Βιοτεχνολογία στην ιατρική
Φαρμακευτικές πρωτεΐνες, μονοκλωνικά αντισώματα, γονιδιακή θεραπεία.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §8
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2024 Α ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Β
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς παράγονται φαρμακευτικές πρωτεΐνες, όπως η ινσουλίνη, από γενετικά τροποποιημένους μικροοργανισμούς, και τι πλεονεκτήματα έχουν.
- Να περιγράφεις την παραγωγή μονοκλωνικών αντισωμάτων με υβριδώματα και να δίνεις παραδείγματα εφαρμογών τους.
- Να ξεχωρίζεις τη γονιδιακή θεραπεία ex vivo από την in vivo, με το παράδειγμα της ανεπάρκειας ADA.
- Να γράφεις αιτιολογήσεις τύπου Θέματος Β: γιατί cDNA, γιατί υβρίδωμα, γιατί η θεραπεία δεν περνά στους απογόνους.
Φάρμακα που φτιάχνουν τα κύτταρα
Πολλά φάρμακα δεν είναι μικρά χημικά μόρια αλλά πρωτεΐνες: ορμόνες, παράγοντες πήξης, αντισώματα. Μια πρωτεΐνη δεν συντίθεται εύκολα στο χημικό εργαστήριο. Τη φτιάχνει όμως κάθε κύτταρο που έχει το γονίδιό της. Η εφαρμογή της βιοτεχνολογίας στην ιατρική ξεκινά από αυτή την ιδέα, και φτάνει ως την εισαγωγή ενός γονιδίου στα κύτταρα του ίδιου του ασθενούς.
Φαρμακευτικές πρωτεΐνες από μικροοργανισμούς
Πριν από τη γενετική μηχανική, η ινσουλίνη για τους ανθρώπους με σακχαρώδη διαβήτη απομονωνόταν από το πάγκρεας χοίρων και βοοειδών. Διαφέρει λίγο από την ανθρώπινη, και σε ορισμένους ασθενείς προκαλούσε αλλεργικές αντιδράσεις. Επιπλέον, η ποσότητα εξαρτιόταν από τα σφαγεία.
Η ανθρώπινη ινσουλίνη ήταν η πρώτη φαρμακευτική πρωτεΐνη από γενετικά τροποποιημένους μικροοργανισμούς που εγκρίθηκε για χρήση στον άνθρωπο, το 1982. Η ινσουλίνη αποτελείται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες, A και B. Σε μια πρώτη μέθοδο παραγωγής:
- τα τμήματα DNA που κωδικοποιούν την αλυσίδα A και την αλυσίδα B εισάγονται χωριστά σε πλασμίδια,
- τα ανασυνδυασμένα πλασμίδια εισάγονται σε διαφορετικές καλλιέργειες βακτηρίων E. coli,
- κάθε καλλιέργεια παράγει τη μία αλυσίδα, που απομονώνεται και καθαρίζεται,
- οι δύο αλυσίδες ενώνονται στο εργαστήριο με δισουλφιδικούς δεσμούς, και προκύπτει λειτουργική ινσουλίνη.
Στον άνθρωπο η ινσουλίνη δεν φτιάχνεται ως δύο χωριστές αλυσίδες. Τα β-κύτταρα του παγκρέατος συνθέτουν μία πολυπεπτιδική αλυσίδα, την προϊνσουλίνη. Από αυτή αφαιρείται με ένζυμα ένα ενδιάμεσο τμήμα, και μένουν οι αλυσίδες A και B, ενωμένες με δισουλφιδικούς δεσμούς. Τα βακτήρια δεν έχουν αυτά τα ένζυμα. Γι' αυτό, σε μια νεότερη μέθοδο, τα βακτήρια παράγουν προϊνσουλίνη από το cDNA της, και η μετατροπή της σε ινσουλίνη γίνεται στο εργαστήριο, με ένζυμα.
Σε κάθε μέθοδο, το DNA που μπαίνει στο βακτήριο είναι cDNA και όχι το γονίδιο όπως είναι στο ανθρώπινο γονιδίωμα. Το ανθρώπινο γονίδιο έχει εσώνια, και το βακτήριο δεν μπορεί να τα αφαιρέσει από το πρόδρομο mRNA.

Με τον ίδιο τρόπο, σε βακτήρια, ζυμομύκητες ή καλλιέργειες ζωικών κυττάρων, παράγονται και άλλες πρωτεΐνες:
| Πρωτεΐνη | Χρήση |
|---|---|
| Αυξητική ορμόνη | σε παιδιά με ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης |
| Παράγοντας VIII της πήξης | στην αιμορροφιλία Α |
| Ιντερφερόνες | σε ορισμένες ιογενείς λοιμώξεις και μορφές καρκίνου |
| Πρωτεΐνη του περιβλήματος του ιού της ηπατίτιδας Β | ως εμβόλιο |
Μονοκλωνικά αντισώματα
Όταν ένα αντιγόνο μπει στον οργανισμό, ενεργοποιούνται πολλοί διαφορετικοί κλώνοι Β-λεμφοκυττάρων, ο καθένας με αντισώματα για διαφορετικό σημείο του αντιγόνου. Τα αντισώματα του ορού είναι λοιπόν ένα μείγμα. Για διάγνωση και θεραπεία χρειάζεσαι κάτι πιο ακριβές: αντισώματα όλα ίδια, που αναγνωρίζουν ένα μόνο συγκεκριμένο σημείο ενός αντιγόνου. Αυτά είναι τα μονοκλωνικά αντισώματα, γιατί παράγονται από έναν μόνο κλώνο κυττάρων.
Το πρόβλημα είναι ότι τα Β-λεμφοκύτταρα δεν διαιρούνται επ' αόριστον σε καλλιέργεια. Η λύση, το 1975 από τους Köhler και Milstein, ήταν να ενωθούν με καρκινικά κύτταρα, που διαιρούνται χωρίς τέλος.
Δύο σημεία της διαδικασίας ζητούνται συχνά. Πρώτο, η επιλογή: μετά τη σύντηξη, το μείγμα έχει υβριδώματα, αλλά και Β-λεμφοκύτταρα και καρκινικά κύτταρα που δεν συντήχθηκαν. Καλλιεργείται σε επιλεκτικό θρεπτικό υλικό, όπου επιβιώνουν μόνο τα υβριδώματα. Τα Β-λεμφοκύτταρα πεθαίνουν γρήγορα από μόνα τους, και τα καρκινικά κύτταρα δεν αντέχουν το υλικό αυτό. Δεύτερο, ο έλεγχος: κάθε υβρίδωμα καλλιεργείται χωριστά, και ελέγχεται ποιο φτιάχνει αντίσωμα που δεσμεύεται στο αντιγόνο που σε ενδιαφέρει.
Από το Β-λεμφοκύτταρο το υβρίδωμα παίρνει την ικανότητα να φτιάχνει ένα συγκεκριμένο αντίσωμα. Από το καρκινικό κύτταρο παίρνει την ικανότητα να διαιρείται συνεχώς σε καλλιέργεια.
Τα μονοκλωνικά αντισώματα χρησιμοποιούνται:
- στη διάγνωση: για παράδειγμα, τα τεστ εγκυμοσύνης ανιχνεύουν με μονοκλωνικά αντισώματα την ορμόνη χοριακή γοναδοτροπίνη στα ούρα· με τον ίδιο τρόπο ανιχνεύονται ορμόνες, ουσίες ή παθογόνα σε δείγματα,
- στη θεραπεία του καρκίνου: ένα αντίσωμα που αναγνωρίζει ένα αντιγόνο των καρκινικών κυττάρων μπορεί να μεταφέρει πάνω του ένα φάρμακο ή μια τοξική ουσία ακριβώς σε αυτά,
- στις μεταμοσχεύσεις, για τον έλεγχο της απόρριψης του μοσχεύματος.
Ένα πρόβλημα στη θεραπεία: τα αντισώματα που φτιάχνουν υβριδώματα ποντικού είναι πρωτεΐνες ποντικού. Το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς μπορεί να τα αναγνωρίσει ως ξένα αντιγόνα και να φτιάξει αντισώματα εναντίον τους, ιδίως σε επαναλαμβανόμενες χορηγήσεις. Γι' αυτό αναπτύσσονται αντισώματα που μοιάζουν όσο γίνεται περισσότερο με τα ανθρώπινα.
Γονιδιακή θεραπεία
Στη γονιδιακή θεραπεία εισάγεται ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο σε κύτταρα ενός ασθενούς με γενετική ασθένεια, ώστε να παραχθεί η πρωτεΐνη που λείπει. Ως φορείς χρησιμοποιούνται συνήθως τροποποιημένοι ιοί, που έχουν χάσει την ικανότητα να προκαλούν ασθένεια αλλά διατηρούν την ικανότητα να μπαίνουν σε κύτταρα.
Υπάρχουν δύο προσεγγίσεις:
| Ex vivo | In vivo | |
|---|---|---|
| Πού γίνεται η εισαγωγή | σε κύτταρα που έχουν αφαιρεθεί από τον ασθενή, στο εργαστήριο | μέσα στον οργανισμό του ασθενούς |
| Πορεία | τα κύτταρα τροποποιούνται, πολλαπλασιάζονται και επιστρέφουν στον ασθενή | ο φορέας με το γονίδιο χορηγείται απευθείας, π.χ. στον ιστό που πάσχει |
Η γονιδιακή θεραπεία έχει νόημα κυρίως όταν:
- η ασθένεια οφείλεται σε ένα γονίδιο, του οποίου η θέση και η αλληλουχία είναι γνωστές,
- είναι γνωστό ποια κύτταρα πρέπει να παράγουν την πρωτεΐνη, και μπορείς να φτάσεις σε αυτά,
- η ασθένεια είναι υπολειπόμενη, οπότε αρκεί να προσθέσεις ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο. Σε μια επικρατή ασθένεια το μεταλλαγμένο αλληλόμορφο εξακολουθεί να εκφράζεται, και η προσθήκη ενός φυσιολογικού δεν αρκεί.
Οι ιοί-φορείς έχουν και κινδύνους. Ορισμένοι ενσωματώνουν το DNA τους σε τυχαία θέση στο γονιδίωμα του κυττάρου, και μπορεί να διακόψουν ένα σημαντικό γονίδιο. Και ο οργανισμός μπορεί να αναπτύξει ανοσολογική αντίδραση στον ίδιο τον φορέα.
Η πρώτη γονιδιακή θεραπεία έγινε το 1990, σε ένα κορίτσι με ανεπάρκεια του ενζύμου απαμινάση της αδενοσίνης (ADA). Χωρίς το ένζυμο, τα λεμφοκύτταρα καταστρέφονται, και το ανοσοποιητικό σύστημα δεν λειτουργεί. Η θεραπεία έγινε ex vivo: λεμφοκύτταρα του παιδιού απομονώθηκαν, το φυσιολογικό γονίδιο εισήχθη σε αυτά με τροποποιημένο ιό, και τα κύτταρα επέστρεψαν στο αίμα του.
Η αλυσίδα μιας αιτιολόγησης
Στο Θέμα Β οι ερωτήσεις αυτής της ενότητας είναι σχεδόν πάντα «γιατί». Η απάντηση βγαίνει σωστή αν γράψεις τους κρίκους με τη σειρά, χωρίς να πηδήξεις κανέναν:
- Τι χρειάζεται η διαδικασία (μια πρωτεΐνη ίδια με την ανθρώπινη, ένα αντίσωμα για ένα σημείο, ένα γονίδιο σε ορισμένα κύτταρα).
- Ποιο εμπόδιο υπάρχει (εσώνια, κύτταρα που δεν διαιρούνται, κύτταρα που ζουν λίγο).
- Πώς το παρακάμπτει η τεχνική (cDNA, σύντηξη με καρκινικό κύτταρο, αρχέγονα κύτταρα).
- Τι κερδίζεις στο τέλος, με μία πρόταση.
Για παράδειγμα: το βακτήριο πρέπει να φτιάξει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη. Το γονίδιο έχει εσώνια, και το βακτήριο δεν κάνει ωρίμανση. Το cDNA δεν έχει εσώνια. Άρα το βακτήριο μεταφράζει τη σωστή αλληλουχία αμινοξέων.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί για την παραγωγή ανθρώπινης ινσουλίνης σε βακτήρια χρησιμοποιείται cDNA και όχι το γονίδιο από γονιδιωματική βιβλιοθήκη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ανθρώπινο γονίδιο της ινσουλίνης, όπως όλα σχεδόν τα ευκαρυωτικά γονίδια, έχει εσώνια.
Τα βακτήρια δεν έχουν μηχανισμό ωρίμανσης του mRNA. Αν μεταγράψουν το γονίδιο με τα εσώνια, το ριβόσωμα θα μεταφράσει και τα εσώνια, και η πρωτεΐνη θα είναι λάθος.
Το cDNA φτιάχνεται από ώριμο mRNA, χωρίς εσώνια, οπότε το βακτήριο μπορεί να το εκφράσει σωστά. Η cDNA βιβλιοθήκη πρέπει να έχει γίνει από κύτταρα που εκφράζουν το γονίδιο, τα β-κύτταρα του παγκρέατος.
Παράδειγμα 2
Ένα τεστ εγκυμοσύνης χρησιμοποιεί μονοκλωνικά αντισώματα και όχι αντισώματα από τον ορό ενός ζώου που εμβολιάστηκε με χοριακή γοναδοτροπίνη. Γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο ορός ενός εμβολιασμένου ζώου έχει μείγμα αντισωμάτων από πολλούς κλώνους Β-λεμφοκυττάρων, το καθένα για διαφορετικό σημείο του αντιγόνου, σε ποσότητες που αλλάζουν από ζώο σε ζώο.
Τα μονοκλωνικά αντισώματα είναι όλα ίδια και αναγνωρίζουν ένα μόνο σημείο της ορμόνης. Η αντίδρασή τους είναι εξειδικευμένη και ίδια σε κάθε τεστ.
Και επειδή παράγονται από υβρίδωμα που διαιρείται επ' αόριστον, υπάρχουν σε μεγάλες, σταθερές ποσότητες.
Παράδειγμα 3
Ένα παιδί με ανεπάρκεια ADA υποβάλλεται σε γονιδιακή θεραπεία ex vivo των λεμφοκυττάρων του. Αν αργότερα αποκτήσει παιδιά με άτομο που δεν φέρει το μεταλλαγμένο αλληλόμορφο, τι πιθανότητα έχουν να είναι φορείς; Η ανεπάρκεια ADA κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παιδί πάσχει, άρα είναι ομόζυγο για το μεταλλαγμένο αλληλόμορφο (aa).
Η γονιδιακή θεραπεία άλλαξε μόνο τα λεμφοκύτταρα, που είναι σωματικά. Οι γαμέτες του έχουν ακόμα το a.
Η διασταύρωση είναι aa × AA. Όλοι οι απόγονοι είναι Aa: φορείς, με πιθανότητα , χωρίς να πάσχουν.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Σε έναν ασθενή με καρκίνο χορηγείται επανειλημμένα ένα μονοκλωνικό αντίσωμα, που παράχθηκε από υβρίδωμα ποντικού. Μετά από μερικές χορηγήσεις, το αντίσωμα δρα όλο και λιγότερο. Εξήγησε γιατί.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το μονοκλωνικό αντίσωμα είναι πρωτεΐνη, και αφού το έφτιαξε υβρίδωμα ποντικού, έχει την αλληλουχία αμινοξέων αντισώματος ποντικού.
Για το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς, μια πρωτεΐνη ποντικού είναι ξένο αντιγόνο. Με την πρώτη χορήγηση ενεργοποιούνται Β-λεμφοκύτταρα του ασθενούς, που φτιάχνουν αντισώματα εναντίον της, και σχηματίζονται κύτταρα μνήμης.
Στις επόμενες χορηγήσεις η αντίδραση είναι πιο γρήγορη και πιο έντονη. Τα αντισώματα του ασθενούς δεσμεύουν το μονοκλωνικό αντίσωμα και το απομακρύνουν πριν φτάσει στα καρκινικά κύτταρα. Γι' αυτό η δράση του μειώνεται.
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ: Θέλεις βακτήρια E. coli που παράγουν την αλυσίδα A της ανθρώπινης ινσουλίνης. Έχεις β-κύτταρα παγκρέατος, ένα πλασμίδιο με γονίδιο ανθεκτικότητας στο αντιβιοτικό αμπικιλίνη, και βακτήρια ευαίσθητα στην αμπικιλίνη. Περιέγραψε τα βήματα ως την καθαρή αλυσίδα, και πες πώς ξεχωρίζεις τα βακτήρια που πήραν το πλασμίδιο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Από τα β-κύτταρα το mRNA. Τα β-κύτταρα εκφράζουν το γονίδιο, οπότε έχουν άφθονο ώριμο mRNA του. Το απομονώνεις, και με την αντίστροφη μεταγραφάση φτιάχνεις συμπληρωματικό DNA. Μετά συνθέτεις τη δεύτερη αλυσίδα: έχεις δίκλωνο cDNA, χωρίς εσώνια.
Στο πλασμίδιο. Κόβεις το πλασμίδιο και τα άκρα του cDNA με την ίδια περιοριστική ενδονουκλεάση, ώστε να έχουν συμπληρωματικά μονόκλωνα άκρα. Τα ενώνεις με τη DNA δεσμάση. Προκύπτει ανασυνδυασμένο πλασμίδιο.
Μετασχηματισμός και επιλογή. Βάζεις τα πλασμίδια σε βακτήρια. Μόνο λίγα παίρνουν πλασμίδιο. Τα καλλιεργείς σε θρεπτικό υλικό με αμπικιλίνη: επιβιώνουν μόνο όσα έχουν το πλασμίδιο, γιατί αυτό φέρει το γονίδιο ανθεκτικότητας.
Ο σωστός κλώνος. Από τις αποικίες που επιβίωσαν, εντοπίζεις με ανιχνευτή όσες έχουν πράγματι το cDNA της αλυσίδας A, και όχι ένα πλασμίδιο που ξανάκλεισε χωρίς ένθεμα.
Παραγωγή. Καλλιεργείς τον κλώνο σε βιοαντιδραστήρα. Μετά απομονώνεις και καθαρίζεις την αλυσίδα A. Με τον ίδιο τρόπο, σε άλλη καλλιέργεια, φτιάχνεις την αλυσίδα B, και τις ενώνεις στο εργαστήριο με δισουλφιδικούς δεσμούς.
Παράδειγμα 6
Θέμα Β: Για ποια από τις δύο ασθένειες θα επέλεγες γονιδιακή θεραπεία ex vivo και για ποια in vivo; (α) Ανεπάρκεια ADA, όπου πάσχουν τα λεμφοκύτταρα. (β) Κυστική ίνωση, όπου πάσχουν τα κύτταρα του επιθηλίου των πνευμόνων. Αιτιολόγησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κριτήριο είναι αν μπορείς να αφαιρέσεις τα κύτταρα που πάσχουν, να τα τροποποιήσεις στο εργαστήριο και να τα επιστρέψεις στον οργανισμό.
(α) Ex vivo. Τα λεμφοκύτταρα βρίσκονται στο αίμα. Απομονώνονται εύκολα, τροποποιούνται και πολλαπλασιάζονται σε καλλιέργεια, και επιστρέφουν με μετάγγιση. Έτσι έγινε η πρώτη γονιδιακή θεραπεία, το 1990.
(β) In vivo. Τα κύτταρα του επιθηλίου των πνευμόνων δεν μπορούν να αφαιρεθούν και να ξαναμπούν στη θέση τους. Ο φορέας με το φυσιολογικό αλληλόμορφο πρέπει να φτάσει σε αυτά μέσα στον οργανισμό, για παράδειγμα με εισπνοή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται τα κύτταρα που προκύπτουν από τη σύντηξη Β-λεμφοκυττάρων με καρκινικά κύτταρα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς παράγονται φαρμακευτικές πρωτεΐνες, όπως η ινσουλίνη, από γενετικά τροποποιημένους μικροοργανισμούς, και τι πλεονεκτήματα έχουν.
- Να περιγράφεις την παραγωγή μονοκλωνικών αντισωμάτων με υβριδώματα και να δίνεις παραδείγματα εφαρμογών τους.
- Να ξεχωρίζεις τη γονιδιακή θεραπεία ex vivo από την in vivo, με το παράδειγμα της ανεπάρκειας ADA.
- Να γράφεις αιτιολογήσεις τύπου Θέματος Β: γιατί cDNA, γιατί υβρίδωμα, γιατί η θεραπεία δεν περνά στους απογόνους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.