Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γονιδιακές μεταλλάξεις

Σημειακές μεταλλάξεις και οι ασθένειες που προκαλούν: αιμοσφαιρινοπάθειες, φαινυλκετονουρία, αλφισμός.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §6

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Α ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τις γονιδιακές μεταλλάξεις (αντικατάσταση, προσθήκη, έλλειψη βάσεων) και να προβλέπεις τη συνέπειά τους στο πολυπεπτίδιο.
  2. Να εξηγείς τη δρεπανοκυτταρική αναιμία από την αλλαγή μίας βάσης ως τη μορφή του ερυθροκυττάρου.
  3. Να περιγράφεις τις θαλασσαιμίες, τη φαινυλκετονουρία και τον αλφισμό ως αυτοσωμικές υπολειπόμενες ασθένειες.
  4. Να εντοπίζεις μια μετάλλαξη σε αλληλουχία DNA και να γράφεις το mRNA και το πεπτίδιο πριν και μετά από αυτήν.

Μία βάση, μία ασθένεια

Μετάλλαξη είναι κάθε αλλαγή στην αλληλουχία ή στην ποσότητα του γενετικού υλικού. Όταν η αλλαγή αφορά ένα ή λίγα νουκλεοτίδια μέσα σε ένα γονίδιο, λέγεται γονιδιακή (ή σημειακή) μετάλλαξη. Όταν αφορά μεγάλο τμήμα χρωμοσώματος ή τον αριθμό των χρωμοσωμάτων, λέγεται χρωμοσωμική. Αυτή η ενότητα είναι για τις πρώτες· οι δεύτερες έρχονται στο επόμενο.

Η σημασία μιας μετάλλαξης εξαρτάται και από το πού γίνεται:

  • σε σωματικό κύτταρο, επηρεάζει μόνο τα κύτταρα που προέρχονται από αυτό, και δεν περνάει στους απογόνους,
  • σε κύτταρο της γαμετικής σειράς, μπορεί να βρεθεί σε γαμέτη και να κληρονομηθεί.

Τρία είδη αλλαγής, τέσσερα είδη συνέπειας

Οι γονιδιακές μεταλλάξεις είναι αντικατάσταση μιας βάσης με άλλη, ή προσθήκη ή έλλειψη μίας ή περισσότερων βάσεων. Αν η αλλαγή βρίσκεται στην κωδική περιοχή ενός γονιδίου, η συνέπειά της φαίνεται μόνο όταν τη «μεταφράσεις»: γράφεις το κωδικόνιο του mRNA πριν και μετά, και κοιτάς τον γενετικό κώδικα.

ΑλλαγήΤι γίνεται στο mRNAΣυνέπεια στο πολυπεπτίδιο
Αντικατάστασηένα κωδικόνιο γίνεται άλλο, συνώνυμοκαμία, το αμινοξύ μένει ίδιο
Αντικατάστασηένα κωδικόνιο κωδικοποιεί άλλο αμινοξύαλλάζει ένα αμινοξύ
Αντικατάστασηένα κωδικόνιο γίνεται κωδικόνιο λήξηςπρόωρος τερματισμός, μικρότερο πολυπεπτίδιο
Προσθήκη ή έλλειψη βάσεων όχι πολλαπλάσιων του 33αλλάζει το πλαίσιο ανάγνωσης από εκεί και πέρααλλάζουν όλα τα επόμενα αμινοξέα

Η τελευταία γραμμή είναι η πιο καταστροφική. Το ριβόσωμα διαβάζει το mRNA ανά τρεις βάσεις χωρίς «κόμματα», οπότε μια βάση που λείπει μετατοπίζει όλα τα κωδικόνια μετά από αυτήν.

Τα αμινοξέα τα γράφουμε με τις τριγράμματες συντομογραφίες του πίνακα του γενετικού κώδικα (Met η μεθειονίνη). Ένα παράδειγμα, η κωδική αλυσίδα ενός μικρού γονιδίου:

5΄-ATG GCT TGG AAA CGC TTA GGC TGA-3΄

Το mRNA έχει την ίδια αλληλουχία με U στη θέση του T, και δίνει το πεπτίδιο Met-Ala-Trp-Lys-Arg-Leu-Gly (το UGA είναι κωδικόνιο λήξης). Στο διαδραστικό που ακολουθεί, κάθε σενάριο είναι μία αλλαγή σε αυτή την αλυσίδα.

Τι παθαίνει το πεπτίδιο;

Κωδική αλυσίδα 5΄-ATG GCT TGG AAA CGC TTA GGC TGA-3΄. Διάλεξε μια μετάλλαξη, γράψε στο μυαλό σου το νέο κωδικόνιο, και μετά διάλεξε τη συνέπεια.

Διάλεξε μετάλλαξη

Βρήκες 0 από 4

Ποια συνέπεια;

Ποια συνέπεια;

Η μέθοδος: ποια μετάλλαξη έγινε;

Στις ασκήσεις σού δίνουν συνήθως μια φυσιολογική και μια μεταλλαγμένη αλληλουχία, ή δύο πεπτίδια. Δουλεύεις πάντα με την ίδια σειρά.

  1. Βρες την κωδική αλυσίδα. Αν σου δίνουν τη μη κωδική, γράψε τη συμπληρωματική της, με κατεύθυνση 5΄→3΄. Το mRNA είναι η κωδική με U στη θέση του T.
  2. Βρες το πλαίσιο ανάγνωσης. Ξεκινάς από το πρώτο ATG από το 5΄ άκρο και χωρίζεις ανά τρία, ως το πρώτο κωδικόνιο λήξης.
  3. Μέτρησε τις βάσεις. Ίδιο μήκος: αντικατάσταση. Μία ή δύο βάσεις παραπάνω ή λιγότερο: προσθήκη ή έλλειψη, με αλλαγή πλαισίου. Τρεις: ένα αμινοξύ παραπάνω ή λιγότερο, χωρίς αλλαγή πλαισίου.
  4. Βρες την πρώτη διαφορά και μετάφρασε και τις δύο αλληλουχίες.
  5. Χαρακτήρισε τη συνέπεια: ίδιο αμινοξύ, άλλο αμινοξύ, πρόωρη λήξη, αλλαγή πλαισίου.

Αν σου δίνουν μόνο τα πεπτίδια, διαβάζεις ανάποδα. Ένα αμινοξύ άλλαξε και τα άλλα έμειναν: αντικατάσταση, και ψάχνεις κωδικόνια που διαφέρουν σε μία βάση. Άλλαξαν όλα από ένα σημείο και μετά: προσθήκη ή έλλειψη. Το πεπτίδιο κόπηκε νωρίτερα: κωδικόνιο λήξης.

Δύο ειδικές θέσεις. Αν χαλάσει το κωδικόνιο έναρξης, η μετάφραση δεν ξεκινά εκεί. Αν χαλάσει το κωδικόνιο λήξης, το πεπτίδιο μεγαλώνει, ώσπου να βρεθεί το επόμενο κωδικόνιο λήξης. Και μια μετάλλαξη έξω από την κωδική περιοχή, για παράδειγμα στον υποκινητή, δεν αλλάζει τα αμινοξέα. Μπορεί όμως να αλλάξει την ποσότητα της πρωτεΐνης.

Οι αιμοσφαιρινοπάθειες

Η αιμοσφαιρίνη του ενήλικα είναι κυρίως η HbA, τετραμερές από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες α και δύο β. Σε μικρή αναλογία υπάρχει και η HbA2 (δύο α, δύο δ). Στο έμβρυο κυριαρχεί η HbF (δύο α, δύο γ). Κάθε τύπος αλυσίδας κωδικοποιείται από διαφορετικό γονίδιο, και μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια δίνουν τις αιμοσφαιρινοπάθειες.

Δρεπανοκυτταρική αναιμία

Η δρεπανοκυτταρική αναιμία είναι το κλασικό παράδειγμα του πώς μία βάση αλλάζει έναν οργανισμό. Η αρχή της κωδικής αλυσίδας του γονιδίου της β-αλυσίδας είναι:

5΄-ATG GTG CAC CTG ACT CCT GAG GAG AAG-3΄

Στο αλληλόμορφο της ασθένειας, στο κωδικόνιο GAG που ακολουθεί το CCT, το A έχει αντικατασταθεί από T: γίνεται GTG. Στο mRNA το GAG γίνεται GUG, και στη β-αλυσίδα το γλουταμινικό οξύ αντικαθίσταται από βαλίνη. Αυτή είναι η θέση 66 της β-αλυσίδας, γιατί η αρχική μεθειονίνη απομακρύνεται και δεν μετράει.

Η αλλαγμένη αιμοσφαιρίνη λέγεται HbS. Όταν η συγκέντρωση οξυγόνου πέφτει, τα μόρια HbS ενώνονται μεταξύ τους σε ινίδια, και τα ερυθροκύτταρα παίρνουν σχήμα δρεπανιού. Τα δρεπανοκύτταρα καταστρέφονται εύκολα (αναιμία) και φράζουν τα μικρά αγγεία.

Η ασθένεια κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Οι ετερόζυγοι συνήθως δεν έχουν συμπτώματα και είναι πιο ανθεκτικοί στην ελονοσία, γι' αυτό το αλληλόμορφο είναι συχνό σε περιοχές όπου η ελονοσία ήταν ή είναι διαδεδομένη.

Θαλασσαιμίες

Στις β-θαλασσαιμίες η β-αλυσίδα παράγεται σε μειωμένη ποσότητα ή καθόλου. Δεν οφείλονται σε μία μετάλλαξη αλλά σε πολλές διαφορετικές, σε διάφορα σημεία του γονιδίου, που όλες καταλήγουν σε λιγότερη ή καθόλου β-αλυσίδα. Κληρονομούνται επίσης με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο: οι ομόζυγοι έχουν σοβαρή αναιμία και χρειάζονται τακτικές μεταγγίσεις, ενώ οι ετερόζυγοι φορείς συνήθως δεν έχουν σοβαρά συμπτώματα. Στους φορείς βρίσκεται αυξημένη η HbA2, και αυτό χρησιμοποιείται στη διάγνωση.

Στις α-θαλασσαιμίες επηρεάζεται η παραγωγή της α-αλυσίδας. Κάθε άνθρωπος έχει τέσσερα αντίγραφα του γονιδίου της (δύο σε κάθε χρωμόσωμα του ζεύγους), και η βαρύτητα εξαρτάται από το πόσα από αυτά έχουν χαθεί.

Ένζυμα που λείπουν: φαινυλκετονουρία και αλφισμός

Ένα γονίδιο που κωδικοποιεί ένζυμο μπορεί να μεταλλαχθεί έτσι ώστε το ένζυμο να μη λειτουργεί. Τότε μια μεταβολική αντίδραση σταματά, και το αποτέλεσμα είναι ασθένεια.

  • Φαινυλκετονουρία (PKU). Λείπει το ένζυμο που μετατρέπει το αμινοξύ φαινυλαλανίνη σε τυροσίνη. Η φαινυλαλανίνη συσσωρεύεται και βλάπτει το νευρικό σύστημα του βρέφους. Αν διαγνωστεί αμέσως μετά τη γέννηση, με εξέταση αίματος που γίνεται σε όλα τα νεογνά, μια διατροφή με πολύ χαμηλή φαινυλαλανίνη προλαμβάνει τη βλάβη. Είναι ένα σαφές παράδειγμα του ότι ο φαινότυπος εξαρτάται και από το περιβάλλον.
  • Αλφισμός. Λείπει ένζυμο της πορείας που παράγει τη χρωστική μελανίνη. Το άτομο έχει πολύ ανοιχτόχρωμο δέρμα, μαλλιά και ίριδα, και ευαισθησία στο φως.

Και οι δύο κληρονομούνται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο: για να εκδηλωθούν πρέπει και τα δύο αλληλόμορφα να είναι μεταλλαγμένα. Ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο αρκεί, γιατί παράγει αρκετό ένζυμο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Η κωδική αλυσίδα ενός τμήματος γονιδίου είναι 5΄-ATG CAT GGT TCA AAG TAG-3΄. Μια μετάλλαξη αντικαθιστά το C του 4ου κωδικονίου με A. Ποια είναι η συνέπεια στο πεπτίδιο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Δύο γονείς χωρίς φαινυλκετονουρία έχουν παιδί με φαινυλκετονουρία. Ποια είναι η πιθανότητα το επόμενο παιδί τους να είναι φορέας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Κάθε αντικατάσταση βάσης στην κωδική περιοχή ενός γονιδίου αλλάζει ένα αμινοξύ. (β) Η έλλειψη τριών διαδοχικών βάσεων αλλάζει όλα τα επόμενα αμινοξέα. (γ) Μια αντικατάσταση στο κωδικόνιο λήξης μπορεί να δώσει μεγαλύτερο πολυπεπτίδιο.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Η κωδική αλυσίδα ενός φυσιολογικού γονιδίου αρχίζει 5΄-ATG TCT GAA CCG TGG TAA-3΄. Στο μεταλλαγμένο αλληλόμορφο το ίδιο τμήμα είναι 5΄-ATGTCTAACCGTGGTAA-3΄. Ποια μετάλλαξη έγινε, και τι παθαίνει το πεπτίδιο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Δ: Το δίκλωνο τμήμα DNA περιέχει ολόκληρη την κωδική περιοχή ενός μικρού γονιδίου. Αλυσίδα Ι: 5΄-GCATGGAATTCCGATGGTAGCT-3΄. Αλυσίδα ΙΙ: 3΄-CGTACCTTAAGGCTACCATCGA-5΄. (α) Ποια είναι η κωδική αλυσίδα; (β) Γράψε το πεπτίδιο. (γ) Η αλληλουχία GAATTC είναι θέση αναγνώρισης της EcoRI. Ποια αντικατάσταση την καταργεί χωρίς να αλλάξει το πεπτίδιο; (δ) Ποια αντικατάσταση μίας βάσης δίνει πεπτίδιο με τέσσερα αμινοξέα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια γονιδιακή μετάλλαξη μπορεί να μεταβιβαστεί στους απογόνους ενός ανθρώπου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποια είδη γονιδιακών μεταλλάξεων μπορούν να αλλάξουν το πλαίσιο ανάγνωσης ενός γονιδίου;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τις γονιδιακές μεταλλάξεις (αντικατάσταση, προσθήκη, έλλειψη βάσεων) και να προβλέπεις τη συνέπειά τους στο πολυπεπτίδιο.
  • Να εξηγείς τη δρεπανοκυτταρική αναιμία από την αλλαγή μίας βάσης ως τη μορφή του ερυθροκυττάρου.
  • Να περιγράφεις τις θαλασσαιμίες, τη φαινυλκετονουρία και τον αλφισμό ως αυτοσωμικές υπολειπόμενες ασθένειες.
  • Να εντοπίζεις μια μετάλλαξη σε αλληλουχία DNA και να γράφεις το mRNA και το πεπτίδιο πριν και μετά από αυτήν.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;