Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γενεαλογικά δέντρα: η μέθοδος

Βήμα βήμα: επικρατές ή υπολειπόμενο, αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο, και οι γονότυποι.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2020 επαν. Γ

Θα μάθεις να

  1. Να αποφασίζεις από ένα γενεαλογικό δέντρο αν ένα γνώρισμα είναι επικρατές ή υπολειπόμενο, και πότε δεν μπορείς να το αποφασίσεις.
  2. Να αποκλείεις, με αιτιολόγηση, τον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο ή τον φυλοσύνδετο επικρατή τρόπο κληρονόμησης.
  3. Να γράφεις τους γονότυπους όλων των ατόμων ενός δέντρου και να υπολογίζεις πιθανότητες, με το 2/3 όπου χρειάζεται.
  4. Να γράφεις την απάντηση με τη μορφή που ζητούν οι Πανελλαδικές: άτομα, γονότυποι, αντίφαση, συμπέρασμα.

Ένα δέντρο, τέσσερις υποψήφιοι

Στο Θέμα Γ ή Δ δίνεται συχνά ένα γενεαλογικό δέντρο και ζητείται ο τρόπος κληρονόμησης, με αιτιολόγηση. Οι υποψήφιοι τρόποι είναι τέσσερις:

ΑυτοσωμικόΦυλοσύνδετο
Υπολειπόμενοαυτοσωμικός υπολειπόμενοςφυλοσύνδετος υπολειπόμενος
Επικρατέςαυτοσωμικός επικρατήςφυλοσύνδετος επικρατής

Η μέθοδος δεν είναι να μαντέψεις τον σωστό. Είναι να αποκλείσεις τους λάθος. Για κάθε τρόπο ψάχνεις μία οικογένεια (γονείς και ένα παιδί) που δεν μπορεί να προκύψει με αυτόν. Μία αρκεί. Ό,τι δεν αποκλείεται, μένει ως πιθανό.

Πάντα δέχεσαι, εκτός αν η άσκηση πει άλλο, ότι δεν έγινε μετάλλαξη και ότι κάθε γονότυπος δίνει τον φαινότυπό του.

Βήμα 1: επικρατές ή υπολειπόμενο;

Ψάχνεις δύο είδη οικογένειας.

Δύο γονείς που δεν το εκδηλώνουν, με παιδί που το εκδηλώνει. Το παιδί πήρε το αλληλόμορφο από τους γονείς. Αφού οι γονείς δεν το εκδηλώνουν, το έχουν «κρυμμένο». Άρα το αλληλόμορφο είναι υπολειπόμενο, και αποκλείονται και οι δύο επικρατείς τρόποι.

Δέντρο δύο γενεών. Οι I-1 και I-2 δεν εκδηλώνουν το γνώρισμα και είναι και οι δύο Aa. Από τα παιδιά τους, ο II-1 δεν το εκδηλώνει και είναι A_, ενώ η II-2 το εκδηλώνει και είναι aa.III1Aa2Aa1A_2aa

Δύο γονείς που το εκδηλώνουν, με παιδί που δεν το εκδηλώνει. Οι γονείς έχουν και ένα αλληλόμορφο που δεν φαίνεται σε αυτούς, και το έδωσαν στο παιδί. Άρα το γνώρισμα είναι επικρατές, και αποκλείονται και οι δύο υπολειπόμενοι τρόποι.

Δέντρο δύο γενεών. Οι I-1 και I-2 εκδηλώνουν το γνώρισμα και είναι και οι δύο Aa. Από τα παιδιά τους, ο II-1 το εκδηλώνει και είναι A_, ενώ η II-2 δεν το εκδηλώνει και είναι aa.III1Aa2Aa1A_2aa

Βήμα 2: αυτοσωμικό ή φυλοσύνδετο;

Εδώ χρησιμοποιείς τους δύο κανόνες της προηγούμενης ενότητας: ο γιος παίρνει το X του από τη μητέρα, και το X του πατέρα πάει σε όλες τις κόρες.

Αν βρεις……αποκλείεταιγιατί
κόρη που πάσχει με πατέρα υγιήφυλοσύνδετος υπολειπόμενοςη κόρη XaXaX^a X^a θα είχε πάρει XaX^a από τον πατέρα, που θα έπασχε
μητέρα που πάσχει με γιο υγιήφυλοσύνδετος υπολειπόμενοςη μητέρα XaXaX^a X^a δίνει XaX^a σε κάθε γιο
πατέρα που πάσχει με κόρη υγιήφυλοσύνδετος επικρατήςο πατέρας XAYX^A Y δίνει XAX^A σε κάθε κόρη
γιο που πάσχει με μητέρα υγιήφυλοσύνδετος επικρατήςο γιος πήρε το XAX^A του από τη μητέρα, που θα έπασχε

Τον πίνακα δεν τον αποστηθίζεις. Κάθε γραμμή βγαίνει αν γράψεις τον γονότυπο που θα έπρεπε να έχει ο ένας.

Βήμα 3: τι μένει, και τι δεν αποκλείεται ποτέ

Οι αυτοσωμικοί τρόποι είναι οι πιο «ανθεκτικοί». Ο αυτοσωμικός υπολειπόμενος αποκλείεται μόνο από γονείς που πάσχουν με παιδί υγιές. Ο αυτοσωμικός επικρατής αποκλείεται μόνο από υγιείς γονείς με παιδί που πάσχει. Κανένας συνδυασμός φύλων δεν τους αποκλείει.

Γι' αυτό συχνά μένουν δύο τρόποι. Τότε γράφεις ότι το δέντρο δεν αρκεί για να αποφασίσεις, και δίνεις τους γονότυπους για καθέναν. Αν η άσκηση δίνει κάτι ακόμα («ο II-1 δεν φέρει το αλληλόμορφο»), συνεχίζεις τον αποκλεισμό.

Βήμα 4: οι γονότυποι όλων

Ξεκινάς από όσους ο γονότυπος είναι σίγουρος:

  • Στο υπολειπόμενο γνώρισμα, όποιος πάσχει είναι aaaa (ή XaXaX^a X^a, XaYX^a Y).
  • Στο επικρατές, όποιος δεν πάσχει είναι aaaa (ή XaXaX^a X^a, XaYX^a Y).

Μετά ανεβαίνεις στους γονείς και κατεβαίνεις στα παιδιά. Ένας υγιής γονέας ενός παιδιού aaaa είναι υποχρεωτικά AaAa. Ένα παιδί που πάσχει από επικρατές, με τον έναν γονέα aaaa, είναι AaAa. Όπου δεν μπορείς να αποφασίσεις, γράφεις A_A\_ ή «AA ή Aa». Στους φυλοσύνδετους, ο άνδρας δεν έχει ποτέ αμφιβολία: ο φαινότυπός του δίνει τον γονότυπο.

Βήμα 5: πιθανότητες μέσα στο δέντρο

Το πιο συχνό ερώτημα: ένα υγιές παιδί δύο γονέων AaAa, για αυτοσωμικό υπολειπόμενο. Πόσο πιθανό είναι να είναι φορέας;

Από Aa×AaAa \times Aa προκύπτουν AAAA, AaAa, AaAa, aaaa. Ξέρεις όμως ότι το παιδί δεν είναι aaaa. Μένουν τρεις ισοπίθανες περιπτώσεις, και στις δύο είναι φορέας: πιθανότητα 23\frac{2}{3}.

Στον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο δεν υπάρχει 23\frac{2}{3}. Μια υγιής κόρη μητέρας φορέα και υγιούς πατέρα είναι XAXAX^A X^A ή XAXaX^A X^a, και η πιθανότητα να είναι φορέας είναι 12\frac{1}{2}. Η κόρη πατέρα που πάσχει είναι φορέας με βεβαιότητα.

Όταν η ερώτηση αφορά το παιδί ενός ατόμου με αβέβαιο γονότυπο, πολλαπλασιάζεις: πιθανότητα ο γονέας να είναι φορέας, επί πιθανότητα να γεννηθεί το ζητούμενο παιδί από αυτόν.

Η διπλή γραμμή (γάμος συγγενών) δεν αποδεικνύει τίποτα. Κάνει όμως πιθανότερο οι δύο σύντροφοι να φέρουν το ίδιο σπάνιο υπολειπόμενο αλληλόμορφο, από τον κοινό τους πρόγονο.

Πώς γράφεις την απάντηση

Ένα πρότυπο για το Θέμα Γ, για δέντρο όπου οι υγιείς I-1 και I-2 έχουν κόρη II-2 που πάσχει:

Το γνώρισμα είναι υπολειπόμενο: οι I-1 και I-2 δεν το εκδηλώνουν, ενώ η κόρη τους II-2 το εκδηλώνει. Άρα η II-2 πήρε υπολειπόμενο αλληλόμορφο από κάθε γονέα. Δεν είναι φυλοσύνδετο υπολειπόμενο: η II-2 θα ήταν XaXaX^a X^a και θα είχε πάρει XaX^a από τον πατέρα της, που θα ήταν XaYX^a Y και θα το εκδήλωνε, ενώ ο I-1 δεν το εκδηλώνει. Άρα είναι αυτοσωμικό υπολειπόμενο, με I-1 και I-2 AaAa και II-2 aaaa.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στο δέντρο, οι I-1 και I-2 εκδηλώνουν ένα γνώρισμα. Από τα παιδιά τους, η II-1 δεν το εκδηλώνει, ενώ ο II-2 και η II-3 το εκδηλώνουν. Βρες τον τρόπο κληρονόμησης και τους γονότυπους.

Δέντρο δύο γενεών. Ο I-1 και η I-2 εκδηλώνουν το γνώρισμα. Παιδιά τους: η II-1 δεν το εκδηλώνει, ο II-2 και η II-3 το εκδηλώνουν.III12123

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη την πρόταση και αιτιολόγησε. «Σε ένα γενεαλογικό δέντρο όπου εκδηλώνουν το γνώρισμα μόνο άνδρες, το γνώρισμα είναι οπωσδήποτε φυλοσύνδετο υπολειπόμενο.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Στο δέντρο, οι I-1 και I-2 δεν εκδηλώνουν ένα γνώρισμα. Από τα παιδιά τους, η II-1 και ο II-3 δεν το εκδηλώνουν, ενώ ο II-2 το εκδηλώνει. Ποιοι τρόποι κληρονόμησης είναι δυνατοί, και ποιοι οι γονότυποι των γονέων σε καθέναν;

Δέντρο δύο γενεών. Ο I-1 και η I-2 δεν εκδηλώνουν το γνώρισμα. Παιδιά τους: η II-1 δεν το εκδηλώνει, ο II-2 το εκδηλώνει, ο II-3 δεν το εκδηλώνει.III12123

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Μια γυναίκα χωρίς αιμορροφιλία έχει γονείς χωρίς αιμορροφιλία και αδελφό με αιμορροφιλία. Ποια είναι η πιθανότητα να είναι φορέας, και ποια η πιθανότητα ο πρώτος της γιος να έχει αιμορροφιλία; Γιατί εδώ δεν ισχύει το 2/3;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Γ: Οι υγιείς I-1 και I-2 έχουν έναν υγιή γιο, τον II-1, και μια κόρη, την II-2, που πάσχει από ένα γνώρισμα. Ο II-1 παντρεύεται υγιή γυναίκα, της οποίας η μητέρα πάσχει από το ίδιο γνώρισμα. Βρες τον τρόπο κληρονόμησης και την πιθανότητα το πρώτο τους παιδί να πάσχει.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ: Στο δέντρο, ο I-1 και ο III-1 εκδηλώνουν ένα γνώρισμα· κανένας άλλος δεν το εκδηλώνει. Ο II-1, σύζυγος της II-2, δεν φέρει το αλληλόμορφο που ευθύνεται για το γνώρισμα. (α) Βρες τον τρόπο κληρονόμησης. (β) Γράψε τους γονότυπους. (γ) Ποια είναι η πιθανότητα η III-2 να είναι φορέας; (δ) Αν η II-4 αποκτήσει γιο με υγιή άνδρα, ποια είναι η πιθανότητα να πάσχει;

Δέντρο τριών γενεών. Γενιά I: ο I-1 εκδηλώνει το γνώρισμα, η I-2 όχι. Γενιά II: ο II-1, σύζυγος της II-2· η II-2, κόρη των I-1 και I-2· ο II-3, γιος τους· η II-4, κόρη τους. Κανένας στη II δεν το εκδηλώνει. Γενιά III, παιδιά των II-1 και II-2: ο III-1 το εκδηλώνει, η III-2 όχι.IIIIII12234112

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Δύο γονείς που δεν εκδηλώνουν ένα γνώρισμα έχουν παιδί που το εκδηλώνει. Τι συμπεραίνεις με βεβαιότητα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Δύο γονείς που εκδηλώνουν ένα γνώρισμα έχουν παιδί που δεν το εκδηλώνει. Το γνώρισμα είναι επικρατές ή υπολειπόμενο;

Τα κατάφερες;

  • Να αποφασίζεις από ένα γενεαλογικό δέντρο αν ένα γνώρισμα είναι επικρατές ή υπολειπόμενο, και πότε δεν μπορείς να το αποφασίσεις.
  • Να αποκλείεις, με αιτιολόγηση, τον φυλοσύνδετο υπολειπόμενο ή τον φυλοσύνδετο επικρατή τρόπο κληρονόμησης.
  • Να γράφεις τους γονότυπους όλων των ατόμων ενός δέντρου και να υπολογίζεις πιθανότητες, με το 2/3 όπου χρειάζεται.
  • Να γράφεις την απάντηση με τη μορφή που ζητούν οι Πανελλαδικές: άτομα, γονότυποι, αντίφαση, συμπέρασμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;