Γονιδιακές μεταλλάξεις
Σημειακές μεταλλάξεις και οι ασθένειες που προκαλούν: αιμοσφαιρινοπάθειες, φαινυλκετονουρία, αλφισμός.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §6
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Α ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις γονιδιακές μεταλλάξεις (αντικατάσταση, προσθήκη, έλλειψη βάσεων) και να προβλέπεις τη συνέπειά τους στο πολυπεπτίδιο.
- Να εξηγείς τη δρεπανοκυτταρική αναιμία από την αλλαγή μίας βάσης ως τη μορφή του ερυθροκυττάρου.
- Να περιγράφεις τις θαλασσαιμίες, τη φαινυλκετονουρία και τον αλφισμό ως αυτοσωμικές υπολειπόμενες ασθένειες.
- Να εντοπίζεις μια μετάλλαξη σε αλληλουχία DNA και να γράφεις το mRNA και το πεπτίδιο πριν και μετά από αυτήν.
Μία βάση, μία ασθένεια
Μετάλλαξη είναι κάθε αλλαγή στην αλληλουχία ή στην ποσότητα του γενετικού υλικού. Όταν η αλλαγή αφορά ένα ή λίγα νουκλεοτίδια μέσα σε ένα γονίδιο, λέγεται γονιδιακή (ή σημειακή) μετάλλαξη. Όταν αφορά μεγάλο τμήμα χρωμοσώματος ή τον αριθμό των χρωμοσωμάτων, λέγεται χρωμοσωμική. Αυτή η ενότητα είναι για τις πρώτες· οι δεύτερες έρχονται στο επόμενο.
Η σημασία μιας μετάλλαξης εξαρτάται και από το πού γίνεται:
- σε σωματικό κύτταρο, επηρεάζει μόνο τα κύτταρα που προέρχονται από αυτό, και δεν περνάει στους απογόνους,
- σε κύτταρο της γαμετικής σειράς, μπορεί να βρεθεί σε γαμέτη και να κληρονομηθεί.
Τρία είδη αλλαγής, τέσσερα είδη συνέπειας
Οι γονιδιακές μεταλλάξεις είναι αντικατάσταση μιας βάσης με άλλη, ή προσθήκη ή έλλειψη μίας ή περισσότερων βάσεων. Αν η αλλαγή βρίσκεται στην κωδική περιοχή ενός γονιδίου, η συνέπειά της φαίνεται μόνο όταν τη «μεταφράσεις»: γράφεις το κωδικόνιο του mRNA πριν και μετά, και κοιτάς τον γενετικό κώδικα.
| Αλλαγή | Τι γίνεται στο mRNA | Συνέπεια στο πολυπεπτίδιο |
|---|---|---|
| Αντικατάσταση | ένα κωδικόνιο γίνεται άλλο, συνώνυμο | καμία, το αμινοξύ μένει ίδιο |
| Αντικατάσταση | ένα κωδικόνιο κωδικοποιεί άλλο αμινοξύ | αλλάζει ένα αμινοξύ |
| Αντικατάσταση | ένα κωδικόνιο γίνεται κωδικόνιο λήξης | πρόωρος τερματισμός, μικρότερο πολυπεπτίδιο |
| Προσθήκη ή έλλειψη βάσεων όχι πολλαπλάσιων του | αλλάζει το πλαίσιο ανάγνωσης από εκεί και πέρα | αλλάζουν όλα τα επόμενα αμινοξέα |
Η τελευταία γραμμή είναι η πιο καταστροφική. Το ριβόσωμα διαβάζει το mRNA ανά τρεις βάσεις χωρίς «κόμματα», οπότε μια βάση που λείπει μετατοπίζει όλα τα κωδικόνια μετά από αυτήν.
Τα αμινοξέα τα γράφουμε με τις τριγράμματες συντομογραφίες του πίνακα του γενετικού κώδικα (Met η μεθειονίνη). Ένα παράδειγμα, η κωδική αλυσίδα ενός μικρού γονιδίου:
5΄-ATG GCT TGG AAA CGC TTA GGC TGA-3΄
Το mRNA έχει την ίδια αλληλουχία με U στη θέση του T, και δίνει το πεπτίδιο Met-Ala-Trp-Lys-Arg-Leu-Gly (το UGA είναι κωδικόνιο λήξης). Στο διαδραστικό που ακολουθεί, κάθε σενάριο είναι μία αλλαγή σε αυτή την αλυσίδα.
Η μέθοδος: ποια μετάλλαξη έγινε;
Στις ασκήσεις σού δίνουν συνήθως μια φυσιολογική και μια μεταλλαγμένη αλληλουχία, ή δύο πεπτίδια. Δουλεύεις πάντα με την ίδια σειρά.
- Βρες την κωδική αλυσίδα. Αν σου δίνουν τη μη κωδική, γράψε τη συμπληρωματική της, με κατεύθυνση 5΄→3΄. Το mRNA είναι η κωδική με U στη θέση του T.
- Βρες το πλαίσιο ανάγνωσης. Ξεκινάς από το πρώτο ATG από το 5΄ άκρο και χωρίζεις ανά τρία, ως το πρώτο κωδικόνιο λήξης.
- Μέτρησε τις βάσεις. Ίδιο μήκος: αντικατάσταση. Μία ή δύο βάσεις παραπάνω ή λιγότερο: προσθήκη ή έλλειψη, με αλλαγή πλαισίου. Τρεις: ένα αμινοξύ παραπάνω ή λιγότερο, χωρίς αλλαγή πλαισίου.
- Βρες την πρώτη διαφορά και μετάφρασε και τις δύο αλληλουχίες.
- Χαρακτήρισε τη συνέπεια: ίδιο αμινοξύ, άλλο αμινοξύ, πρόωρη λήξη, αλλαγή πλαισίου.
Αν σου δίνουν μόνο τα πεπτίδια, διαβάζεις ανάποδα. Ένα αμινοξύ άλλαξε και τα άλλα έμειναν: αντικατάσταση, και ψάχνεις κωδικόνια που διαφέρουν σε μία βάση. Άλλαξαν όλα από ένα σημείο και μετά: προσθήκη ή έλλειψη. Το πεπτίδιο κόπηκε νωρίτερα: κωδικόνιο λήξης.
Δύο ειδικές θέσεις. Αν χαλάσει το κωδικόνιο έναρξης, η μετάφραση δεν ξεκινά εκεί. Αν χαλάσει το κωδικόνιο λήξης, το πεπτίδιο μεγαλώνει, ώσπου να βρεθεί το επόμενο κωδικόνιο λήξης. Και μια μετάλλαξη έξω από την κωδική περιοχή, για παράδειγμα στον υποκινητή, δεν αλλάζει τα αμινοξέα. Μπορεί όμως να αλλάξει την ποσότητα της πρωτεΐνης.
Οι αιμοσφαιρινοπάθειες
Η αιμοσφαιρίνη του ενήλικα είναι κυρίως η HbA, τετραμερές από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες α και δύο β. Σε μικρή αναλογία υπάρχει και η HbA2 (δύο α, δύο δ). Στο έμβρυο κυριαρχεί η HbF (δύο α, δύο γ). Κάθε τύπος αλυσίδας κωδικοποιείται από διαφορετικό γονίδιο, και μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια δίνουν τις αιμοσφαιρινοπάθειες.
Δρεπανοκυτταρική αναιμία
Η δρεπανοκυτταρική αναιμία είναι το κλασικό παράδειγμα του πώς μία βάση αλλάζει έναν οργανισμό. Η αρχή της κωδικής αλυσίδας του γονιδίου της β-αλυσίδας είναι:
5΄-ATG GTG CAC CTG ACT CCT GAG GAG AAG-3΄
Στο αλληλόμορφο της ασθένειας, στο κωδικόνιο GAG που ακολουθεί το CCT, το A έχει αντικατασταθεί από T: γίνεται GTG. Στο mRNA το GAG γίνεται GUG, και στη β-αλυσίδα το γλουταμινικό οξύ αντικαθίσταται από βαλίνη. Αυτή είναι η θέση της β-αλυσίδας, γιατί η αρχική μεθειονίνη απομακρύνεται και δεν μετράει.
Η αλλαγμένη αιμοσφαιρίνη λέγεται HbS. Όταν η συγκέντρωση οξυγόνου πέφτει, τα μόρια HbS ενώνονται μεταξύ τους σε ινίδια, και τα ερυθροκύτταρα παίρνουν σχήμα δρεπανιού. Τα δρεπανοκύτταρα καταστρέφονται εύκολα (αναιμία) και φράζουν τα μικρά αγγεία.
Η ασθένεια κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Οι ετερόζυγοι συνήθως δεν έχουν συμπτώματα και είναι πιο ανθεκτικοί στην ελονοσία, γι' αυτό το αλληλόμορφο είναι συχνό σε περιοχές όπου η ελονοσία ήταν ή είναι διαδεδομένη.
Θαλασσαιμίες
Στις β-θαλασσαιμίες η β-αλυσίδα παράγεται σε μειωμένη ποσότητα ή καθόλου. Δεν οφείλονται σε μία μετάλλαξη αλλά σε πολλές διαφορετικές, σε διάφορα σημεία του γονιδίου, που όλες καταλήγουν σε λιγότερη ή καθόλου β-αλυσίδα. Κληρονομούνται επίσης με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο: οι ομόζυγοι έχουν σοβαρή αναιμία και χρειάζονται τακτικές μεταγγίσεις, ενώ οι ετερόζυγοι φορείς συνήθως δεν έχουν σοβαρά συμπτώματα. Στους φορείς βρίσκεται αυξημένη η HbA2, και αυτό χρησιμοποιείται στη διάγνωση.
Στις α-θαλασσαιμίες επηρεάζεται η παραγωγή της α-αλυσίδας. Κάθε άνθρωπος έχει τέσσερα αντίγραφα του γονιδίου της (δύο σε κάθε χρωμόσωμα του ζεύγους), και η βαρύτητα εξαρτάται από το πόσα από αυτά έχουν χαθεί.
Ένζυμα που λείπουν: φαινυλκετονουρία και αλφισμός
Ένα γονίδιο που κωδικοποιεί ένζυμο μπορεί να μεταλλαχθεί έτσι ώστε το ένζυμο να μη λειτουργεί. Τότε μια μεταβολική αντίδραση σταματά, και το αποτέλεσμα είναι ασθένεια.
- Φαινυλκετονουρία (PKU). Λείπει το ένζυμο που μετατρέπει το αμινοξύ φαινυλαλανίνη σε τυροσίνη. Η φαινυλαλανίνη συσσωρεύεται και βλάπτει το νευρικό σύστημα του βρέφους. Αν διαγνωστεί αμέσως μετά τη γέννηση, με εξέταση αίματος που γίνεται σε όλα τα νεογνά, μια διατροφή με πολύ χαμηλή φαινυλαλανίνη προλαμβάνει τη βλάβη. Είναι ένα σαφές παράδειγμα του ότι ο φαινότυπος εξαρτάται και από το περιβάλλον.
- Αλφισμός. Λείπει ένζυμο της πορείας που παράγει τη χρωστική μελανίνη. Το άτομο έχει πολύ ανοιχτόχρωμο δέρμα, μαλλιά και ίριδα, και ευαισθησία στο φως.
Και οι δύο κληρονομούνται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο: για να εκδηλωθούν πρέπει και τα δύο αλληλόμορφα να είναι μεταλλαγμένα. Ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο αρκεί, γιατί παράγει αρκετό ένζυμο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η κωδική αλυσίδα ενός τμήματος γονιδίου είναι 5΄-ATG CAT GGT TCA AAG TAG-3΄. Μια μετάλλαξη αντικαθιστά το C του 4ου κωδικονίου με A. Ποια είναι η συνέπεια στο πεπτίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το mRNA έχει την αλληλουχία της κωδικής αλυσίδας με U αντί για T:
5΄-AUG CAU GGU UCA AAG UAG-3΄. Με τον γενετικό κώδικα: Met-His-Gly-Ser-Lys, και το UAG είναι κωδικόνιο λήξης. Πέντε αμινοξέα.Το 4ο κωδικόνιο είναι
TCAστην κωδική αλυσίδα. Με αντικατάσταση του C από A γίνεταιTAA, και στο mRNA UAA.Το UAA είναι κωδικόνιο λήξης. Η μετάφραση σταματά μετά τη γλυκίνη, και το πεπτίδιο γίνεται Met-His-Gly: τρία αμινοξέα αντί για πέντε.
Παράδειγμα 2
Δύο γονείς χωρίς φαινυλκετονουρία έχουν παιδί με φαινυλκετονουρία. Ποια είναι η πιθανότητα το επόμενο παιδί τους να είναι φορέας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φαινυλκετονουρία κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Το παιδί είναι ομόζυγο για το μεταλλαγμένο αλληλόμορφο (ας το πούμε pp) και πήρε ένα p από κάθε γονέα.
Οι γονείς δεν πάσχουν, άρα έχουν και ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο: είναι Pp × Pp.
Οι απόγονοι είναι PP, Pp, Pp, pp με πιθανότητα ο καθένας. Φορέας είναι ο ετερόζυγος, με πιθανότητα .
Παράδειγμα 3
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Κάθε αντικατάσταση βάσης στην κωδική περιοχή ενός γονιδίου αλλάζει ένα αμινοξύ. (β) Η έλλειψη τριών διαδοχικών βάσεων αλλάζει όλα τα επόμενα αμινοξέα. (γ) Μια αντικατάσταση στο κωδικόνιο λήξης μπορεί να δώσει μεγαλύτερο πολυπεπτίδιο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Λανθασμένη. Ο γενετικός κώδικας είναι εκφυλισμένος. Αν το νέο κωδικόνιο είναι συνώνυμο, το αμινοξύ μένει ίδιο. Αν είναι κωδικόνιο λήξης, δεν μπαίνει άλλο αμινοξύ: η μετάφραση σταματά.
(β) Λανθασμένη. Τρεις βάσεις είναι ένα ολόκληρο κωδικόνιο. Το πλαίσιο ανάγνωσης μετά την έλλειψη μένει ίδιο. Χάνεται ένα αμινοξύ (ή αλλάζει και ένα γειτονικό, αν η έλλειψη πιάνει δύο κωδικόνια), αλλά τα υπόλοιπα μένουν.
(γ) Σωστή. Αν το κωδικόνιο λήξης γίνει κωδικόνιο αμινοξέος, το ριβόσωμα συνεχίζει. Σταματά στο επόμενο κωδικόνιο λήξης του ίδιου πλαισίου, οπότε το πολυπεπτίδιο έχει περισσότερα αμινοξέα.
Παράδειγμα 4
Η κωδική αλυσίδα ενός φυσιολογικού γονιδίου αρχίζει 5΄-ATG TCT GAA CCG TGG TAA-3΄. Στο μεταλλαγμένο αλληλόμορφο το ίδιο τμήμα είναι 5΄-ATGTCTAACCGTGGTAA-3΄. Ποια μετάλλαξη έγινε, και τι παθαίνει το πεπτίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μέτρηση. Η φυσιολογική έχει βάσεις, η μεταλλαγμένη . Χάθηκε μία βάση: έλλειψη, με αλλαγή πλαισίου.
Πρώτη διαφορά. Οι έξι πρώτες βάσεις, ATG TCT, είναι ίδιες. Στη φυσιολογική ακολουθεί GAA, στη μεταλλαγμένη AAC. Χάθηκε το G της 7ης θέσης.
Μετάφραση. Φυσιολογικό mRNA: AUG UCU GAA CCG UGG UAA, δηλαδή Met-Ser-Glu-Pro-Trp και λήξη. Μεταλλαγμένο: AUG UCU AAC CGU GGU AA…, δηλαδή Met-Ser-Asn-Arg-Gly…
Από το 3ο αμινοξύ και μετά αλλάζουν όλα. Το UAA έφυγε από το πλαίσιο, οπότε η μετάφραση συνεχίζει ως το πρώτο κωδικόνιο λήξης του νέου πλαισίου.
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Το δίκλωνο τμήμα DNA περιέχει ολόκληρη την κωδική περιοχή ενός μικρού γονιδίου. Αλυσίδα Ι: 5΄-GCATGGAATTCCGATGGTAGCT-3΄. Αλυσίδα ΙΙ: 3΄-CGTACCTTAAGGCTACCATCGA-5΄. (α) Ποια είναι η κωδική αλυσίδα; (β) Γράψε το πεπτίδιο. (γ) Η αλληλουχία GAATTC είναι θέση αναγνώρισης της EcoRI. Ποια αντικατάσταση την καταργεί χωρίς να αλλάξει το πεπτίδιο; (δ) Ποια αντικατάσταση μίας βάσης δίνει πεπτίδιο με τέσσερα αμινοξέα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Η κωδική αλυσίδα, διαβασμένη 5΄→3΄, πρέπει να έχει ATG και, στο ίδιο πλαίσιο, κωδικόνιο λήξης. Η Ι έχει ATG στις θέσεις ως : ATG GAA TTC CGA TGG TAG. Το TAG είναι λήξη. Η ΙΙ, 5΄→3΄, είναι AGCTACCATCGGAATTCCATGC: το μόνο ATG της είναι στο τέλος, χωρίς κωδικόνιο λήξης μετά. Κωδική είναι η Ι.
Πρόσεξε ότι η Ι έχει και δεύτερο ATG, στις θέσεις ως . Δεν μετράει: η μετάφραση αρχίζει από το πρώτο ATG, και αυτό είναι εκτός πλαισίου.
(β) mRNA: AUG GAA UUC CGA UGG UAG. Πεπτίδιο: Met-Glu-Phe-Arg-Trp.
(γ) Η θέση GAATTC πιάνει τα κωδικόνια GAA και TTC. Αν το τρίτο A του GAA γίνει G, το κωδικόνιο γίνεται GAG, που κωδικοποιεί επίσης γλουταμινικό οξύ. Η αλληλουχία γίνεται GAGTTC: η EcoRI δεν κόβει πια, ενώ το πεπτίδιο μένει ίδιο.
(δ) Τέσσερα αμινοξέα σημαίνει λήξη στη θέση του 5ου κωδικονίου. Το TGG γίνεται TGA αν το τελευταίο G γίνει A. Στο mRNA γίνεται UGA, κωδικόνιο λήξης, και το πεπτίδιο είναι Met-Glu-Phe-Arg.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είδη γονιδιακών μεταλλάξεων μπορούν να αλλάξουν το πλαίσιο ανάγνωσης ενός γονιδίου;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις γονιδιακές μεταλλάξεις (αντικατάσταση, προσθήκη, έλλειψη βάσεων) και να προβλέπεις τη συνέπειά τους στο πολυπεπτίδιο.
- Να εξηγείς τη δρεπανοκυτταρική αναιμία από την αλλαγή μίας βάσης ως τη μορφή του ερυθροκυττάρου.
- Να περιγράφεις τις θαλασσαιμίες, τη φαινυλκετονουρία και τον αλφισμό ως αυτοσωμικές υπολειπόμενες ασθένειες.
- Να εντοπίζεις μια μετάλλαξη σε αλληλουχία DNA και να γράφεις το mRNA και το πεπτίδιο πριν και μετά από αυτήν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.