Γενεαλογικά δέντρα: η μέθοδος
Βήμα βήμα: επικρατές ή υπολειπόμενο, αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο, και οι γονότυποι.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2020 επαν. Γ
Θα μάθεις να
- Να αποφασίζεις από ένα γενεαλογικό δέντρο αν ένα γνώρισμα είναι επικρατές ή υπολειπόμενο, και πότε δεν μπορείς να το αποφασίσεις.
- Να αποκλείεις, με αιτιολόγηση, τον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο ή τον φυλοσύνδετο επικρατή τρόπο κληρονόμησης.
- Να γράφεις τους γονότυπους όλων των ατόμων ενός δέντρου και να υπολογίζεις πιθανότητες, με το 2/3 όπου χρειάζεται.
- Να γράφεις την απάντηση με τη μορφή που ζητούν οι Πανελλαδικές: άτομα, γονότυποι, αντίφαση, συμπέρασμα.
Ένα δέντρο, τέσσερις υποψήφιοι
Στο Θέμα Γ ή Δ δίνεται συχνά ένα γενεαλογικό δέντρο και ζητείται ο τρόπος κληρονόμησης, με αιτιολόγηση. Οι υποψήφιοι τρόποι είναι τέσσερις:
| Αυτοσωμικό | Φυλοσύνδετο | |
|---|---|---|
| Υπολειπόμενο | αυτοσωμικός υπολειπόμενος | φυλοσύνδετος υπολειπόμενος |
| Επικρατές | αυτοσωμικός επικρατής | φυλοσύνδετος επικρατής |
Η μέθοδος δεν είναι να μαντέψεις τον σωστό. Είναι να αποκλείσεις τους λάθος. Για κάθε τρόπο ψάχνεις μία οικογένεια (γονείς και ένα παιδί) που δεν μπορεί να προκύψει με αυτόν. Μία αρκεί. Ό,τι δεν αποκλείεται, μένει ως πιθανό.
Πάντα δέχεσαι, εκτός αν η άσκηση πει άλλο, ότι δεν έγινε μετάλλαξη και ότι κάθε γονότυπος δίνει τον φαινότυπό του.
Βήμα 1: επικρατές ή υπολειπόμενο;
Ψάχνεις δύο είδη οικογένειας.
Δύο γονείς που δεν το εκδηλώνουν, με παιδί που το εκδηλώνει. Το παιδί πήρε το αλληλόμορφο από τους γονείς. Αφού οι γονείς δεν το εκδηλώνουν, το έχουν «κρυμμένο». Άρα το αλληλόμορφο είναι υπολειπόμενο, και αποκλείονται και οι δύο επικρατείς τρόποι.
Δύο γονείς που το εκδηλώνουν, με παιδί που δεν το εκδηλώνει. Οι γονείς έχουν και ένα αλληλόμορφο που δεν φαίνεται σε αυτούς, και το έδωσαν στο παιδί. Άρα το γνώρισμα είναι επικρατές, και αποκλείονται και οι δύο υπολειπόμενοι τρόποι.
Βήμα 2: αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο;
Εδώ χρησιμοποιείς τους δύο κανόνες της προηγούμενης ενότητας: ο γιος παίρνει το X του από τη μητέρα, και το X του πατέρα πάει σε όλες τις κόρες.
| Αν βρεις… | …αποκλείεται | γιατί |
|---|---|---|
| κόρη που πάσχει με πατέρα υγιή | φυλοσύνδετος υπολειπόμενος | η κόρη θα είχε πάρει από τον πατέρα, που θα έπασχε |
| μητέρα που πάσχει με γιο υγιή | φυλοσύνδετος υπολειπόμενος | η μητέρα δίνει σε κάθε γιο |
| πατέρα που πάσχει με κόρη υγιή | φυλοσύνδετος επικρατής | ο πατέρας δίνει σε κάθε κόρη |
| γιο που πάσχει με μητέρα υγιή | φυλοσύνδετος επικρατής | ο γιος πήρε το του από τη μητέρα, που θα έπασχε |
Τον πίνακα δεν τον αποστηθίζεις. Κάθε γραμμή βγαίνει αν γράψεις τον γονότυπο που θα έπρεπε να έχει ο ένας.
Βήμα 3: τι μένει, και τι δεν αποκλείεται ποτέ
Οι αυτοσωμικοί τρόποι είναι οι πιο «ανθεκτικοί». Ο αυτοσωμικός υπολειπόμενος αποκλείεται μόνο από γονείς που πάσχουν με παιδί υγιές. Ο αυτοσωμικός επικρατής αποκλείεται μόνο από υγιείς γονείς με παιδί που πάσχει. Κανένας συνδυασμός φύλων δεν τους αποκλείει.
Γι' αυτό συχνά μένουν δύο τρόποι. Τότε γράφεις ότι το δέντρο δεν αρκεί για να αποφασίσεις, και δίνεις τους γονότυπους για καθέναν. Αν η άσκηση δίνει κάτι ακόμα («ο II-1 δεν φέρει το αλληλόμορφο»), συνεχίζεις τον αποκλεισμό.
Βήμα 4: οι γονότυποι όλων
Ξεκινάς από όσους ο γονότυπος είναι σίγουρος:
- Στο υπολειπόμενο γνώρισμα, όποιος πάσχει είναι (ή , ).
- Στο επικρατές, όποιος δεν πάσχει είναι (ή , ).
Μετά ανεβαίνεις στους γονείς και κατεβαίνεις στα παιδιά. Ένας υγιής γονέας ενός παιδιού είναι υποχρεωτικά . Ένα παιδί που πάσχει από επικρατές, με τον έναν γονέα , είναι . Όπου δεν μπορείς να αποφασίσεις, γράφεις ή «AA ή Aa». Στους φυλοσύνδετους, ο άνδρας δεν έχει ποτέ αμφιβολία: ο φαινότυπός του δίνει τον γονότυπο.
Βήμα 5: πιθανότητες μέσα στο δέντρο
Το πιο συχνό ερώτημα: ένα υγιές παιδί δύο γονέων , για αυτοσωμικό υπολειπόμενο. Πόσο πιθανό είναι να είναι φορέας;
Από προκύπτουν , , , . Ξέρεις όμως ότι το παιδί δεν είναι . Μένουν τρεις ισοπίθανες περιπτώσεις, και στις δύο είναι φορέας: πιθανότητα .
Στον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο δεν υπάρχει . Μια υγιής κόρη μητέρας φορέα και υγιούς πατέρα είναι ή , και η πιθανότητα να είναι φορέας είναι . Η κόρη πατέρα που πάσχει είναι φορέας με βεβαιότητα.
Όταν η ερώτηση αφορά το παιδί ενός ατόμου με αβέβαιο γονότυπο, πολλαπλασιάζεις: πιθανότητα ο γονέας να είναι φορέας, επί πιθανότητα να γεννηθεί το ζητούμενο παιδί από αυτόν.
Η διπλή γραμμή (γάμος συγγενών) δεν αποδεικνύει τίποτα. Κάνει όμως πιθανότερο οι δύο σύντροφοι να φέρουν το ίδιο σπάνιο υπολειπόμενο αλληλόμορφο, από τον κοινό τους πρόγονο.
Πώς γράφεις την απάντηση
Ένα πρότυπο για το Θέμα Γ, για δέντρο όπου οι υγιείς I-1 και I-2 έχουν κόρη II-2 που πάσχει:
Το γνώρισμα είναι υπολειπόμενο: οι I-1 και I-2 δεν το εκδηλώνουν, ενώ η κόρη τους II-2 το εκδηλώνει. Άρα η II-2 πήρε υπολειπόμενο αλληλόμορφο από κάθε γονέα. Δεν είναι φυλοσύνδετο υπολειπόμενο: η II-2 θα ήταν και θα είχε πάρει από τον πατέρα της, που θα ήταν και θα το εκδήλωνε, ενώ ο I-1 δεν το εκδηλώνει. Άρα είναι αυτοσωμικό υπολειπόμενο, με I-1 και I-2 και II-2 .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο δέντρο, οι I-1 και I-2 εκδηλώνουν ένα γνώρισμα. Από τα παιδιά τους, η II-1 δεν το εκδηλώνει, ενώ ο II-2 και η II-3 το εκδηλώνουν. Βρες τον τρόπο κληρονόμησης και τους γονότυπους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βήμα 1. Οι I-1 και I-2 εκδηλώνουν το γνώρισμα και έχουν την II-1 που δεν το εκδηλώνει. Το γνώρισμα είναι επικρατές. Αποκλείονται οι δύο υπολειπόμενοι τρόποι.
Βήμα 2. Φυλοσύνδετο επικρατές; Ο I-1 θα ήταν και θα έδινε σε όλες τις κόρες του. Η II-1 όμως δεν το εκδηλώνει. Αποκλείεται.
Μένει ο αυτοσωμικός επικρατής. Η II-1 είναι , άρα πήρε από κάθε γονέα: I-1 και I-2 . Ο II-2 και η II-3 είναι ή .
Παράδειγμα 2
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη την πρόταση και αιτιολόγησε. «Σε ένα γενεαλογικό δέντρο όπου εκδηλώνουν το γνώρισμα μόνο άνδρες, το γνώρισμα είναι οπωσδήποτε φυλοσύνδετο υπολειπόμενο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Λανθασμένη. Το ότι πάσχουν μόνο άνδρες κάνει τον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο τρόπο πιθανό, όχι βέβαιο.
Ένα αυτοσωμικό υπολειπόμενο γνώρισμα μπορεί, τυχαία, να εμφανιστεί μόνο σε γιους δύο φορέων . Κανένας συνδυασμός φύλων δεν αποκλείει αυτοσωμικό τρόπο.
Παράδειγμα 3
Στο δέντρο, οι I-1 και I-2 δεν εκδηλώνουν ένα γνώρισμα. Από τα παιδιά τους, η II-1 και ο II-3 δεν το εκδηλώνουν, ενώ ο II-2 το εκδηλώνει. Ποιοι τρόποι κληρονόμησης είναι δυνατοί, και ποιοι οι γονότυποι των γονέων σε καθέναν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βήμα 1. Υγιείς γονείς, γιος που πάσχει: το γνώρισμα είναι υπολειπόμενο. Αποκλείονται οι επικρατείς τρόποι.
Βήμα 2. Φυλοσύνδετο υπολειπόμενο; Ο II-2 θα ήταν , με το από τη μητέρα του, που θα ήταν φορέας . Αυτό ταιριάζει. Δεν υπάρχει κόρη που πάσχει ούτε μητέρα που πάσχει για να το αποκλείσει.
Μένουν δύο τρόποι. Αυτοσωμικός υπολειπόμενος: I-1 , I-2 , II-2 . Φυλοσύνδετος υπολειπόμενος: I-1 , I-2 , II-2 .
Τι θα αποφάσιζε; Μια κόρη των I-1 και I-2 που να πάσχει. Θα απέκλειε τον φυλοσύνδετο, γιατί ο πατέρας είναι υγιής.
Παράδειγμα 4
Μια γυναίκα χωρίς αιμορροφιλία έχει γονείς χωρίς αιμορροφιλία και αδελφό με αιμορροφιλία. Ποια είναι η πιθανότητα να είναι φορέας, και ποια η πιθανότητα ο πρώτος της γιος να έχει αιμορροφιλία; Γιατί εδώ δεν ισχύει το 2/3;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο αδελφός είναι και πήρε το από τη μητέρα. Η μητέρα δεν πάσχει, άρα είναι . Ο πατέρας είναι .
Η γυναίκα πήρε από τον πατέρα, και από τη μητέρα ή με ίση πιθανότητα. Είναι φορέας με πιθανότητα .
Ένας γιος της πάσχει μόνο αν εκείνη είναι φορέας και του δώσει το :
Το βγαίνει όταν αφαιρείς την περίπτωση από τις τέσσερις. Εδώ ο πατέρας δίνει πάντα στην κόρη, και οι κόρες είναι μόνο ή .
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ: Οι υγιείς I-1 και I-2 έχουν έναν υγιή γιο, τον II-1, και μια κόρη, την II-2, που πάσχει από ένα γνώρισμα. Ο II-1 παντρεύεται υγιή γυναίκα, της οποίας η μητέρα πάσχει από το ίδιο γνώρισμα. Βρες τον τρόπο κληρονόμησης και την πιθανότητα το πρώτο τους παιδί να πάσχει.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τρόπος. Υγιείς γονείς με κόρη που πάσχει: υπολειπόμενο. Φυλοσύνδετο υπολειπόμενο αποκλείεται, γιατί η II-2 θα είχε πάρει από τον I-1, που θα έπασχε. Άρα αυτοσωμικό υπολειπόμενο, με I-1 και I-2 .
Ο II-1 είναι υγιές παιδί δύο φορέων. Είναι φορέας με πιθανότητα .
Η σύζυγος έχει μητέρα , από την οποία πήρε . Είναι υγιής, άρα είναι με βεβαιότητα.
Το παιδί πάσχει αν ο II-1 είναι , και πάρει από αυτόν, και από τη μητέρα:
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Στο δέντρο, ο I-1 και ο III-1 εκδηλώνουν ένα γνώρισμα· κανένας άλλος δεν το εκδηλώνει. Ο II-1, σύζυγος της II-2, δεν φέρει το αλληλόμορφο που ευθύνεται για το γνώρισμα. (α) Βρες τον τρόπο κληρονόμησης. (β) Γράψε τους γονότυπους. (γ) Ποια είναι η πιθανότητα η III-2 να είναι φορέας; (δ) Αν η II-4 αποκτήσει γιο με υγιή άνδρα, ποια είναι η πιθανότητα να πάσχει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Επικρατείς τρόποι. Οι II-1 και II-2 δεν εκδηλώνουν το γνώρισμα, ενώ ο γιος τους III-1 το εκδηλώνει. Το γνώρισμα είναι υπολειπόμενο. Αποκλείονται ο αυτοσωμικός και ο φυλοσύνδετος επικρατής.
Αυτοσωμικός υπολειπόμενος. Ο III-1 θα ήταν , με ένα από κάθε γονέα. Ο II-1 όμως δεν φέρει το αλληλόμορφο. Αποκλείεται.
Φυλοσύνδετος υπολειπόμενος. Ο III-1 είναι και πήρε το από τη μητέρα του, όχι από τον II-1. Ταιριάζει. Ταιριάζει και ο I-1: πάσχει, και δεν έχει γιο που πάσχει ή κόρη που πάσχει να το διαψεύδει. (α) Ο τρόπος είναι φυλοσύνδετος υπολειπόμενος.
(β) I-1 . Οι κόρες του παίρνουν το του: II-2 και II-4 . II-3 και II-1 , ως υγιείς άνδρες. III-1 . I-2 ή , αφού ο υγιής γιος της δεν το αποκλείει. III-2 ή .
(γ) Η III-2 πήρε από τον II-1, και από τη II-2 ή . Πιθανότητα φορέα .
(δ) Η II-4 είναι φορέας με βεβαιότητα. Ο γιος της παίρνει το με πιθανότητα . Ο σύζυγος δίνει στον γιο μόνο Y.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο γονείς που εκδηλώνουν ένα γνώρισμα έχουν παιδί που δεν το εκδηλώνει. Το γνώρισμα είναι επικρατές ή υπολειπόμενο;
Τα κατάφερες;
- Να αποφασίζεις από ένα γενεαλογικό δέντρο αν ένα γνώρισμα είναι επικρατές ή υπολειπόμενο, και πότε δεν μπορείς να το αποφασίσεις.
- Να αποκλείεις, με αιτιολόγηση, τον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο ή τον φυλοσύνδετο επικρατή τρόπο κληρονόμησης.
- Να γράφεις τους γονότυπους όλων των ατόμων ενός δέντρου και να υπολογίζεις πιθανότητες, με το 2/3 όπου χρειάζεται.
- Να γράφεις την απάντηση με τη μορφή που ζητούν οι Πανελλαδικές: άτομα, γονότυποι, αντίφαση, συμπέρασμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.