Χρωμοσωμικές ανωμαλίες
Δομικές και αριθμητικές ανωμαλίες: σύνδρομα Down, Turner, Klinefelter.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §6
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Γ ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Β ·2021 επαν. Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Γ ·2020 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τις αριθμητικές από τις δομικές χρωμοσωμικές ανωμαλίες και να δίνεις παράδειγμα για καθεμιά.
- Να εξηγείς πώς ο μη διαχωρισμός στη μείωση δίνει γαμέτες με ένα χρωμόσωμα παραπάνω ή λιγότερο.
- Να περιγράφεις τον καρυότυπο των συνδρόμων Down, Turner και Klinefelter.
- Να βρίσκεις, από τον γονότυπο ενός παιδιού με ανευπλοειδία, σε ποιον γονέα και σε ποια μειωτική διαίρεση έγινε ο μη διαχωρισμός.
Όταν το λάθος φαίνεται στο μικροσκόπιο
Μια γονιδιακή μετάλλαξη αλλάζει μία ή λίγες βάσεις, και στο μικροσκόπιο δεν φαίνεται. Οι χρωμοσωμικές ανωμαλίες αλλάζουν τον αριθμό των χρωμοσωμάτων ή τη δομή τους σε έκταση που αφορά πολλά γονίδια μαζί, και συνήθως φαίνονται σε έναν καρυότυπο: τα χρωμοσώματα ενός κυττάρου στη μετάφαση, φωτογραφημένα και ταξινομημένα σε ζεύγη.
Ο φυσιολογικός ανθρώπινος καρυότυπος έχει χρωμοσώματα: αυτοσωμικά και δύο φυλετικά. Γράφεται 46,XX για τη γυναίκα και 46,XY για τον άνδρα.
Αριθμητικές ανωμαλίες
Υπάρχουν δύο είδη:
- Ανευπλοειδία: λείπει ή περισσεύει ένα (ή λίγα) χρωμόσωμα. Με ένα παραπάνω έχεις τρισωμία (), με ένα λιγότερο μονοσωμία ().
- Πολυπλοειδία: ο οργανισμός έχει ολόκληρες επιπλέον σειρές χρωμοσωμάτων (, ). Στον άνθρωπο και στα περισσότερα ζώα δεν είναι συμβατή με τη ζωή, αλλά είναι συχνή στα φυτά, και πολλά καλλιεργούμενα φυτά είναι πολυπλοειδή.
Ο μη διαχωρισμός
Η ανευπλοειδία προκύπτει συνήθως από μη διαχωρισμό στη μείωση: δύο χρωμοσώματα που έπρεπε να πάνε σε διαφορετικά κύτταρα πηγαίνουν μαζί στο ίδιο.
| Πότε γίνεται | Τι δεν χωρίζει | Γαμέτες από το κύτταρο |
|---|---|---|
| 1η μειωτική διαίρεση | τα ομόλογα χρωμοσώματα | όλοι ανώμαλοι: δύο με ένα χρωμόσωμα παραπάνω, δύο με ένα λιγότερο |
| 2η μειωτική διαίρεση | οι αδελφές χρωματίδες | δύο φυσιολογικοί, ένας με ένα παραπάνω, ένας με ένα λιγότερο |
Όταν ένας γαμέτης με ένα χρωμόσωμα παραπάνω () γονιμοποιηθεί από φυσιολογικό γαμέτη (), το ζυγωτό έχει χρωμοσώματα: τρισωμία.
Τρία σύνδρομα
| Σύνδρομο | Καρυότυπος | Φύλο | Τι σημαίνει |
|---|---|---|---|
| Down | 47,XX,+21 ή 47,XY,+21 | και τα δύο | τρισωμία του χρωμοσώματος 21 |
| Turner | 45,X | γυναίκα | μονοσωμία του X |
| Klinefelter | 47,XXY | άνδρας | ένα επιπλέον X σε άνδρα |
- Στο σύνδρομο Down υπάρχει νοητική υστέρηση σε ποικίλο βαθμό, χαρακτηριστικά του προσώπου και συχνά προβλήματα της καρδιάς. Η πιθανότητα για παιδί με σύνδρομο Down αυξάνεται με την ηλικία της μητέρας. Ένα μικρό ποσοστό περιπτώσεων δεν οφείλεται σε επιπλέον ελεύθερο χρωμόσωμα αλλά σε μετατόπιση τμήματος του 21 σε άλλο χρωμόσωμα.
- Στο σύνδρομο Turner οι γυναίκες έχουν μικρό ανάστημα και συνήθως είναι στείρες, γιατί οι ωοθήκες δεν αναπτύσσονται κανονικά.
- Στο σύνδρομο Klinefelter οι άνδρες είναι συνήθως ψηλοί και στείροι.
Για να διαβάσεις έναν καρυότυπο, μετράς πρώτα τα χρωμοσώματα, μετά κοιτάς τα φυλετικά, και τέλος ψάχνεις ποιο ζεύγος έχει τρία ή ένα. Ο καρυότυπος γίνεται συνήθως από λεμφοκύτταρα του αίματος, που καλλιεργούνται και σταματούν στη μετάφαση, όταν τα χρωμοσώματα είναι πιο συμπυκνωμένα.
Τα δύο τελευταία σύνδρομα δείχνουν κάτι για τον καθορισμό του φύλου στον άνθρωπο: ένα άτομο 45,X είναι γυναίκα και ένα 47,XXY άνδρας. Το φύλο εξαρτάται από την παρουσία του Y, όχι από τον αριθμό των X.

Η μέθοδος: σε ποιον γονέα και σε ποια διαίρεση;
Στις ασκήσεις σού δίνουν ένα παιδί με ανευπλοειδία των φυλετικών χρωμοσωμάτων και ένα φυλοσύνδετο γνώρισμα, όπως η αιμορροφιλία ή η αχρωματοψία. Τα αλληλόμορφα πάνω στα X λειτουργούν σαν ετικέτες: δείχνουν από πού ήρθε κάθε X.
- Γράψε τον γονότυπο του παιδιού, με όλα τα φυλετικά του χρωμοσώματα: , , κ.λπ.
- Γράψε τους γονότυπους των γονέων από τους φαινότυπους τους. Ο πατέρας έχει ένα μόνο X, και το δίνει όπως είναι.
- Μοίρασε τα χρωμοσώματα του παιδιού στους γονείς. Το Y έρχεται πάντα από τον πατέρα. Ένα X που ο ένας γονέας δεν έχει, ήρθε από τον άλλο.
- Βγάλε τη διαίρεση από τον γαμέτη:
- δύο διαφορετικά X από τη μητέρα (): 1η μειωτική διαίρεση,
- δύο ίδια X από μητέρα ετερόζυγη: 2η μειωτική διαίρεση,
- X και Y μαζί από τον πατέρα: 1η μειωτική διαίρεση, γιατί τα X και Y είναι το ζεύγος των φυλετικών,
- γαμέτης χωρίς φυλετικό χρωμόσωμα: δεν ξέρεις τη διαίρεση, γίνεται και στις δύο.
- Αν ταιριάζουν περισσότερες εξηγήσεις, γράψε τις όλες. Μην κρατάς την πρώτη που βρίσκεις.
Και οι αριθμοί, για ένα κύτταρο που κάνει μείωση: μη διαχωρισμός στην 1η διαίρεση δίνει γαμέτες με , , , χρωμοσώματα. Στη 2η, σε ένα από τα δύο κύτταρα, δίνει , , , .
Δομικές ανωμαλίες
Εδώ ο αριθμός των χρωμοσωμάτων μένει ίδιος, αλλά ένα χρωμόσωμα σπάει και το τμήμα του χάνεται ή ξανακολλάει σε λάθος θέση:
| Ανωμαλία | Τι γίνεται |
|---|---|
| Έλλειψη | χάνεται ένα τμήμα χρωμοσώματος, μαζί με τα γονίδιά του |
| Διπλασιασμός | ένα τμήμα υπάρχει δύο φορές στο ίδιο χρωμόσωμα |
| Αναστροφή | ένα τμήμα κόβεται και ξανακολλάει ανάποδα, στη θέση του |
| Μετατόπιση | ένα τμήμα μεταφέρεται σε άλλο, μη ομόλογο χρωμόσωμα· στην αμοιβαία μετατόπιση δύο μη ομόλογα ανταλλάσσουν τμήματα |
Ένα γνωστό παράδειγμα έλλειψης είναι το σύνδρομο cri-du-chat («κλάμα της γάτας»), από έλλειψη τμήματος του χρωμοσώματος 5. Πήρε το όνομά του από το χαρακτηριστικό κλάμα των βρεφών.
Στην αναστροφή και στην αμοιβαία μετατόπιση δεν χάνεται γενετικό υλικό, και ο φορέας συνήθως είναι υγιής. Στη μείωση όμως μπορεί να σχηματίσει γαμέτες με έλλειψη ή περίσσεια τμημάτων, οπότε οι απόγονοί του κινδυνεύουν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα αγόρι με σύνδρομο Klinefelter έχει αχρωματοψία στο πράσινο και στο κόκκινο. Οι γονείς του βλέπουν φυσιολογικά. Σε ποιον γονέα και σε ποια μειωτική διαίρεση έγινε ο μη διαχωρισμός;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το αγόρι είναι XXY και έχει αχρωματοψία, φυλοσύνδετη υπολειπόμενη. Για να την εκδηλώσει με δύο X, πρέπει να είναι .
Ο πατέρας βλέπει φυσιολογικά: είναι και δεν έχει . Και τα δύο ήρθαν από τη μητέρα, που βλέπει φυσιολογικά, άρα είναι . Το Y ήρθε από τον πατέρα.
Η μητέρα έχει ένα μόνο . Για να βγει ωάριο με δύο , πρέπει να μη χωρίσουν οι αδελφές χρωματίδες του ίδιου χρωμοσώματος . Αυτό γίνεται στη 2η μειωτική διαίρεση.
Αν ο μη διαχωρισμός είχε γίνει στην 1η διαίρεση της μητέρας, το ωάριο θα είχε και τα δύο ομόλογα, , και το αγόρι θα έβλεπε φυσιολογικά.
Παράδειγμα 2
Ένα κορίτσι με σύνδρομο Turner έχει αιμορροφιλία. Ο πατέρας του δεν πάσχει, η μητέρα του είναι φορέας. Από ποιον γονέα προήλθε ο ανώμαλος γαμέτης;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κορίτσι είναι 45,X, με ένα μόνο X. Αφού πάσχει, αυτό είναι .
Ο πατέρας είναι και δεν έχει . Το ήρθε από τη μητέρα () με ένα φυσιολογικό ωάριο.
Από τον πατέρα, λοιπόν, ήρθε σπερματοζωάριο χωρίς φυλετικό χρωμόσωμα. Ο μη διαχωρισμός έγινε στη μείωση του πατέρα. Με αυτά τα δεδομένα δεν μπορείς να πεις αν έγινε στην 1η ή στη 2η διαίρεση: και οι δύο δίνουν γαμέτες χωρίς φυλετικό χρωμόσωμα.
Παράδειγμα 3
Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα σωματικό κύτταρο ατόμου με σύνδρομο Down και πόσα ένας φυσιολογικός γαμέτης του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σωματικό κύτταρο έχει χρωμοσώματα, με τρία αντίγραφα του 21.
Στη μείωση, τα τρία χρωμοσώματα 21 δεν μπορούν να μοιραστούν ίσα: ο ένας πόλος παίρνει δύο και ο άλλος ένα. Οι γαμέτες έχουν ή χρωμοσώματα.
Ένας γαμέτης με , δηλαδή με ένα 21, είναι φυσιολογικός ως προς τον αριθμό.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Γιατί το σύνδρομο Down διαγιγνώσκεται με καρυότυπο, ενώ η δρεπανοκυτταρική αναιμία όχι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο σύνδρομο Down υπάρχει ένα ολόκληρο επιπλέον χρωμόσωμα 21. Στον καρυότυπο μετράς χρωμοσώματα και βλέπεις τρία στη θέση του ζεύγους 21.
Η δρεπανοκυτταρική αναιμία οφείλεται σε γονιδιακή μετάλλαξη, την αντικατάσταση μίας βάσης στο γονίδιο της β-αλυσίδας. Ο αριθμός και η μορφή των χρωμοσωμάτων μένουν ίδια.
Ο καρυότυπος δείχνει αλλαγές σε αριθμό ή σε μεγάλα τμήματα χρωμοσωμάτων. Μια αλλαγή μίας βάσης δεν φαίνεται στο μικροσκόπιο. Χρειάζεται ανάλυση του DNA ή της αιμοσφαιρίνης.
Παράδειγμα 5
Ένα παιδί έχει σύνδρομο Down, αλλά ο καρυότυπός του έχει χρωμοσώματα. Πώς εξηγείται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σύνδρομο Down οφείλεται στην περίσσεια γενετικού υλικού του 21, όχι στον αριθμό καθαυτό.
Εδώ το επιπλέον 21 έχει μετατοπιστεί και είναι κολλημένο σε άλλο χρωμόσωμα. Ο αριθμός μένει , αλλά τα γονίδια του 21 υπάρχουν σε τρία αντίγραφα.
Σε αυτή την περίπτωση ένας από τους γονείς μπορεί να είναι υγιής φορέας μετατόπισης, οπότε ο κίνδυνος για επόμενο παιδί είναι μεγαλύτερος.
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Μια γυναίκα φορέας της αχρωματοψίας στο πράσινο και στο κόκκινο και ένας άνδρας με αχρωματοψία αποκτούν αγόρι με σύνδρομο Klinefelter και φυσιολογική όραση. (α) Ποιοι γονότυποι είναι δυνατοί για το αγόρι; (β) Βρες όλες τις δυνατές εξηγήσεις για τον μη διαχωρισμό. (γ) Ανάλυση DNA δείχνει ότι το αγόρι έχει δύο ίδια X από τη μητέρα του. Τι συμπεραίνεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γονείς. Η μητέρα είναι φορέας: . Ο πατέρας έχει αχρωματοψία: .
(α) Το αγόρι είναι XXY και βλέπει φυσιολογικά, οπότε έχει τουλάχιστον ένα . Το υπάρχει μόνο στη μητέρα. Δυνατοί γονότυποι: ή .
(β) Πρώτη εξήγηση: ωάριο με σπερματοζωάριο Y. Δύο ίδια X από ετερόζυγη μητέρα: μη διαχωρισμός στη 2η μειωτική διαίρεση της μητέρας.
Δεύτερη εξήγηση: ωάριο με σπερματοζωάριο Y. Δύο διαφορετικά X από τη μητέρα: 1η μειωτική διαίρεση της μητέρας.
Τρίτη εξήγηση: ωάριο με σπερματοζωάριο . Τα X και Y μαζί: 1η μειωτική διαίρεση του πατέρα. Με τους φαινότυπους μόνο, και οι τρεις στέκουν.
(γ) Δύο ίδια X από τη μητέρα σημαίνει . Μένει μόνο η πρώτη εξήγηση: μη διαχωρισμός των αδελφών χρωματίδων στη 2η μειωτική διαίρεση της μητέρας.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα σωματικό κύτταρο ενός άνδρα με σύνδρομο Klinefelter;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τις αριθμητικές από τις δομικές χρωμοσωμικές ανωμαλίες και να δίνεις παράδειγμα για καθεμιά.
- Να εξηγείς πώς ο μη διαχωρισμός στη μείωση δίνει γαμέτες με ένα χρωμόσωμα παραπάνω ή λιγότερο.
- Να περιγράφεις τον καρυότυπο των συνδρόμων Down, Turner και Klinefelter.
- Να βρίσκεις, από τον γονότυπο ενός παιδιού με ανευπλοειδία, σε ποιον γονέα και σε ποια μειωτική διαίρεση έγινε ο μη διαχωρισμός.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.