Αρχές και μεθοδολογία της βιοτεχνολογίας
Ζυμώσεις, βιοαντιδραστήρες και η καμπύλη ανάπτυξης των μικροοργανισμών.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §7
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Β ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2023 επαν. Α ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Β
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η ζύμωση με τη βιοτεχνολογική έννοια και τι χρειάζεται μια καλλιέργεια μικροοργανισμών.
- Να περιγράφεις τι ελέγχεται σε έναν βιοαντιδραστήρα και γιατί.
- Να περιγράφεις τις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια και να τις συγκρίνεις με τη συνεχή καλλιέργεια.
- Να διαβάζεις πίνακες και καμπύλες ανάπτυξης: τις φάσεις, τον χρόνο γενεάς, και τον αριθμό των κυττάρων στην εκθετική φάση.
Μια παλιά τεχνολογία με νέα εργαλεία
Βιοτεχνολογία είναι η χρήση ζωντανών οργανισμών, κυττάρων ή των συστατικών τους για την παραγωγή χρήσιμων προϊόντων. Ο άνθρωπος την ασκεί εδώ και χιλιάδες χρόνια, χωρίς να ξέρει ότι υπάρχουν μικροοργανισμοί: φτιάχνει ψωμί, κρασί, γιαούρτι και τυρί με τη δράση μυκήτων και βακτηρίων.
Σήμερα η βιοτεχνολογία χρησιμοποιεί και τις τεχνικές του ανασυνδυασμένου DNA: ένας μικροοργανισμός μπορεί να παράγει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη. Αυτό που δεν άλλαξε είναι η βασική μέθοδος. Είτε φτιάχνεις γιαούρτι είτε ινσουλίνη, πρέπει να μεγαλώσεις έναν τεράστιο πληθυσμό κυττάρων κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες και να πάρεις στο τέλος το προϊόν τους.
Το πέρασμα από την κουζίνα στη βιομηχανία φαίνεται καθαρά στην πενικιλίνη. Ο Fleming παρατήρησε το 1928 ότι ο μύκητας Penicillium εμποδίζει την ανάπτυξη βακτηρίων γύρω του. Για να γίνει όμως η πενικιλίνη φάρμακο, έπρεπε ο μύκητας να καλλιεργηθεί σε τεράστιες δεξαμενές, με αποστειρωμένο θρεπτικό υλικό, αερισμό και σταθερή θερμοκρασία. Αυτή η μετάβαση, στη δεκαετία του 1940, είναι η αρχή των σύγχρονων βιοαντιδραστήρων.
Η ζύμωση και η καλλιέργεια
Η λέξη ζύμωση έχει δύο σημασίες:
- στη βιοχημεία, είναι η αναερόβια διάσπαση οργανικών ουσιών, όπως η αλκοολική ζύμωση της μαγιάς, που δίνει αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα, ή η γαλακτική ζύμωση βακτηρίων, που δίνει γαλακτικό οξύ,
- στη βιοτεχνολογία, σημαίνει γενικότερα την καλλιέργεια μικροοργανισμών σε μεγάλη κλίμακα για την παραγωγή ενός προϊόντος, αερόβια ή αναερόβια.
Για να γίνει μια καλλιέργεια χρειάζονται:
- Θρεπτικό υλικό, με πηγή άνθρακα (π.χ. σάκχαρα), πηγή αζώτου, ανόργανα άλατα και, για ορισμένους μικροοργανισμούς, αυξητικούς παράγοντες όπως βιταμίνες.
- Αποστείρωση του θρεπτικού υλικού και του εξοπλισμού, ώστε να αναπτυχθεί μόνο ο μικροοργανισμός που θέλεις. Μια μόλυνση από άλλο μικρόβιο καταναλώνει το θρεπτικό υλικό και μπορεί να καταστρέψει το προϊόν.
- Εμβολιασμός: η προσθήκη μικρής ποσότητας του επιθυμητού μικροοργανισμού στο αποστειρωμένο θρεπτικό υλικό.
- Κατάλληλες συνθήκες: θερμοκρασία, pH, και οξυγόνο για τους αερόβιους μικροοργανισμούς.

Ο βιοαντιδραστήρας
Σε βιομηχανική κλίμακα η καλλιέργεια γίνεται σε βιοαντιδραστήρες (ή ζυμωτήρες): μεγάλες κλειστές δεξαμενές, συνήθως από ανοξείδωτο χάλυβα, που μπορούν να αποστειρωθούν. Ο βιοαντιδραστήρας κρατά σταθερές τις συνθήκες που ευνοούν τον μικροοργανισμό, και για αυτό έχει:
| Σύστημα | Τι κάνει |
|---|---|
| Αναδευτήρας | ανακατεύει, ώστε θρεπτικά και κύτταρα να είναι ομοιόμορφα κατανεμημένα |
| Παροχή αέρα | δίνει οξυγόνο στους αερόβιους μικροοργανισμούς |
| Χιτώνιο ψύξης ή θέρμανσης | κρατά σταθερή τη θερμοκρασία, που ανεβαίνει από τον μεταβολισμό των κυττάρων |
| Αισθητήρες | μετρούν συνεχώς θερμοκρασία, pH, οξυγόνο |
| Είσοδοι και έξοδοι | για θρεπτικό υλικό, οξέα ή βάσεις για το pH, και δείγματα |
Οι αναερόβιοι μικροοργανισμοί καλλιεργούνται σε βιοαντιδραστήρα χωρίς παροχή αέρα. Για ορισμένους, όπως τα αυστηρά αναερόβια βακτήρια, το οξυγόνο είναι μάλιστα τοξικό, οπότε πρέπει να αποκλειστεί.
Παραλαβή και επεξεργασία του προϊόντος
Όταν η καλλιέργεια τελειώσει, ακολουθεί η παραλαβή του προϊόντος: απομόνωση και καθαρισμός του από τα κύτταρα ή από το υγρό της καλλιέργειας. Το πρώτο ερώτημα είναι πού βρίσκεται το προϊόν:
- αν οι μικροοργανισμοί το εκκρίνουν, όπως ο Penicillium την πενικιλίνη, χωρίζεις πρώτα τα κύτταρα από το υγρό, με διήθηση ή φυγοκέντρηση, και κρατάς το υγρό,
- αν το προϊόν μένει μέσα στα κύτταρα, κρατάς τα κύτταρα, τα σπας, και απομονώνεις το προϊόν από το περιεχόμενό τους,
- αν το προϊόν είναι τα ίδια τα κύτταρα, όπως η μαγιά της αρτοποιίας, απλώς τα συλλέγεις και τα ξηραίνεις.
Ακολουθεί ο καθαρισμός. Για μια φαρμακευτική πρωτεΐνη αυτό το στάδιο είναι συχνά το πιο δύσκολο και ακριβό, γιατί το προϊόν πρέπει να είναι εξαιρετικά καθαρό: χωρίς πρωτεΐνες του μικροοργανισμού και χωρίς υπολείμματα του θρεπτικού υλικού. Μετά το προϊόν συσκευάζεται σε μορφή που διατηρείται, για παράδειγμα σε σκόνη ή σε αποστειρωμένο διάλυμα.
Η καμπύλη ανάπτυξης
Σε μια κλειστή καλλιέργεια βάζεις μια φορά θρεπτικό υλικό και μικροοργανισμούς, και δεν προσθέτεις ούτε αφαιρείς τίποτα. Αν μετράς τον αριθμό των ζωντανών κυττάρων σε σχέση με τον χρόνο, βρίσκεις τέσσερις φάσεις:
| Φάση | Τι συμβαίνει |
|---|---|
| Λανθάνουσα | τα κύτταρα προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον και συνθέτουν τα ένζυμα που χρειάζονται· ο αριθμός τους σχεδόν δεν αυξάνεται |
| Εκθετική | τα κύτταρα διαιρούνται με σταθερό, μέγιστο ρυθμό· ο αριθμός διπλασιάζεται σε κάθε χρόνο γενεάς |
| Στατική | τα θρεπτικά λιγοστεύουν και συσσωρεύονται τοξικά προϊόντα· όσα κύτταρα δημιουργούνται, τόσα πεθαίνουν |
| Θανάτου | τα κύτταρα πεθαίνουν με ταχύτερο ρυθμό από όσο δημιουργούνται· ο αριθμός μειώνεται |
Πώς διαβάζεις δεδομένα ανάπτυξης
Στις εξετάσεις δίνεται συχνά ένας πίνακας ή μια καμπύλη με τον αριθμό των κυττάρων σε σχέση με τον χρόνο. Δουλεύεις πάντα με την ίδια σειρά:
- Βρες πού αλλάζει η συμπεριφορά. Σχεδόν σταθερός αριθμός στην αρχή είναι λανθάνουσα φάση. Ίδιος πολλαπλασιασμός σε ίσα διαστήματα είναι εκθετική. Σταθερός αριθμός μετά από αύξηση είναι στατική. Πτώση είναι φάση θανάτου.
- Βρες τον χρόνο γενεάς μέσα στην εκθετική φάση. Διαίρεσε δύο τιμές: αν το πηλίκο είναι , πέρασαν γενεές. Ο χρόνος γενεάς είναι το διάστημα διά .
- Μέτρα τον χρόνο από την αρχή της εκθετικής, όχι από τον εμβολιασμό. Ο τύπος ισχύει μόνο μέσα στην εκθετική φάση, με τον αριθμό στην αρχή της.
- Απάντησε και με τη βιολογία, όχι μόνο με τον αριθμό: γιατί σταμάτησε η αύξηση, τι άλλαξε στο θρεπτικό υλικό, πότε συμφέρει να συλλέξεις το προϊόν.
Αν η καμπύλη έχει λογαριθμική κλίμακα στον κατακόρυφο άξονα, η εκθετική φάση φαίνεται ως ευθεία γραμμή που ανεβαίνει. Όσο πιο απότομη η ευθεία, τόσο μικρότερος ο χρόνος γενεάς.
Ο χρόνος γενεάς δεν είναι σταθερά του μικροοργανισμού. Εξαρτάται από τις συνθήκες: σε θερμοκρασία ή pH μακριά από τα βέλτιστα, τα κύτταρα διαιρούνται πιο αργά. Γι' αυτό ο βιοαντιδραστήρας ρυθμίζει συνεχώς τις συνθήκες.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε μια καλλιέργεια βακτηρίων στην εκθετική φάση ο χρόνος γενεάς είναι 20 λεπτά. Αν ξεκινάς με 1000 κύτταρα, πόσα θα έχεις σε 2 ώρες, εφόσον η καλλιέργεια μένει στην εκθετική φάση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε ώρες, δηλαδή λεπτά, χωράνε γενεές.
Σε κάθε γενεά ο αριθμός διπλασιάζεται:
Η προϋπόθεση μετράει: σε κλειστή καλλιέργεια, κάποια στιγμή τα θρεπτικά λιγοστεύουν και η αύξηση σταματά στη στατική φάση.
Παράδειγμα 2
Μια βιομηχανία παράγει μια ουσία που οι μικροοργανισμοί φτιάχνουν μόνο όσο διαιρούνται γρήγορα. Θα διάλεγες κλειστή ή συνεχή καλλιέργεια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ουσία παράγεται στην εκθετική φάση, όταν τα κύτταρα διαιρούνται με τον μέγιστο ρυθμό.
Σε κλειστή καλλιέργεια η εκθετική φάση κρατά λίγο: μετά τα θρεπτικά εξαντλούνται και η καλλιέργεια περνά στη στατική φάση. Πρέπει να αδειάσεις, να καθαρίσεις, να αποστειρώσεις και να ξεκινήσεις από την αρχή, με νέα λανθάνουσα φάση.
Σε συνεχή καλλιέργεια το νέο θρεπτικό υλικό και η αφαίρεση ίσου όγκου κρατούν την καλλιέργεια στην εκθετική φάση για πολύ μεγαλύτερο διάστημα. Γι' αυτή την ουσία είναι η καλύτερη επιλογή.
Παράδειγμα 3
Σε έναν βιοαντιδραστήρα με αερόβια βακτήρια, η θερμοκρασία αρχίζει να ανεβαίνει και το οξυγόνο να πέφτει. Τι συμβαίνει, και τι πρέπει να ρυθμιστεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα κύτταρα πολλαπλασιάζονται και ο μεταβολισμός τους απελευθερώνει θερμότητα, ενώ καταναλώνει οξυγόνο. Όσο περισσότερα κύτταρα, τόσο εντονότερα και τα δύο.
Η θερμοκρασία διορθώνεται με το χιτώνιο ψύξης. Το οξυγόνο με αύξηση της παροχής αέρα και της ανάδευσης, που το διασπείρει σε όλο τον όγκο.
Αν δεν ρυθμιστούν, οι συνθήκες απομακρύνονται από τις βέλτιστες, και η ανάπτυξη και η παραγωγή του προϊόντος μειώνονται.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Ένας ερευνητής μεταφέρει βακτήρια από μια παλιά καλλιέργεια, που βρίσκεται στη στατική φάση, σε φρέσκο θρεπτικό υλικό με λακτόζη αντί για γλυκόζη. Παρατηρεί πολύ μεγάλη λανθάνουσα φάση. Εξήγησε την παρατήρηση και πρότεινε πώς θα γινόταν μικρότερη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στη λανθάνουσα φάση τα κύτταρα προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον: συνθέτουν τα ένζυμα που χρειάζονται για να αξιοποιήσουν τα θρεπτικά που βρίσκουν. Δεν διαιρούνται ακόμα, γι' αυτό ο αριθμός τους δεν αυξάνεται.
Εδώ η προσαρμογή είναι διπλή. Η πηγή άνθρακα άλλαξε, οπότε τα κύτταρα πρέπει να συνθέσουν τα ένζυμα για τη διάσπαση της λακτόζης, που πριν δεν χρειάζονταν. Και τα κύτταρα της στατικής φάσης ζούσαν σε περιβάλλον φτωχό σε θρεπτικά και με τοξικά προϊόντα, οπότε χρειάζονται χρόνο για να ανακάμψουν.
Η λανθάνουσα φάση θα ήταν μικρότερη αν ο εμβολιασμός γινόταν με κύτταρα από καλλιέργεια στην εκθετική φάση, που αναπτύσσεται στο ίδιο θρεπτικό υλικό, με λακτόζη. Τα κύτταρα αυτά έχουν ήδη τα ένζυμα και διαιρούνται ενεργά.
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ: Δύο καλλιέργειες του ίδιου βακτηρίου, στην εκθετική φάση, ξεκινούν με κύτταρα η καθεμιά. Η Α είναι στους με χρόνο γενεάς λεπτά, η Β στους με χρόνο γενεάς λεπτά. Πόσα κύτταρα έχει η καθεμιά μετά από ώρες, και πόσες φορές περισσότερα έχει η Α;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γενεές. Οι ώρες είναι λεπτά. Η Α κάνει γενεές, η Β .
Αριθμός κυττάρων:
Λόγος: . Η Α έχει φορές περισσότερα κύτταρα. Ο ίδιος μικροοργανισμός, με άλλη θερμοκρασία, δίνει πολύ διαφορετική απόδοση στον ίδιο χρόνο. Αυτός είναι ο λόγος που ο βιοαντιδραστήρας κρατά τη θερμοκρασία στη βέλτιστη τιμή.
Για το τελευταίο παράδειγμα, μετράς κάθε δύο ώρες τα ζωντανά κύτταρα ανά mL σε μια κλειστή καλλιέργεια ζυμομύκητα:
| Χρόνος (h) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Κύτταρα ανά mL |
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Με τα δεδομένα του πίνακα, (α) βρες τις φάσεις της καλλιέργειας, (β) τον χρόνο γενεάς, (γ) τον αριθμό των κυττάρων στις ώρες. (δ) Ο ζυμομύκητας εκκρίνει ένα προϊόν μόνο όσο διαιρείται γρήγορα. Πότε θα σταματούσες την καλλιέργεια, και τι θα άλλαζες για να παράγεις περισσότερο προϊόν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Φάσεις. Από ως h ο αριθμός δεν αλλάζει: λανθάνουσα. Από ως h τετραπλασιάζεται σε κάθε δίωρο: εκθετική. Από ως h μένει σταθερός: στατική. Στις h έχει πέσει: φάση θανάτου.
(β) Χρόνος γενεάς. Σε κάθε δίωρο ο αριθμός γίνεται , δηλαδή γενεές. Ο χρόνος γενεάς είναι ώρα.
(γ) Στις 9 ώρες. Η εκθετική αρχίζει στις h με . Ως τις h περνούν ώρες, δηλαδή γενεές:
Έλεγχος: στις h ήταν , και μία γενεά μετά διπλασιάζεται στο ίδιο.
(δ) Πότε σταματάς. Το προϊόν παράγεται μόνο στην εκθετική φάση, που τελειώνει γύρω στις h. Μετά τα θρεπτικά λιγοστεύουν και συσσωρεύονται τοξικά προϊόντα, οπότε δεν παράγεται άλλο. Σταματάς λίγο μετά τις h, πριν η φάση θανάτου αρχίσει να καταστρέφει κύτταρα.
Τι αλλάζεις. Μια συνεχής καλλιέργεια: προσθέτεις συνεχώς νέο θρεπτικό υλικό και αφαιρείς ίσο όγκο, που περιέχει και το προϊόν. Η καλλιέργεια μένει στην εκθετική φάση για πολύ περισσότερο, και δεν χάνεις χρόνο σε νέες λανθάνουσες φάσεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ονόμασε τις τέσσερις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια, με τη σειρά.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η ζύμωση με τη βιοτεχνολογική έννοια και τι χρειάζεται μια καλλιέργεια μικροοργανισμών.
- Να περιγράφεις τι ελέγχεται σε έναν βιοαντιδραστήρα και γιατί.
- Να περιγράφεις τις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια και να τις συγκρίνεις με τη συνεχή καλλιέργεια.
- Να διαβάζεις πίνακες και καμπύλες ανάπτυξης: τις φάσεις, τον χρόνο γενεάς, και τον αριθμό των κυττάρων στην εκθετική φάση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.