Βιολογία · Γ΄ Λυκείου
Πανελλήνιες 2026
Διάρκεια 180΄ · 100 μονάδες
Θέμα Α25 μονάδες
Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή πρόταση.
- 1.
- 2.
- 3.
- 4.
- 5.
Θέμα Β25 μονάδες
- 1.
Β1. Να αντιστοιχίσετε στο τετράδιό σας κάθε όρο της στήλης Α του παρακάτω πίνακα με έναν από τους όρους της στήλης Β.(6 μονάδες)
Στήλη Α και στήλη Β Στήλη Α Στήλη Β 1. Πυρηνικός φάκελος α. Μόνο προκαρυωτικά κύτταρα 2. Ριβοσώματα β. Μόνο ευκαρυωτικά κύτταρα 3. Άτρακτος γ. Προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά κύτταρα 4. Μικρά ριβονουκλεοπρωτεϊνικά σωματίδια — 5. Περιοριστικές ενδονουκλεάσες — 6. Δίκλωνα κυκλικά μόρια DNA — - 2.
Β2. Να ορίσετε τις παρακάτω έννοιες:
- α)
α. γενετικός κώδικας.(2 μονάδες)
- β)
β. νουκλεόσωμα.(2 μονάδες)
- γ)
γ. χαρτογράφηση.(2 μονάδες)
- α)
- 3.
Β3. Η γενετική ποικιλομορφία χαρακτηρίζει κυρίως τους αμφιγονικά αναπαραγόμενους οργανισμούς. Να αναφέρετε ονομαστικά τέσσερις μηχανισμούς δημιουργίας γενετικής ποικιλομορφίας στους απογόνους των αμφιγονικά αναπαραγόμενων οργανισμών (μονάδες 4) και να εξηγήσετε γιατί η γενετική ποικιλομορφία έχει μεγάλη σημασία για τη διαδικασία της εξέλιξής τους (μονάδες 3).(7 μονάδες)
- 4.
Β4. Οι χλωροπλάστες ανήκουν σε μια ευρύτερη κατηγορία οργανιδίων των φυτικών κυττάρων που ονομάζονται πλαστίδια. Ποια άλλα είδη πλαστιδίων γνωρίζετε, πού εντοπίζονται και ποιος είναι ο ρόλος τους;(6 μονάδες)
Θέμα Γ25 μονάδες
Για τα Γ1–Γ2
Το χρώμα του πτερώματος ενός είδους τροπικού πτηνού μπορεί να είναι πορτοκαλί, κόκκινο, κίτρινο ή λευκό. Η δημιουργία του τελικού χρώματος είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού των χρωστικών που παράγονται σύμφωνα με τα μεταβολικά μονοπάτια του παρακάτω σχήματος.
άχρωμη ουσία Α → (ένζυμο ) → κόκκινη χρωστικήάχρωμη ουσία Β → (ένζυμο ) → κίτρινη χρωστική
Η σύνθεση των ενζύμων και ελέγχεται από επικρατή αλληλόμορφα γονίδια που εδράζονται σε διαφορετικά ζεύγη χρωμοσωμάτων, ενώ τα υπολειπόμενα αλληλόμορφά τους δεν παράγουν λειτουργικά ένζυμα. Όταν δεν παράγεται καμία χρωστική, το χρώμα του πτερώματος είναι λευκό, ενώ η ταυτόχρονη σύνθεση της κόκκινης και της κίτρινης χρωστικής οδηγεί σε πορτοκαλί φαινότυπο.
Από οικογένειες πτηνών που παρουσίαζαν για πολλές διαδοχικές γενιές το ίδιο χρώμα πτερώματος, διασταυρώνονται θηλυκά με κίτρινο πτέρωμα με αρσενικά με κόκκινο πτέρωμα και προκύπτουν στην F1 γενιά πτηνά μόνο με πορτοκαλί πτέρωμα.
Από τη διασταύρωση των ατόμων της F1 γενιάς προκύπτουν στην F2 γενιά:63 θηλυκά με πορτοκαλί πτέρωμα21 θηλυκά με κίτρινο πτέρωμα32 αρσενικά με πορτοκαλί πτέρωμα31 αρσενικά με κόκκινο πτέρωμα10 αρσενικά με κίτρινο πτέρωμα11 αρσενικά με λευκό πτέρωμα
Δεν απαιτείται η διατύπωση των νόμων του Mendel. Δίνεται ότι το φύλο στο είδος αυτό των πτηνών καθορίζεται όπως και στον άνθρωπο.
Για τα Γ3–Γ5
Στο γενεαλογικό δέντρο της Εικόνας 1 απεικονίζεται ο τρόπος κληρονόμησης σπάνιας ασθένειας που κληρονομείται με υπολειπόμενο φυλοσύνδετο τρόπο στα μέλη μιας οικογένειας. Τα άτομα Ι₂, ΙΙ₁, και ΙΙΙ₁ πάσχουν από την ασθένεια αυτή.
Μεταξύ των μελών της οικογένειας δύο άτομα εμφανίζουν μη αναμενόμενο φαινότυπο εξαιτίας χρωμοσωμικών ανωμαλιών. Για τη διερεύνηση των παραπάνω ανωμαλιών χρησιμοποιούνται ειδικοί ανιχνευτές. Ο ανιχνευτής Α υβριδοποιείται μία φορά στο κεντρομερίδιο κάθε μεταφασικού Χ φυλετικού χρωμοσώματος και ο ανιχνευτής Β υβριδοποιείται με το υπεύθυνο για την ασθένεια γονίδιο. Για τις υβριδοποιήσεις χρησιμοποιήθηκε DNA μεταφασικών κυττάρων και τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στον Πίνακα 1, όπου οι αριθμοί δείχνουν πόσες φορές υβριδοποιείται ο κάθε ανιχνευτής ανά DNA μεταφασικού κυττάρου.

- 1.
Γ1. Να διερευνηθεί και να προσδιοριστεί ο τρόπος κληρονόμησης του χρώματος του πτερώματος.(8 μονάδες)
- 2.
Γ2. Να προσδιοριστούν οι γονότυποι των ατόμων της πατρικής (P) και της πρώτης θυγατρικής γενιάς (F1).(4 μονάδες)
- 3.
Γ3. Ποια δύο μέλη της οικογένειας εμφανίζουν μη αναμενόμενο φαινότυπο (μονάδες 2); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας χρησιμοποιώντας μόνο τα δεδομένα του γενεαλογικού δέντρου (μονάδες 2).(4 μονάδες)
- 4.
Γ4. Αξιοποιώντας τα δεδομένα του Πίνακα 1 να γράψετε τον γονότυπο των ατόμων με τον μη αναμενόμενο φαινότυπο (μονάδες 2) και να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 2).(4 μονάδες)
Πίνακας 1 ΙΙ₁ ΙΙ₂ ΙΙ₃ ΙΙ₄ ΙΙΙ₁ ανιχνευτής Α 1 2 1 2 2 ανιχνευτής Β 2 2 0 2 2 - 5.
Γ5. Εξηγήστε πώς προέκυψε η χρωμοσωμική ανωμαλία κάθε ατόμου με μη αναμενόμενο φαινότυπο.(5 μονάδες)
Θέμα Δ25 μονάδες
Για τα Δ1–Δ2
Στο γονιδίωμα ενός τύπου σωματικών ανθρώπινων κυττάρων περιέχεται το τμήμα DNA της Εικόνας 2, το οποίο περιλαμβάνει δύο γονίδια Α και Β και τους αντίστοιχους υποκινητές τους και .
Το γονίδιο Α εκφράζεται πάντα και παράγει έναν μεταγραφικό παράγοντα (), ο οποίος είναι απαραίτητος για την έκφραση του γονιδίου Β, ενώ το γονίδιο Β κωδικοποιεί ένα πενταπεπτίδιο με φαρμακευτική δράση.
Για λόγους απλοποίησης, το μήκος της αλληλουχίας του γονιδίου του μεταγραφικού παράγοντα, καθώς και του εσωνίου, δίνονται με μικρό αριθμό νουκλεοτιδίων.
Για τα Δ3–Δ4
Ένας ερευνητής επιθυμεί να δημιουργήσει γενετικά τροποποιημένα βακτήρια που να εκφράζουν το γονίδιο Β. Στη διάθεσή του έχει το τμήμα DNA της Εικόνας 2, βακτήρια ξενιστές που δεν φέρουν γονίδια ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό και το πλασμίδιο της Εικόνας 3. Το πλασμίδιο φέρει μία θέση έναρξης αντιγραφής, ένα γονίδιο ανθεκτικότητας στο αντιβιοτικό αμπικιλίνη, ένα γονίδιο (gfp) που κωδικοποιεί μια πράσινη χρωστική, η οποία φθορίζει όταν εκτεθεί σε υπεριώδη ακτινοβολία, καθώς και τους αντίστοιχους υποκινητές τους (Υ).
Επιπλέον, το πλασμίδιο φέρει τρεις θέσεις αναγνώρισης για τις περιοριστικές ενδονουκλεάσες ΠΕΙ, ΠΕΙΙ και ΠΕΙΙΙ, όπως φαίνεται στην Εικόνα 3.
Παρακάτω δίνονται οι αλληλουχίες ζευγών βάσεων που αναγνωρίζονται από τις ΠΕΙ, ΠΕΙΙ και ΠΕΙΙΙ (το ↓ δείχνει πού κόβει η ΠΕ σε κάθε αλυσίδα):ΠΕΙ: 5΄– G↓AATTC – 3΄ / 3΄– CTTAA↑G – 5΄ΠΕΙΙ: 5΄– CTGCA↓G – 3΄ / 3΄– G↑ACGTC – 5΄ΠΕΙΙΙ: 5΄– C↓CGG – 3΄ / 3΄– GGC↑C – 5΄
Tα βέλη υποδεικνύουν τη θέση που δρα η κάθε περιοριστική ενδονουκλεάση (ΠΕ) στην αλληλουχία αναγνώρισης.


- 1.
Δ1. α. Να γράψετε τον προσανατολισμό των αλυσίδων Ι και ΙΙ (μονάδες 2). β. Σε ποια από τις αλυσίδες Ι ή ΙΙ αντιστοιχεί η κωδική αλυσίδα κάθε γονιδίου (μονάδες 2); γ. Ένα από τα δύο γονίδια (Α ή Β) είναι ασυνεχές. Να γράψετε ποιο είναι αυτό (μονάδα 1).(5 μονάδες)
K Λ ΥΑ Ι: CCGGCTGCAG TTAATGAACCCCTTTTAGAAACAT CGAATTCCCGGG ΥΒ ΙΙ: GGCCGACGTC AATTACTTGGGGAAAATCTTTGTA GCTTAAGGGCCC - 2.
Δ2. Στην αλληλουχία DNA της Εικόνας 2, λόγω της δράσης ενός μεταλλαξογόνου παράγοντα, προκαλείται αναστροφή του τμήματος μεταξύ των σημείων Κ και Λ. Να εξηγήσετε αν είναι δυνατή η έκφραση των δύο γονιδίων μετά την αναστροφή.(8 μονάδες)
- 3.
Δ3. Ποια ή ποιες περιοριστικές ενδονουκλεάσες θα χρησιμοποιηθούν για την ενσωμάτωση του φυσιολογικού τμήματος DNA, προκειμένου να εκφραστεί το γονίδιο Β σε βακτηριακούς κλώνους που αναπτύσσονται παρουσία του αντιβιοτικού αμπικιλίνη (μονάδες 2); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 5).(7 μονάδες)
- 4.
Δ4. Το πεπτίδιο που προκύπτει είναι λειτουργικό ή όχι (μονάδα 1); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 4).(5 μονάδες)
Καλή επιτυχία!