Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αρχές και μεθοδολογία της βιοτεχνολογίας

Ζυμώσεις, βιοαντιδραστήρες και η καμπύλη ανάπτυξης των μικροοργανισμών.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §7

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Β ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2023 επαν. Α ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Β

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι είναι η ζύμωση με τη βιοτεχνολογική έννοια και τι χρειάζεται μια καλλιέργεια μικροοργανισμών.
  2. Να περιγράφεις τι ελέγχεται σε έναν βιοαντιδραστήρα και γιατί.
  3. Να περιγράφεις τις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια και να τις συγκρίνεις με τη συνεχή καλλιέργεια.
  4. Να διαβάζεις πίνακες και καμπύλες ανάπτυξης: τις φάσεις, τον χρόνο γενεάς, και τον αριθμό των κυττάρων στην εκθετική φάση.

Μια παλιά τεχνολογία με νέα εργαλεία

Βιοτεχνολογία είναι η χρήση ζωντανών οργανισμών, κυττάρων ή των συστατικών τους για την παραγωγή χρήσιμων προϊόντων. Ο άνθρωπος την ασκεί εδώ και χιλιάδες χρόνια, χωρίς να ξέρει ότι υπάρχουν μικροοργανισμοί: φτιάχνει ψωμί, κρασί, γιαούρτι και τυρί με τη δράση μυκήτων και βακτηρίων.

Σήμερα η βιοτεχνολογία χρησιμοποιεί και τις τεχνικές του ανασυνδυασμένου DNA: ένας μικροοργανισμός μπορεί να παράγει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη. Αυτό που δεν άλλαξε είναι η βασική μέθοδος. Είτε φτιάχνεις γιαούρτι είτε ινσουλίνη, πρέπει να μεγαλώσεις έναν τεράστιο πληθυσμό κυττάρων κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες και να πάρεις στο τέλος το προϊόν τους.

Το πέρασμα από την κουζίνα στη βιομηχανία φαίνεται καθαρά στην πενικιλίνη. Ο Fleming παρατήρησε το 1928 ότι ο μύκητας Penicillium εμποδίζει την ανάπτυξη βακτηρίων γύρω του. Για να γίνει όμως η πενικιλίνη φάρμακο, έπρεπε ο μύκητας να καλλιεργηθεί σε τεράστιες δεξαμενές, με αποστειρωμένο θρεπτικό υλικό, αερισμό και σταθερή θερμοκρασία. Αυτή η μετάβαση, στη δεκαετία του 1940, είναι η αρχή των σύγχρονων βιοαντιδραστήρων.

Η ζύμωση και η καλλιέργεια

Η λέξη ζύμωση έχει δύο σημασίες:

  • στη βιοχημεία, είναι η αναερόβια διάσπαση οργανικών ουσιών, όπως η αλκοολική ζύμωση της μαγιάς, που δίνει αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα, ή η γαλακτική ζύμωση βακτηρίων, που δίνει γαλακτικό οξύ,
  • στη βιοτεχνολογία, σημαίνει γενικότερα την καλλιέργεια μικροοργανισμών σε μεγάλη κλίμακα για την παραγωγή ενός προϊόντος, αερόβια ή αναερόβια.

Για να γίνει μια καλλιέργεια χρειάζονται:

  1. Θρεπτικό υλικό, με πηγή άνθρακα (π.χ. σάκχαρα), πηγή αζώτου, ανόργανα άλατα και, για ορισμένους μικροοργανισμούς, αυξητικούς παράγοντες όπως βιταμίνες.
  2. Αποστείρωση του θρεπτικού υλικού και του εξοπλισμού, ώστε να αναπτυχθεί μόνο ο μικροοργανισμός που θέλεις. Μια μόλυνση από άλλο μικρόβιο καταναλώνει το θρεπτικό υλικό και μπορεί να καταστρέψει το προϊόν.
  3. Εμβολιασμός: η προσθήκη μικρής ποσότητας του επιθυμητού μικροοργανισμού στο αποστειρωμένο θρεπτικό υλικό.
  4. Κατάλληλες συνθήκες: θερμοκρασία, pH, και οξυγόνο για τους αερόβιους μικροοργανισμούς.
Ασπρόμαυρη εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου: πολλά λεία, οβάλ κύτταρα σαν αυγά· σε μερικά κολλάει ένα μικρότερο μπαλάκι και σε άλλα φαίνονται κυκλικά σημάδια. Κάτω δεξιά γραμμή κλίμακας 5 μm.
Κύτταρα ζυμομύκητα (μαγιάς) στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Τα μικρά «μπουμπούκια» είναι νέα κύτταρα που σχηματίζονται. Ο ίδιος μικροοργανισμός φουσκώνει το ψωμί και, με τις κατάλληλες γενετικές τροποποιήσεις, παράγει φαρμακευτικές πρωτεΐνες σε βιοαντιδραστήρες.Φωτογραφία: Mogana Das Murtey and Patchamuthu Ramasamy · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ο βιοαντιδραστήρας

Σε βιομηχανική κλίμακα η καλλιέργεια γίνεται σε βιοαντιδραστήρες (ή ζυμωτήρες): μεγάλες κλειστές δεξαμενές, συνήθως από ανοξείδωτο χάλυβα, που μπορούν να αποστειρωθούν. Ο βιοαντιδραστήρας κρατά σταθερές τις συνθήκες που ευνοούν τον μικροοργανισμό, και για αυτό έχει:

ΣύστημαΤι κάνει
Αναδευτήραςανακατεύει, ώστε θρεπτικά και κύτταρα να είναι ομοιόμορφα κατανεμημένα
Παροχή αέραδίνει οξυγόνο στους αερόβιους μικροοργανισμούς
Χιτώνιο ψύξης ή θέρμανσηςκρατά σταθερή τη θερμοκρασία, που ανεβαίνει από τον μεταβολισμό των κυττάρων
Αισθητήρεςμετρούν συνεχώς θερμοκρασία, pH, οξυγόνο
Είσοδοι και έξοδοιγια θρεπτικό υλικό, οξέα ή βάσεις για το pH, και δείγματα

Οι αναερόβιοι μικροοργανισμοί καλλιεργούνται σε βιοαντιδραστήρα χωρίς παροχή αέρα. Για ορισμένους, όπως τα αυστηρά αναερόβια βακτήρια, το οξυγόνο είναι μάλιστα τοξικό, οπότε πρέπει να αποκλειστεί.

Παραλαβή και επεξεργασία του προϊόντος

Όταν η καλλιέργεια τελειώσει, ακολουθεί η παραλαβή του προϊόντος: απομόνωση και καθαρισμός του από τα κύτταρα ή από το υγρό της καλλιέργειας. Το πρώτο ερώτημα είναι πού βρίσκεται το προϊόν:

  • αν οι μικροοργανισμοί το εκκρίνουν, όπως ο Penicillium την πενικιλίνη, χωρίζεις πρώτα τα κύτταρα από το υγρό, με διήθηση ή φυγοκέντρηση, και κρατάς το υγρό,
  • αν το προϊόν μένει μέσα στα κύτταρα, κρατάς τα κύτταρα, τα σπας, και απομονώνεις το προϊόν από το περιεχόμενό τους,
  • αν το προϊόν είναι τα ίδια τα κύτταρα, όπως η μαγιά της αρτοποιίας, απλώς τα συλλέγεις και τα ξηραίνεις.

Ακολουθεί ο καθαρισμός. Για μια φαρμακευτική πρωτεΐνη αυτό το στάδιο είναι συχνά το πιο δύσκολο και ακριβό, γιατί το προϊόν πρέπει να είναι εξαιρετικά καθαρό: χωρίς πρωτεΐνες του μικροοργανισμού και χωρίς υπολείμματα του θρεπτικού υλικού. Μετά το προϊόν συσκευάζεται σε μορφή που διατηρείται, για παράδειγμα σε σκόνη ή σε αποστειρωμένο διάλυμα.

Η καμπύλη ανάπτυξης

Σε μια κλειστή καλλιέργεια βάζεις μια φορά θρεπτικό υλικό και μικροοργανισμούς, και δεν προσθέτεις ούτε αφαιρείς τίποτα. Αν μετράς τον αριθμό των ζωντανών κυττάρων σε σχέση με τον χρόνο, βρίσκεις τέσσερις φάσεις:

ΦάσηΤι συμβαίνει
Λανθάνουσατα κύτταρα προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον και συνθέτουν τα ένζυμα που χρειάζονται· ο αριθμός τους σχεδόν δεν αυξάνεται
Εκθετικήτα κύτταρα διαιρούνται με σταθερό, μέγιστο ρυθμό· ο αριθμός διπλασιάζεται σε κάθε χρόνο γενεάς
Στατικήτα θρεπτικά λιγοστεύουν και συσσωρεύονται τοξικά προϊόντα· όσα κύτταρα δημιουργούνται, τόσα πεθαίνουν
Θανάτουτα κύτταρα πεθαίνουν με ταχύτερο ρυθμό από όσο δημιουργούνται· ο αριθμός μειώνεται

Πώς διαβάζεις δεδομένα ανάπτυξης

Στις εξετάσεις δίνεται συχνά ένας πίνακας ή μια καμπύλη με τον αριθμό των κυττάρων σε σχέση με τον χρόνο. Δουλεύεις πάντα με την ίδια σειρά:

  1. Βρες πού αλλάζει η συμπεριφορά. Σχεδόν σταθερός αριθμός στην αρχή είναι λανθάνουσα φάση. Ίδιος πολλαπλασιασμός σε ίσα διαστήματα είναι εκθετική. Σταθερός αριθμός μετά από αύξηση είναι στατική. Πτώση είναι φάση θανάτου.
  2. Βρες τον χρόνο γενεάς μέσα στην εκθετική φάση. Διαίρεσε δύο τιμές: αν το πηλίκο είναι 2n2^n, πέρασαν nn γενεές. Ο χρόνος γενεάς είναι το διάστημα διά nn.
  3. Μέτρα τον χρόνο από την αρχή της εκθετικής, όχι από τον εμβολιασμό. Ο τύπος N=N0⋅2nN = N_0 \cdot 2^n ισχύει μόνο μέσα στην εκθετική φάση, με N0N_0 τον αριθμό στην αρχή της.
  4. Απάντησε και με τη βιολογία, όχι μόνο με τον αριθμό: γιατί σταμάτησε η αύξηση, τι άλλαξε στο θρεπτικό υλικό, πότε συμφέρει να συλλέξεις το προϊόν.

Αν η καμπύλη έχει λογαριθμική κλίμακα στον κατακόρυφο άξονα, η εκθετική φάση φαίνεται ως ευθεία γραμμή που ανεβαίνει. Όσο πιο απότομη η ευθεία, τόσο μικρότερος ο χρόνος γενεάς.

Ο χρόνος γενεάς δεν είναι σταθερά του μικροοργανισμού. Εξαρτάται από τις συνθήκες: σε θερμοκρασία ή pH μακριά από τα βέλτιστα, τα κύτταρα διαιρούνται πιο αργά. Γι' αυτό ο βιοαντιδραστήρας ρυθμίζει συνεχώς τις συνθήκες.

Σε ποια φάση;

Κάθε κάρτα περιγράφει τι βλέπεις σε μια κλειστή καλλιέργεια βακτηρίων. Βάλ' τη στη φάση της καμπύλης ανάπτυξης.

Σε ποια φάση;

Ο αριθμός μένει σταθερός, αν και κύτταρα διαιρούνται ακόμα

0 από 8

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε μια καλλιέργεια βακτηρίων στην εκθετική φάση ο χρόνος γενεάς είναι 20 λεπτά. Αν ξεκινάς με 1000 κύτταρα, πόσα θα έχεις σε 2 ώρες, εφόσον η καλλιέργεια μένει στην εκθετική φάση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η εκθετική φάση

Ξεκινάς με 1000 κύτταρα. Άλλαξε τον χρόνο γενεάς και τον συνολικό χρόνο. Με 20 λεπτά και 120 λεπτά πρέπει να δεις το 64.000 του παραδείγματος.

Γενεές6120 : 20 = 6

Κύτταρα στο τέλος64.0001.000 × 2⁶ = 64.000

▲ Σε κάθε γενεά ο αριθμός διπλασιάζεται

Πολλαπλασιαστής
× 2

Παράδειγμα 2

Μια βιομηχανία παράγει μια ουσία που οι μικροοργανισμοί φτιάχνουν μόνο όσο διαιρούνται γρήγορα. Θα διάλεγες κλειστή ή συνεχή καλλιέργεια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε έναν βιοαντιδραστήρα με αερόβια βακτήρια, η θερμοκρασία αρχίζει να ανεβαίνει και το οξυγόνο να πέφτει. Τι συμβαίνει, και τι πρέπει να ρυθμιστεί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Ένας ερευνητής μεταφέρει βακτήρια από μια παλιά καλλιέργεια, που βρίσκεται στη στατική φάση, σε φρέσκο θρεπτικό υλικό με λακτόζη αντί για γλυκόζη. Παρατηρεί πολύ μεγάλη λανθάνουσα φάση. Εξήγησε την παρατήρηση και πρότεινε πώς θα γινόταν μικρότερη.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Γ: Δύο καλλιέργειες του ίδιου βακτηρίου, στην εκθετική φάση, ξεκινούν με 10410^4 κύτταρα η καθεμιά. Η Α είναι στους 37 ∘C37\ ^\circ\text{C} με χρόνο γενεάς 2020 λεπτά, η Β στους 25 ∘C25\ ^\circ\text{C} με χρόνο γενεάς 6060 λεπτά. Πόσα κύτταρα έχει η καθεμιά μετά από 33 ώρες, και πόσες φορές περισσότερα έχει η Α;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Για το τελευταίο παράδειγμα, μετράς κάθε δύο ώρες τα ζωντανά κύτταρα ανά mL σε μια κλειστή καλλιέργεια ζυμομύκητα:

Χρόνος (h)00224466881010121214142020
Κύτταρα ανά mL1,0⋅1051{,}0 \cdot 10^51,0⋅1051{,}0 \cdot 10^54,0⋅1054{,}0 \cdot 10^51,6⋅1061{,}6 \cdot 10^66,4⋅1066{,}4 \cdot 10^62,56⋅1072{,}56 \cdot 10^72,6⋅1072{,}6 \cdot 10^72,6⋅1072{,}6 \cdot 10^78,0⋅1068{,}0 \cdot 10^6

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ: Με τα δεδομένα του πίνακα, (α) βρες τις φάσεις της καλλιέργειας, (β) τον χρόνο γενεάς, (γ) τον αριθμό των κυττάρων στις 99 ώρες. (δ) Ο ζυμομύκητας εκκρίνει ένα προϊόν μόνο όσο διαιρείται γρήγορα. Πότε θα σταματούσες την καλλιέργεια, και τι θα άλλαζες για να παράγεις περισσότερο προϊόν;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Γιατί αποστειρώνεται το θρεπτικό υλικό πριν από τον εμβολιασμό;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ονόμασε τις τέσσερις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια, με τη σειρά.

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι είναι η ζύμωση με τη βιοτεχνολογική έννοια και τι χρειάζεται μια καλλιέργεια μικροοργανισμών.
  • Να περιγράφεις τι ελέγχεται σε έναν βιοαντιδραστήρα και γιατί.
  • Να περιγράφεις τις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια και να τις συγκρίνεις με τη συνεχή καλλιέργεια.
  • Να διαβάζεις πίνακες και καμπύλες ανάπτυξης: τις φάσεις, τον χρόνο γενεάς, και τον αριθμό των κυττάρων στην εκθετική φάση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;