Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μεταλλαξογόνοι παράγοντες, καρκίνος, διάγνωση

Τι προκαλεί μεταλλάξεις, γιατί ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια, και η προγεννητική διάγνωση.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §6

Στις Πανελλήνιες2024 επαν. Β ·2023 Α ·2022 επαν. Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2021 Β ·2020 Α

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τις αυθόρμητες από τις επαγόμενες μεταλλάξεις και να δίνεις παραδείγματα φυσικών και χημικών μεταλλαξογόνων παραγόντων.
  2. Να εξηγείς γιατί ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια των σωματικών κυττάρων, με τα ογκογονίδια και τα ογκοκατασταλτικά γονίδια.
  3. Να περιγράφεις την αμνιοπαρακέντηση και τη λήψη χοριακών λαχνών, και να διαλέγεις κατάλληλη μέθοδο ανάλυσης για κάθε περίπτωση.
  4. Να αιτιολογείς σε ύφος Θέματος Β αν μια μετάλλαξη κληρονομείται, και να διαβάζεις δεδομένα κινδύνου για μια γενετική ασθένεια.

Από πού έρχονται οι μεταλλάξεις

Οι μεταλλάξεις χωρίζονται σε δύο ομάδες ανάλογα με την αιτία τους:

  • Αυθόρμητες: συμβαίνουν χωρίς εξωτερική αιτία, κυρίως από λάθη κατά την αντιγραφή του DNA που δεν διορθώθηκαν. Η DNA πολυμεράση και τα επιδιορθωτικά ένζυμα διορθώνουν τη συντριπτική πλειονότητα των λαθών, αλλά όχι όλα.
  • Επαγόμενες: προκαλούνται από παράγοντες του περιβάλλοντος, που λέγονται μεταλλαξογόνοι.
Μεταλλαξογόνοι παράγοντεςΠαραδείγματα
Φυσικοίιοντίζουσες ακτινοβολίες (ακτίνες X, ακτίνες γ), υπεριώδης ακτινοβολία
Χημικοίπολλές ουσίες, ανάμεσά τους χημικές ενώσεις του καπνού του τσιγάρου

Η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου μπορεί να δημιουργήσει δεσμούς ανάμεσα σε γειτονικές βάσεις της ίδιας αλυσίδας του DNA, που εμποδίζουν την αντιγραφή. Στα κύτταρα του δέρματος οι βλάβες αυτές επιδιορθώνονται από ειδικά ένζυμα. Στη σπάνια κληρονομική ασθένεια μελαγχρωματική ξηροδερμία, ένα από αυτά τα επιδιορθωτικά συστήματα δεν λειτουργεί, και ο κίνδυνος για καρκίνο του δέρματος είναι πολύ αυξημένος. Το παράδειγμα δείχνει πόσο σημαντική είναι η επιδιόρθωση: η βλάβη γίνεται σε όλους, η διαφορά είναι ποιος τη διορθώνει.

Ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια

Τα κύτταρα του σώματος διαιρούνται όταν και όσο χρειάζεται, γιατί ο κυτταρικός κύκλος ρυθμίζεται από πρωτεΐνες που κωδικοποιούνται από γονίδια. Ο καρκίνος εμφανίζεται όταν μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια κάνουν ένα κύτταρο να διαιρείται ανεξέλεγκτα. Τα κύτταρα που προκύπτουν σχηματίζουν όγκο και μπορεί να εισβάλλουν σε γειτονικούς ιστούς ή να μεταναστεύσουν σε άλλα σημεία του σώματος (μετάσταση).

Δύο κατηγορίες γονιδίων παίζουν τον κύριο ρόλο:

ΓονίδιαΦυσιολογικός ρόλοςΤι κάνει η μετάλλαξη
Πρωτο-ογκογονίδιαπροωθούν την κυτταρική διαίρεση όταν πρέπειτα μετατρέπει σε ογκογονίδια, υπερδραστήρια: «πατημένο γκάζι»
Ογκοκατασταλτικά γονίδιαφρενάρουν τη διαίρεση ή οδηγούν ένα κατεστραμμένο κύτταρο σε θάνατοτα απενεργοποιεί: «χαλασμένο φρένο»

Μια μετάλλαξη σε ένα αλληλόμορφο ενός πρωτο-ογκογονιδίου αρκεί για να δώσει ογκογονίδιο, γιατί η πρωτεΐνη του δρα σε κάθε περίπτωση. Ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο, αντίθετα, χάνει τη λειτουργία του όταν απενεργοποιηθούν και τα δύο αλληλόμορφα, αφού το ένα που μένει αρκεί για να φρενάρει.

Μια μετάλλαξη που οδηγεί σε καρκίνο μπορεί να είναι και χρωμοσωμική. Στη χρόνια μυελογενή λευχαιμία, μια αμοιβαία μετατόπιση ανάμεσα στα χρωμοσώματα 9 και 22 ενώνει δύο γονίδια σε ένα, και η πρωτεΐνη που προκύπτει προωθεί συνεχώς τη διαίρεση των λευκών αιμοσφαιρίων. Το μικρό χρωμόσωμα 22 που προκύπτει λέγεται χρωμόσωμα Philadelphia.

Η διάγνωση των γενετικών ασθενειών

Μια γενετική ασθένεια διαγιγνώσκεται με τρεις ομάδες μεθόδων. Η επιλογή εξαρτάται από το τι είδους αλλαγή ψάχνεις:

ΜέθοδοςΤι βλέπειΠαραδείγματα
Κυτταρογενετική ανάλυση (καρυότυπος)αριθμό και δομή των χρωμοσωμάτωνσύνδρομα Down, Turner, Klinefelter, cri-du-chat
Βιοχημικές δοκιμασίεςποσότητα ή λειτουργία μιας πρωτεΐνης ή ενός μεταβολίτηφαινυλαλανίνη στο αίμα στη φαινυλκετονουρία, HbA2 στους φορείς της β-θαλασσαιμίας
Ανάλυση DNAτην αλληλουχία του ίδιου του γονιδίουσυγκεκριμένη γονιδιακή μετάλλαξη, όπως αυτή της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας

Προγεννητικός έλεγχος

Για να γίνουν αυτές οι αναλύσεις στο έμβρυο, χρειάζονται εμβρυϊκά κύτταρα. Υπάρχουν δύο κλασικές μέθοδοι λήψης τους:

  • Αμνιοπαρακέντηση: με λεπτή βελόνα λαμβάνεται μικρή ποσότητα αμνιακού υγρού, που περιέχει κύτταρα του εμβρύου. Γίνεται στο δεύτερο τρίμηνο της κύησης. Τα κύτταρα συνήθως καλλιεργούνται πριν από την ανάλυση, οπότε τα αποτελέσματα αργούν.
  • Λήψη χοριακών λαχνών: λαμβάνεται δείγμα από τις χοριακές λάχνες, μέρος του πλακούντα που έχει την ίδια γενετική σύσταση με το έμβρυο. Γίνεται νωρίτερα από την αμνιοπαρακέντηση, στο πρώτο τρίμηνο, και τα κύτταρα διαιρούνται ήδη ενεργά, οπότε τα αποτελέσματα βγαίνουν πιο γρήγορα.

Και οι δύο είναι επεμβατικές και έχουν έναν μικρό κίνδυνο για την κύηση. Προτείνονται σε κυήσεις όπου ο κίνδυνος για γενετική ασθένεια είναι αυξημένος: μεγαλύτερη ηλικία της μητέρας, γονείς γνωστοί φορείς, προηγούμενο παιδί με γενετική ασθένεια.

Πέρα από το έμβρυο, γίνεται έλεγχος νεογνών (για παράδειγμα για τη φαινυλκετονουρία, σε όλα τα νεογνά) και έλεγχος φορέων σε ενήλικες, όπως για τη β-θαλασσαιμία. Τα αποτελέσματα ερμηνεύονται στη γενετική καθοδήγηση. Ειδικοί συγκεντρώνουν το ιστορικό της οικογένειας, συχνά σε γενεαλογικό δέντρο, υπολογίζουν την πιθανότητα για μια ασθένεια, και εξηγούν σε ένα ζευγάρι τους κινδύνους και τις επιλογές του. Η απόφαση ανήκει στο ζευγάρι.

Ποια μέθοδος;

Διάλεξε μια περίπτωση και μετά τη μέθοδο που δίνει την απάντηση. Ρώτα: τι αλλάζει εδώ, ο αριθμός των χρωμοσωμάτων, μια ουσία στο αίμα, ή μία βάση;

Διάλεξε περίπτωση

Βρήκες 0 από 4

Ποια μέθοδος;

Ποια μέθοδος;

Η μέθοδος: ποια εξέταση, σε ποια κύτταρα;

Στο Θέμα Β ζητείται συχνά να διαλέξεις και να αιτιολογήσεις μια μέθοδο. Απαντάς με τρεις ερωτήσεις, με αυτή τη σειρά.

  1. Τι είδους αλλαγή ψάχνεις; Αριθμός ή δομή χρωμοσωμάτων: καρυότυπος. Μια ουσία ή μια πρωτεΐνη που λείπει ή περισσεύει: βιοχημική δοκιμασία. Μια γνωστή αλλαγή βάσης: ανάλυση DNA.
  2. Σε ποιον; Έμβρυο, νεογνό ή ενήλικας. Για το έμβρυο χρειάζεσαι πρώτα εμβρυϊκά κύτταρα: αμνιοπαρακέντηση ή λήψη χοριακών λαχνών.
  3. Εκφράζεται εκεί η πρωτεΐνη; Μια βιοχημική δοκιμασία δουλεύει μόνο σε κύτταρα που φτιάχνουν την πρωτεΐνη. Τα εμβρυϊκά κύτταρα του αμνιακού υγρού δεν φτιάχνουν αιμοσφαιρίνη. Το DNA όμως είναι ίδιο σε όλα τα κύτταρα.

Στην αιτιολόγηση γράφεις και τα τρία: τι αλλάζει, πού το ψάχνεις, και γιατί η άλλη μέθοδος δεν θα το έβλεπε.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γιατί ένα άτομο που φέρει από τη γέννησή του ένα απενεργοποιημένο αλληλόμορφο ενός ογκοκατασταλτικού γονιδίου έχει αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο, ενώ δεν πάσχει από τη γέννησή του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα ζευγάρι, και οι δύο φορείς β-θαλασσαιμίας, περιμένει παιδί. Ποια είναι η πιθανότητα το έμβρυο να έχει β-θαλασσαιμία, και ποια μέθοδος θα το έδειχνε;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένα ζευγάρι θέλει να ελέγξει το έμβρυο για χρωμοσωμική ανωμαλία όσο το δυνατόν νωρίτερα. Ποια μέθοδο λήψης κυττάρων θα προτιμούσε, και τι ανάλυση θα γίνει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Όλες οι μεταλλάξεις οφείλονται σε μεταλλαξογόνους παράγοντες. (β) Μια μετάλλαξη στα κύτταρα του πνεύμονα ενός καπνιστή μπορεί να περάσει στα παιδιά του. (γ) Για να γίνει ογκογονίδιο, αρκεί να μεταλλαχθεί ένα αλληλόμορφο του πρωτο-ογκογονιδίου.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Σε έναν ασθενή με χρόνια μυελογενή λευχαιμία γίνεται καρυότυπος από κύτταρα του μυελού των οστών και από κύτταρα του δέρματος. Στα πρώτα βρίσκεται το χρωμόσωμα Philadelphia, στα δεύτερα όχι. Τι συμπεραίνεις, και κινδυνεύουν τα παιδιά του να κληρονομήσουν τη μετατόπιση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Γ: Δίνεται, κατά προσέγγιση, την πιθανότητα ένα παιδί να γεννηθεί με σύνδρομο Down ανάλογα με την ηλικία της μητέρας: 20 ετών 1/1500, 30 ετών 1/900, 35 ετών 1/350, 40 ετών 1/100, 45 ετών 1/30. (α) Τι δείχνουν τα δεδομένα; (β) Σε 3.000 γεννήσεις από μητέρες 40 ετών, πόσα παιδιά με σύνδρομο Down περιμένεις; (γ) Μια γυναίκα 41 ετών θέλει διάγνωση στο πρώτο τρίμηνο. Ποια λήψη και ποια ανάλυση προτείνεις; (δ) Ο καρυότυπος βγαίνει 47,XY,+21. Ερμήνευσέ τον.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια από τις παρακάτω μεταλλάξεις είναι επαγόμενη;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σε ποιες δύο κατηγορίες χωρίζονται οι μεταλλαξογόνοι παράγοντες;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τις αυθόρμητες από τις επαγόμενες μεταλλάξεις και να δίνεις παραδείγματα φυσικών και χημικών μεταλλαξογόνων παραγόντων.
  • Να εξηγείς γιατί ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια των σωματικών κυττάρων, με τα ογκογονίδια και τα ογκοκατασταλτικά γονίδια.
  • Να περιγράφεις την αμνιοπαρακέντηση και τη λήψη χοριακών λαχνών, και να διαλέγεις κατάλληλη μέθοδο ανάλυσης για κάθε περίπτωση.
  • Να αιτιολογείς σε ύφος Θέματος Β αν μια μετάλλαξη κληρονομείται, και να διαβάζεις δεδομένα κινδύνου για μια γενετική ασθένεια.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;