Φυλοσύνδετα γονίδια και γενεαλογικά δέντρα
Πώς κληρονομούνται η αιμορροφιλία και η αχρωματοψία, και πώς διαβάζεις ένα γενεαλογικό δέντρο.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Γ ·2021 Α ·2021 Δ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς καθορίζεται το φύλο στον άνθρωπο και γιατί τα φυλοσύνδετα υπολειπόμενα γνωρίσματα εμφανίζονται συχνότερα στους άνδρες.
- Να λύνεις διασταυρώσεις για την αιμορροφιλία και τη μερική αχρωματοψία στο πράσινο και το κόκκινο, χωριστά για κόρες και γιους.
- Να ξεχωρίζεις την πιθανότητα «να γεννηθεί γιος που πάσχει» από την πιθανότητα «ένας γιος να πάσχει», και να συνδυάζεις ένα φυλοσύνδετο με ένα αυτοσωμικό γονίδιο.
- Να διαβάζεις τα σύμβολα ενός γενεαλογικού δέντρου και να αναγνωρίζεις το μοτίβο ενός φυλοσύνδετου υπολειπόμενου γνωρίσματος.
Ένα ζεύγος χρωμοσωμάτων που δεν είναι ζεύγος
Από τα ζεύγη χρωμοσωμάτων του ανθρώπου, τα είναι αυτοσωμικά και ίδια στα δύο φύλα. Το 23ο είναι το ζεύγος των φυλετικών χρωμοσωμάτων: η γυναίκα έχει XX, ο άνδρας XY.
Στη μείωση, η γυναίκα δίνει πάντα ωάρια με X. Ο άνδρας δίνει σπερματοζωάρια με X και σπερματοζωάρια με Y σε ίσες αναλογίες. Έτσι το φύλο του παιδιού το καθορίζει το σπερματοζωάριο, και η πιθανότητα για αγόρι ή κορίτσι είναι σε κάθε γέννηση.
Τα X και Y διαφέρουν πολύ σε μέγεθος και περιεχόμενο. Το X φέρει πολλά γονίδια που δεν έχουν αντίστοιχο αλληλόμορφο στο Y. Τα γονίδια αυτά λέγονται φυλοσύνδετα, και ο τρόπος που κληρονομούνται είναι διαφορετικός στα δύο φύλα.
Γιατί ο άνδρας «εκτίθεται»
Μια γυναίκα έχει δύο αλληλόμορφα για κάθε φυλοσύνδετο γονίδιο, ένα σε κάθε X, όπως για ένα αυτοσωμικό. Ένας άνδρας έχει ένα μόνο, στο μοναδικό του X. Γι' αυτό λέμε ότι ο άνδρας είναι ημίζυγος για τα φυλοσύνδετα γονίδια. Αν το αλληλόμορφο που έχει είναι υπολειπόμενο, δεν υπάρχει δεύτερο να το καλύψει, και ο χαρακτήρας εκδηλώνεται.
Τα συμβολίζεις πάνω στο X: για το φυσιολογικό αλληλόμορφο, για το υπολειπόμενο που προκαλεί την ασθένεια. Το Y γράφεται χωρίς εκθέτη.
| Φύλο | Γονότυπος | Φαινότυπος |
|---|---|---|
| Γυναίκα | φυσιολογική | |
| Γυναίκα | φυσιολογική, φορέας | |
| Γυναίκα | πάσχει | |
| Άνδρας | φυσιολογικός | |
| Άνδρας | πάσχει |
Πέντε γονότυποι, όχι έξι: ο άνδρας δεν μπορεί να είναι φορέας. Ή έχει το και πάσχει, ή δεν το έχει.
Δύο κλασικά παραδείγματα φυλοσύνδετων υπολειπόμενων ασθενειών είναι:
- η αιμορροφιλία Α, όπου λείπει ή δεν λειτουργεί ο παράγοντας VIII της πήξης του αίματος, και το αίμα πήζει πολύ αργά,
- η μερική αχρωματοψία στο πράσινο και στο κόκκινο, όπου το άτομο δυσκολεύεται να ξεχωρίσει τα δύο χρώματα.
Και οι δύο είναι πολύ συχνότερες στους άνδρες. Ένας άνδρας χρειάζεται ένα για να πάσχει. Μια γυναίκα χρειάζεται δύο, ένα από κάθε γονέα, και άρα πατέρα που πάσχει.
Οι τέσσερις διασταυρώσεις που ξαναβρίσκεις
Σχεδόν κάθε άσκηση καταλήγει σε μία από αυτές. Δεν τις αποστηθίζεις: τις ξαναβγάζεις με τους δύο κανόνες.
| Μητέρα × Πατέρας | Κόρες | Γιοι |
|---|---|---|
| όλες υγιείς, οι μισές φορείς | οι μισοί πάσχουν | |
| οι μισές πάσχουν, οι μισές φορείς | οι μισοί πάσχουν | |
| όλες φορείς | όλοι υγιείς | |
| όλες φορείς | όλοι πάσχουν |
Η τελευταία γραμμή είναι η πιο χρήσιμη στις αιτιολογήσεις: μια μητέρα που πάσχει δεν μπορεί να έχει υγιή γιο.
Η πιθανότητα: πρόσεξε τον παρονομαστή
Ένας γρήγορος έλεγχος: «αγόρι που πάσχει» = (να είναι αγόρι) (να πάρει το της μητέρας) . Αν σου έχουν πει ήδη ότι είναι αγόρι, φεύγει ο πρώτος παράγοντας.
Φυλοσύνδετα επικρατή
Λιγότερα, αλλά υπάρχουν και φυλοσύνδετα αλληλόμορφα που προκαλούν ασθένεια και είναι επικρατή. Τότε είναι το αλληλόμορφο της ασθένειας και αρκεί ένα για να εκδηλωθεί, σε άνδρα ή σε γυναίκα. Οι δύο κανόνες ισχύουν ίδιοι, και δίνουν δύο νέες βεβαιότητες:
- Ένας άνδρας που πάσχει () έχει όλες τις κόρες του να πάσχουν.
- Ένας γιος που πάσχει έχει μητέρα που πάσχει, γιατί από εκεί πήρε το X του.
Το γενεαλογικό δέντρο
Στον άνθρωπο δεν κάνεις διασταυρώσεις. Μελετάς οικογένειες που υπάρχουν ήδη, και τις σχεδιάζεις ως γενεαλογικό δέντρο:
- τετράγωνο για τον άνδρα, κύκλος για τη γυναίκα,
- γεμάτο σύμβολο για όποιον εκδηλώνει τον χαρακτήρα, κενό για όποιον δεν τον εκδηλώνει,
- αν το δέντρο δείχνει φορείς, μισογεμάτο σύμβολο για τον ετερόζυγο, ή κουκκίδα στο κέντρο για τη γυναίκα φορέα ενός φυλοσύνδετου,
- οριζόντια γραμμή ανάμεσα σε δύο συντρόφους, κάθετη προς τα παιδιά τους, και διπλή γραμμή όταν οι σύντροφοι είναι συγγενείς εξ αίματος,
- κάθε γενιά με λατινικό αριθμό (I, II, III) και κάθε άτομο μέσα στη γενιά με αραβικό, από αριστερά προς τα δεξιά: II-3 είναι το τρίτο άτομο της δεύτερης γενιάς.
Αυτό είναι το «πορτρέτο» μιας φυλοσύνδετης υπολειπόμενης ασθένειας. Πάσχουν μόνο άνδρες. Το αλληλόμορφο περνά «αθόρυβα» από γυναίκες φορείς (I-2, II-2) και εμφανίζεται ξανά σε γιους τους. Κανένας πατέρας δεν το δίνει στον γιο του.
Το πορτρέτο όμως δεν αποδεικνύει τίποτα. Το ίδιο δέντρο θα μπορούσε να προκύψει και από αυτοσωμικό υπολειπόμενο γονίδιο, αν οι σύζυγοι ήταν φορείς. Στις εξετάσεις δεν γράφεις «μοιάζει φυλοσύνδετο». Γράφεις ποιοι τρόποι αποκλείονται, και γιατί. Τη μέθοδο, βήμα βήμα, τη βρίσκεις στην επόμενη ενότητα, «Γενεαλογικά δέντρα: η μέθοδος».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια γυναίκα με φυσιολογική όραση, της οποίας ο πατέρας είχε αχρωματοψία στο πράσινο και στο κόκκινο, παντρεύεται άνδρα με φυσιολογική όραση. Ποιες είναι οι πιθανότητες για τα παιδιά τους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμβολισμός. φυσιολογική όραση, αχρωματοψία, με το επικρατές. Ο πατέρας της γυναίκας ήταν και της έδωσε υποχρεωτικά το X του. Αφού εκείνη βλέπει φυσιολογικά, είναι , φορέας.
Ο άνδρας βλέπει φυσιολογικά, άρα είναι .
Γαμέτες: η γυναίκα δίνει ή , ο άνδρας ή , με πιθανότητα ο καθένας. Απόγονοι: , , , .
Όλες οι κόρες βλέπουν φυσιολογικά (οι μισές είναι φορείς). Από τους γιους, οι μισοί έχουν αχρωματοψία. Στο σύνολο των παιδιών, η πιθανότητα για παιδί με αχρωματοψία είναι .
Παράδειγμα 2
Μια γυναίκα με αιμορροφιλία αποκτά παιδιά με άνδρα χωρίς αιμορροφιλία. Τι θα ισχύει για τους γιους και τις κόρες τους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η γυναίκα πάσχει από φυλοσύνδετη υπολειπόμενη ασθένεια, άρα είναι και δίνει μόνο γαμέτες . Ο άνδρας είναι .
Κάθε γιος παίρνει X από τη μητέρα και Y από τον πατέρα: . Όλοι οι γιοι θα έχουν αιμορροφιλία.
Κάθε κόρη παίρνει από τη μητέρα και από τον πατέρα: . Όλες οι κόρες θα είναι υγιείς φορείς.
Παράδειγμα 3
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Ένας άνδρας με αιμορροφιλία πήρε το αλληλόμορφο από τον πατέρα του. (β) Μια γυναίκα με αχρωματοψία στο πράσινο και στο κόκκινο έχει πατέρα με την ίδια αχρωματοψία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Ο άνδρας με αιμορροφιλία είναι . Από τον πατέρα του πήρε το Y, γιατί αλλιώς θα ήταν κορίτσι. Το το πήρε από τη μητέρα του.
(β) Σωστή. Η γυναίκα που πάσχει είναι . Το ένα από τα δύο X της ήρθε από τον πατέρα της, που έχει μόνο ένα X. Αυτό είναι , άρα ο πατέρας είναι και έχει αχρωματοψία.
Παράδειγμα 4
Μια γυναίκα φορέας της αιμορροφιλίας αποκτά παιδιά με άνδρα που πάσχει. Βρες την πιθανότητα (α) να γεννηθεί παιδί που πάσχει, (β) να γεννηθεί κόρη που πάσχει, (γ) μια κόρη τους να πάσχει.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γονότυποι: . Γαμέτες: η μητέρα δίνει ή , ο πατέρας ή .
Απόγονοι, ισοπίθανοι: (κόρη φορέας), (κόρη που πάσχει), (υγιής γιος), (γιος που πάσχει).
(α) Πάσχουν δύο στα τέσσερα: . (β) Κόρη που πάσχει, στο σύνολο των παιδιών: ένα στα τέσσερα, .
(γ) Εδώ ξέρεις ήδη ότι είναι κόρη. Από τις δύο κόρες, μία πάσχει: .
Παράδειγμα 5
Ένα ζευγάρι έχει έναν γιο και μία κόρη, και τα δύο παιδιά έχουν αχρωματοψία στο πράσινο και στο κόκκινο. Η μητέρα βλέπει φυσιολογικά. Βρες τους γονότυπους των γονέων και την πιθανότητα το επόμενο παιδί να βλέπει φυσιολογικά.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η κόρη πάσχει, άρα είναι . Πήρε ένα από τον πατέρα, που έχει μόνο ένα X: ο πατέρας είναι .
Πήρε και ένα από τη μητέρα. Η μητέρα βλέπει φυσιολογικά, άρα έχει και ένα : είναι . Το ίδιο δείχνει και ο γιος , που πήρε το του από εκείνη.
Η διασταύρωση είναι . Βλέπουν φυσιολογικά τα και , δύο στα τέσσερα: πιθανότητα .
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Ο αλφισμός οφείλεται σε αυτοσωμικό υπολειπόμενο αλληλόμορφο. Μια γυναίκα με φυσιολογική χρώση και φυσιολογική πήξη έχει πατέρα με αλφισμό και αιμορροφιλία. Παντρεύεται άνδρα με αλφισμό και φυσιολογική πήξη. Τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα. Βρες τους γονότυπους και την πιθανότητα (α) να γεννηθεί γιος με αλφισμό και αιμορροφιλία, (β) να γεννηθεί παιδί υγιές και για τα δύο, (γ) μια κόρη τους να είναι φορέας της αιμορροφιλίας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμβολισμός. φυσιολογική χρώση, αλφισμός. φυσιολογική πήξη, αιμορροφιλία.
Γονότυποι. Ο πατέρας της γυναίκας είναι . Της έδωσε ένα και το . Εκείνη δεν εκδηλώνει κανένα από τα δύο, άρα είναι . Ο άνδρας είναι .
Κάθε γονίδιο χωριστά. Από : αλφισμός με πιθανότητα , φυσιολογική χρώση . Από : , , , , ένα τέταρτο το καθένα.
(α) Γιος με αιμορροφιλία () στο σύνολο των παιδιών: . Με αλφισμό και αιμορροφιλία, αφού τα γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα:
(β) Φυσιολογική χρώση , φυσιολογική πήξη τρία στα τέσσερα, . Και τα δύο μαζί: .
(γ) Το φύλο είναι γνωστό, και ζητείται μόνο η αιμορροφιλία. Από τις δύο κόρες, και , μία είναι φορέας: .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τον γονότυπο μιας γυναίκας που είναι φορέας της αιμορροφιλίας.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς καθορίζεται το φύλο στον άνθρωπο και γιατί τα φυλοσύνδετα υπολειπόμενα γνωρίσματα εμφανίζονται συχνότερα στους άνδρες.
- Να λύνεις διασταυρώσεις για την αιμορροφιλία και τη μερική αχρωματοψία στο πράσινο και το κόκκινο, χωριστά για κόρες και γιους.
- Να ξεχωρίζεις την πιθανότητα «να γεννηθεί γιος που πάσχει» από την πιθανότητα «ένας γιος να πάσχει», και να συνδυάζεις ένα φυλοσύνδετο με ένα αυτοσωμικό γονίδιο.
- Να διαβάζεις τα σύμβολα ενός γενεαλογικού δέντρου και να αναγνωρίζεις το μοτίβο ενός φυλοσύνδετου υπολειπόμενου γνωρίσματος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.