουτιά με YY δεν γεννιούνται ποτέ.
Παράδειγμα 3
Στο σκυλάκι το κόκκινο (R) και το λευκό (W) χρώμα άνθους είναι ατελώς επικρατή, και το ψηλό (T) επικρατεί του κοντού (t), σε άλλο ζεύγος ομολόγων. Διασταυρώνονται δύο ψηλά φυτά με ροζ άνθη, ετερόζυγα για το ύψος. Πόσοι φαινότυποι προκύπτουν; Πόσα κοντά φυτά με ροζ άνθη περιμένεις σε απογόνους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χρώμα: RW × RW δίνει κόκκινα, ροζ, λευκά. Τρεις φαινότυποι.
Ύψος: Tt × Tt δίνει ψηλά, κοντά. Δύο φαινότυποι.
Οι φαινότυποι συνδυάζονται: . Η αναλογία είναι .
Κοντό και ροζ: . Στους απογόνους, .
Παράδειγμα 4
Θέμα Γ: Θηλυκή Drosophila με λευκά μάτια διασταυρώνεται με αρσενική με κόκκινα. Στην F1 όλα τα θηλυκά έχουν κόκκινα μάτια και όλα τα αρσενικά λευκά. (α) Ποιο αλληλόμορφο επικρατεί και πού βρίσκεται το γονίδιο; (β) Γράψε τους γονότυπους. (γ) Ποια αναλογία δίνει η F1 × F1;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Οι απόγονοι διαφέρουν ανάμεσα στα δύο φύλα. Αν το γονίδιο ήταν αυτοσωμικό, τα θηλυκά και τα αρσενικά θα είχαν τις ίδιες αναλογίες. Το γονίδιο είναι φυλοσύνδετο, στο X.
Τα αρσενικά παίρνουν το X μόνο από τη μητέρα, που έχει λευκά μάτια. Τα θηλυκά παίρνουν ένα X από κάθε γονέα. Έχουν λοιπόν και το αλληλόμορφο της μητέρας και του πατέρα, και δείχνουν του πατέρα. Επικρατεί το κόκκινο.
(β) κόκκινο, λευκό. Γονείς: και . F1: θηλυκά , αρσενικά .
(γ) Η μητέρα δίνει ή , ο πατέρας ή . Απόγονοι: , , , , με ο καθένας. Στα θηλυκά κόκκινα λευκά, στα αρσενικά επίσης .
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Μια γυναίκα ομάδας A με φυσιολογική όραση έχει πατέρα με αχρωματοψία και μητέρα ομάδας O. Παντρεύεται άνδρα ομάδας B με αχρωματοψία, του οποίου η μητέρα ήταν ομάδας O. Η αχρωματοψία οφείλεται σε φυλοσύνδετο υπολειπόμενο αλληλόμορφο. (α) Βρες τους γονότυπους. (β) Ποια είναι η πιθανότητα να γεννηθεί κόρη με αχρωματοψία και ομάδα AB; (γ) Αν γεννηθεί γιος, ποια είναι η πιθανότητα να έχει φυσιολογική όραση και ομάδα O;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Η γυναίκα. Πήρε από τη μητέρα της (ομάδα O), οπότε είναι . Πήρε το X του πατέρα της, που έχει αχρωματοψία, οπότε έχει . Έχει φυσιολογική όραση, άρα είναι . Συνολικά .
Ο άνδρας. Πήρε από τη μητέρα του, οπότε είναι . Έχει αχρωματοψία, και το μοναδικό του X είναι . Συνολικά .
Κάθε γονίδιο χωριστά. ABO: δίνει A, B, AB, O με η καθεμιά. Όραση: δίνει , , , με ο καθένας.
(β) Κόρη με αχρωματοψία είναι , με πιθανότητα σε όλα τα παιδιά. Ομάδα AB, . Και τα δύο μαζί:
(γ) Το «αν γεννηθεί γιος» αλλάζει τον παρονομαστή. Από τους γιους, οι μισοί είναι , οπότε φυσιολογική όραση έχουν με . Ομάδα O, . Η πιθανότητα είναι .
Παράδειγμα 6
Δύο γονείς με φυσιολογική χρώση είναι ετερόζυγοι για τον αλφισμό, που οφείλεται σε αυτοσωμικό υπολειπόμενο αλληλόμορφο. Σχεδιάζουν τρία παιδιά. Ποια είναι η πιθανότητα να μην έχει κανένα αλφισμό; Να έχει τουλάχιστον ένα; Να έχει αλφισμό μόνο το τρίτο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Aa × Aa: κάθε παιδί έχει αλφισμό (aa) με πιθανότητα και φυσιολογική χρώση με . Οι τρεις γεννήσεις είναι ανεξάρτητες.
Κανένα: .
Τουλάχιστον ένα: το αντίθετο του «κανένα», .
Μόνο το τρίτο: τα δύο πρώτα με φυσιολογική χρώση και το τρίτο με αλφισμό, .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Για ένα γονίδιο με πλήρη επικράτεια, δύο γονείς με τον ίδιο φαινότυπο δίνουν απογόνους σε αναλογία . Ποιοι είναι οι γονότυποι των γονέων;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τους γονότυπους των γονέων από τις αναλογίες των απογόνων, χωρίζοντας τους χαρακτήρες.
- Να λύνεις διυβριδισμούς με θνησιγόνο ή ατελώς επικρατές γονίδιο και να μετράς τους γονότυπους με πολλαπλά αλληλόμορφα.
- Να σχεδιάζεις τη διασταύρωση που δείχνει αν ένα γονίδιο είναι αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο.
- Να υπολογίζεις πιθανότητες για ένα φυλοσύνδετο και ένα αυτοσωμικό γονίδιο μαζί, και για πολλά παιδιά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.