Μετάβαση στο περιεχόμενο

Χρωμοσωμικές ανωμαλίες

Δομικές και αριθμητικές ανωμαλίες: σύνδρομα Down, Turner, Klinefelter.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §6

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Γ ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Β ·2021 επαν. Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Γ ·2020 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τις αριθμητικές από τις δομικές χρωμοσωμικές ανωμαλίες και να δίνεις παράδειγμα για καθεμιά.
  2. Να εξηγείς πώς ο μη διαχωρισμός στη μείωση δίνει γαμέτες με ένα χρωμόσωμα παραπάνω ή λιγότερο.
  3. Να περιγράφεις τον καρυότυπο των συνδρόμων Down, Turner και Klinefelter.
  4. Να βρίσκεις, από τον γονότυπο ενός παιδιού με ανευπλοειδία, σε ποιον γονέα και σε ποια μειωτική διαίρεση έγινε ο μη διαχωρισμός.

Όταν το λάθος φαίνεται στο μικροσκόπιο

Μια γονιδιακή μετάλλαξη αλλάζει μία ή λίγες βάσεις, και στο μικροσκόπιο δεν φαίνεται. Οι χρωμοσωμικές ανωμαλίες αλλάζουν τον αριθμό των χρωμοσωμάτων ή τη δομή τους σε έκταση που αφορά πολλά γονίδια μαζί, και συνήθως φαίνονται σε έναν καρυότυπο: τα χρωμοσώματα ενός κυττάρου στη μετάφαση, φωτογραφημένα και ταξινομημένα σε ζεύγη.

Ο φυσιολογικός ανθρώπινος καρυότυπος έχει 4646 χρωμοσώματα: 4444 αυτοσωμικά και δύο φυλετικά. Γράφεται 46,XX για τη γυναίκα και 46,XY για τον άνδρα.

Αριθμητικές ανωμαλίες

Υπάρχουν δύο είδη:

  • Ανευπλοειδία: λείπει ή περισσεύει ένα (ή λίγα) χρωμόσωμα. Με ένα παραπάνω έχεις τρισωμία (2n+12n + 1), με ένα λιγότερο μονοσωμία (2n−12n - 1).
  • Πολυπλοειδία: ο οργανισμός έχει ολόκληρες επιπλέον σειρές χρωμοσωμάτων (3n3n, 4n4n). Στον άνθρωπο και στα περισσότερα ζώα δεν είναι συμβατή με τη ζωή, αλλά είναι συχνή στα φυτά, και πολλά καλλιεργούμενα φυτά είναι πολυπλοειδή.

Ο μη διαχωρισμός

Η ανευπλοειδία προκύπτει συνήθως από μη διαχωρισμό στη μείωση: δύο χρωμοσώματα που έπρεπε να πάνε σε διαφορετικά κύτταρα πηγαίνουν μαζί στο ίδιο.

Πότε γίνεταιΤι δεν χωρίζειΓαμέτες από το κύτταρο
1η μειωτική διαίρεσητα ομόλογα χρωμοσώματαόλοι ανώμαλοι: δύο με ένα χρωμόσωμα παραπάνω, δύο με ένα λιγότερο
2η μειωτική διαίρεσηοι αδελφές χρωματίδεςδύο φυσιολογικοί, ένας με ένα παραπάνω, ένας με ένα λιγότερο

Όταν ένας γαμέτης με ένα χρωμόσωμα παραπάνω (n+1=24n + 1 = 24) γονιμοποιηθεί από φυσιολογικό γαμέτη (n=23n = 23), το ζυγωτό έχει 4747 χρωμοσώματα: τρισωμία.

Τρία σύνδρομα

ΣύνδρομοΚαρυότυποςΦύλοΤι σημαίνει
Down47,XX,+21 ή 47,XY,+21και τα δύοτρισωμία του χρωμοσώματος 21
Turner45,Xγυναίκαμονοσωμία του X
Klinefelter47,XXYάνδραςένα επιπλέον X σε άνδρα
  • Στο σύνδρομο Down υπάρχει νοητική υστέρηση σε ποικίλο βαθμό, χαρακτηριστικά του προσώπου και συχνά προβλήματα της καρδιάς. Η πιθανότητα για παιδί με σύνδρομο Down αυξάνεται με την ηλικία της μητέρας. Ένα μικρό ποσοστό περιπτώσεων δεν οφείλεται σε επιπλέον ελεύθερο χρωμόσωμα αλλά σε μετατόπιση τμήματος του 21 σε άλλο χρωμόσωμα.
  • Στο σύνδρομο Turner οι γυναίκες έχουν μικρό ανάστημα και συνήθως είναι στείρες, γιατί οι ωοθήκες δεν αναπτύσσονται κανονικά.
  • Στο σύνδρομο Klinefelter οι άνδρες είναι συνήθως ψηλοί και στείροι.

Για να διαβάσεις έναν καρυότυπο, μετράς πρώτα τα χρωμοσώματα, μετά κοιτάς τα φυλετικά, και τέλος ψάχνεις ποιο ζεύγος έχει τρία ή ένα. Ο καρυότυπος γίνεται συνήθως από λεμφοκύτταρα του αίματος, που καλλιεργούνται και σταματούν στη μετάφαση, όταν τα χρωμοσώματα είναι πιο συμπυκνωμένα.

Τα δύο τελευταία σύνδρομα δείχνουν κάτι για τον καθορισμό του φύλου στον άνθρωπο: ένα άτομο 45,X είναι γυναίκα και ένα 47,XXY άνδρας. Το φύλο εξαρτάται από την παρουσία του Y, όχι από τον αριθμό των X.

Εικόνα μικροσκοπίου σε πράσινο φόντο: δεκάδες καφέ ραβδάκια με ρίγες, πολλά σε σχήμα Χ, σκορπισμένα σε μια στρογγυλή περιοχή.
Τα χρωμοσώματα ενός κυττάρου με τρισωμία 21, στη μετάφαση. Έτσι ξεκινά κάθε καρυότυπος: μόνο όταν αυτά τα ραβδάκια κοπούν, μπουν σε ζεύγη και μετρηθούν, φαίνεται ότι είναι 47 και ότι το 21 έχει τρία αντίγραφα.Φωτογραφία: Josef Reischig · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Η μέθοδος: σε ποιον γονέα και σε ποια διαίρεση;

Στις ασκήσεις σού δίνουν ένα παιδί με ανευπλοειδία των φυλετικών χρωμοσωμάτων και ένα φυλοσύνδετο γνώρισμα, όπως η αιμορροφιλία ή η αχρωματοψία. Τα αλληλόμορφα πάνω στα X λειτουργούν σαν ετικέτες: δείχνουν από πού ήρθε κάθε X.

  1. Γράψε τον γονότυπο του παιδιού, με όλα τα φυλετικά του χρωμοσώματα: XaXaYX^a X^a Y, XAX^A, κ.λπ.
  2. Γράψε τους γονότυπους των γονέων από τους φαινότυπους τους. Ο πατέρας έχει ένα μόνο X, και το δίνει όπως είναι.
  3. Μοίρασε τα χρωμοσώματα του παιδιού στους γονείς. Το Y έρχεται πάντα από τον πατέρα. Ένα X που ο ένας γονέας δεν έχει, ήρθε από τον άλλο.
  4. Βγάλε τη διαίρεση από τον γαμέτη:
    • δύο διαφορετικά X από τη μητέρα (XAXaX^A X^a): 1η μειωτική διαίρεση,
    • δύο ίδια X από μητέρα ετερόζυγη: 2η μειωτική διαίρεση,
    • X και Y μαζί από τον πατέρα: 1η μειωτική διαίρεση, γιατί τα X και Y είναι το ζεύγος των φυλετικών,
    • γαμέτης χωρίς φυλετικό χρωμόσωμα: δεν ξέρεις τη διαίρεση, γίνεται και στις δύο.
  5. Αν ταιριάζουν περισσότερες εξηγήσεις, γράψε τις όλες. Μην κρατάς την πρώτη που βρίσκεις.

Και οι αριθμοί, για ένα κύτταρο που κάνει μείωση: μη διαχωρισμός στην 1η διαίρεση δίνει γαμέτες με 2424, 2424, 2222, 2222 χρωμοσώματα. Στη 2η, σε ένα από τα δύο κύτταρα, δίνει 2323, 2323, 2424, 2222.

Δομικές ανωμαλίες

Εδώ ο αριθμός των χρωμοσωμάτων μένει ίδιος, αλλά ένα χρωμόσωμα σπάει και το τμήμα του χάνεται ή ξανακολλάει σε λάθος θέση:

ΑνωμαλίαΤι γίνεται
Έλλειψηχάνεται ένα τμήμα χρωμοσώματος, μαζί με τα γονίδιά του
Διπλασιασμόςένα τμήμα υπάρχει δύο φορές στο ίδιο χρωμόσωμα
Αναστροφήένα τμήμα κόβεται και ξανακολλάει ανάποδα, στη θέση του
Μετατόπισηένα τμήμα μεταφέρεται σε άλλο, μη ομόλογο χρωμόσωμα· στην αμοιβαία μετατόπιση δύο μη ομόλογα ανταλλάσσουν τμήματα

Ένα γνωστό παράδειγμα έλλειψης είναι το σύνδρομο cri-du-chat («κλάμα της γάτας»), από έλλειψη τμήματος του χρωμοσώματος 5. Πήρε το όνομά του από το χαρακτηριστικό κλάμα των βρεφών.

Στην αναστροφή και στην αμοιβαία μετατόπιση δεν χάνεται γενετικό υλικό, και ο φορέας συνήθως είναι υγιής. Στη μείωση όμως μπορεί να σχηματίσει γαμέτες με έλλειψη ή περίσσεια τμημάτων, οπότε οι απόγονοί του κινδυνεύουν.

Τι είδους μετάλλαξη;

Βάλε κάθε περίπτωση στην ομάδα της. Ρώτα: άλλαξε ο αριθμός των χρωμοσωμάτων, η δομή τους, ή μόνο η αλληλουχία ενός γονιδίου;

Πού ανήκει;

Ένα τμήμα χρωμοσώματος ξανακολλάει ανάποδα

0 από 9

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα αγόρι με σύνδρομο Klinefelter έχει αχρωματοψία στο πράσινο και στο κόκκινο. Οι γονείς του βλέπουν φυσιολογικά. Σε ποιον γονέα και σε ποια μειωτική διαίρεση έγινε ο μη διαχωρισμός;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα κορίτσι με σύνδρομο Turner έχει αιμορροφιλία. Ο πατέρας του δεν πάσχει, η μητέρα του είναι φορέας. Από ποιον γονέα προήλθε ο ανώμαλος γαμέτης;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα σωματικό κύτταρο ατόμου με σύνδρομο Down και πόσα ένας φυσιολογικός γαμέτης του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Γιατί το σύνδρομο Down διαγιγνώσκεται με καρυότυπο, ενώ η δρεπανοκυτταρική αναιμία όχι;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Ένα παιδί έχει σύνδρομο Down, αλλά ο καρυότυπός του έχει 4646 χρωμοσώματα. Πώς εξηγείται;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ: Μια γυναίκα φορέας της αχρωματοψίας στο πράσινο και στο κόκκινο και ένας άνδρας με αχρωματοψία αποκτούν αγόρι με σύνδρομο Klinefelter και φυσιολογική όραση. (α) Ποιοι γονότυποι είναι δυνατοί για το αγόρι; (β) Βρες όλες τις δυνατές εξηγήσεις για τον μη διαχωρισμό. (γ) Ανάλυση DNA δείχνει ότι το αγόρι έχει δύο ίδια X από τη μητέρα του. Τι συμπεραίνεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποιος είναι ο καρυότυπος μιας γυναίκας με σύνδρομο Turner;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα σωματικό κύτταρο ενός άνδρα με σύνδρομο Klinefelter;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τις αριθμητικές από τις δομικές χρωμοσωμικές ανωμαλίες και να δίνεις παράδειγμα για καθεμιά.
  • Να εξηγείς πώς ο μη διαχωρισμός στη μείωση δίνει γαμέτες με ένα χρωμόσωμα παραπάνω ή λιγότερο.
  • Να περιγράφεις τον καρυότυπο των συνδρόμων Down, Turner και Klinefelter.
  • Να βρίσκεις, από τον γονότυπο ενός παιδιού με ανευπλοειδία, σε ποιον γονέα και σε ποια μειωτική διαίρεση έγινε ο μη διαχωρισμός.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;