Βιοτεχνολογία στη γεωργία και την κτηνοτροφία
Διαγονιδιακά φυτά και ζώα, κλωνοποίηση, και τα ερωτήματα που ανοίγουν.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §9
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2022 Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς δημιουργείται ένα γενετικά τροποποιημένο φυτό με το πλασμίδιο Ti του Agrobacterium tumefaciens, και πώς επιλέγονται τα κύτταρα που τροποποιήθηκαν.
- Να εξηγείς με παραδείγματα (φυτά Bt, «χρυσό ρύζι») τι προσφέρουν τα γενετικά τροποποιημένα φυτά.
- Να περιγράφεις πώς δημιουργείται ένα διαγονιδιακό ζώο και πώς παράγει φαρμακευτική πρωτεΐνη στο γάλα του.
- Να περιγράφεις την κλωνοποίηση της Dolly και να ξεχωρίζεις την κλωνοποίηση από τη γενετική τροποποίηση.
Βελτίωση χωρίς διασταυρώσεις
Ο άνθρωπος βελτιώνει φυτά και ζώα εδώ και χιλιάδες χρόνια με επιλογή και διασταυρώσεις: κρατά για αναπαραγωγή όσα έχουν τα γνωρίσματα που θέλει. Η μέθοδος δουλεύει, αλλά είναι αργή και περιορίζεται στα γονίδια που υπάρχουν ήδη στο είδος ή σε πολύ συγγενικά είδη.
Η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA αλλάζει και τα δύο. Ένα γονίδιο μπορεί να μεταφερθεί σε μία γενιά, και από οποιονδήποτε οργανισμό, ακόμα και από βακτήριο σε φυτό. Ένας οργανισμός που έχει πάρει με αυτόν τον τρόπο γονίδιο άλλου οργανισμού λέγεται γενετικά τροποποιημένος ή διαγονιδιακός.
Γενετικά τροποποιημένα φυτά
Το πιο συνηθισμένο εργαλείο για τα φυτά είναι ένα βακτήριο του εδάφους, το Agrobacterium tumefaciens. Στη φύση μολύνει φυτά και προκαλεί όγκους, γιατί μεταφέρει στα κύτταρά τους ένα τμήμα από ένα πλασμίδιό του, το πλασμίδιο Ti. Το τμήμα αυτό ενσωματώνεται στο DNA του φυτικού κυττάρου.
Η γενετική μηχανική εκμεταλλεύεται ακριβώς αυτή την ικανότητα:
- από το πλασμίδιο Ti αφαιρούνται τα γονίδια που προκαλούν τους όγκους, ώστε να μη βλάπτει το φυτό,
- στη θέση τους εισάγεται το γονίδιο που θέλεις να αποκτήσει το φυτό,
- το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο εισάγεται στο Agrobacterium, που μολύνει φυτικά κύτταρα σε καλλιέργεια,
- το γονίδιο ενσωματώνεται στο DNA των φυτικών κυττάρων,
- από αυτά τα κύτταρα αναπτύσσονται ολόκληρα φυτά, που έχουν το νέο γονίδιο σε όλα τους τα κύτταρα και το μεταβιβάζουν στους απογόνους τους.
Το τελευταίο βήμα είναι δυνατό γιατί στα φυτά ένα μόνο κύτταρο, κάτω από κατάλληλες συνθήκες καλλιέργειας, μπορεί να δώσει ολόκληρο οργανισμό.
Ανάμεσα στο βήμα 4 και στο 5 χρειάζεται επιλογή. Δεν παίρνουν όλα τα φυτικά κύτταρα το νέο γονίδιο. Γι' αυτό μαζί με το γονίδιο που θέλεις μπαίνει στο πλασμίδιο και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό. Τα κύτταρα καλλιεργούνται σε θρεπτικό υλικό με το αντιβιοτικό, και επιβιώνουν μόνο όσα ενσωμάτωσαν το τμήμα του πλασμιδίου. Είναι η ίδια λογική με την επιλογή των βακτηρίων που πήραν ένα ανασυνδυασμένο πλασμίδιο.
Τι κερδίζεις
| Φυτό | Τι πήρε | Αποτέλεσμα |
|---|---|---|
| Βαμβάκι, καλαμπόκι Bt | γονίδιο τοξίνης από το βακτήριο Bacillus thuringiensis | η τοξίνη είναι τοξική για ορισμένα έντομα που τρώνε το φυτό· λιγότερα εντομοκτόνα |
| Φυτά ανθεκτικά σε ζιζανιοκτόνα | γονίδιο που τα κάνει να αντέχουν ένα ζιζανιοκτόνο | ψεκάζεται το ζιζανιοκτόνο χωρίς να βλάπτεται η καλλιέργεια |
| Φυτά ανθεκτικά σε ιούς | γονίδιο από τον ίδιο τον ιό | το φυτό προστατεύεται από τη μόλυνση |
| «Χρυσό ρύζι» | γονίδια για τη σύνθεση β-καροτενίου | το ρύζι περιέχει β-καροτένιο, πρόδρομη ουσία της βιταμίνης Α |
Η τοξίνη Bt είναι πρωτεΐνη. Δρα στο πεπτικό σύστημα ορισμένων εντόμων, όπου δεσμεύεται σε ειδικούς υποδοχείς και καταστρέφει τα κύτταρα του εντέρου τους. Ο άνθρωπος και τα άλλα θηλαστικά δεν έχουν αυτούς τους υποδοχείς, γι' αυτό η τοξίνη δεν τα βλάπτει. Το φυτό Bt παράγει την τοξίνη το ίδιο, σε όλους τους ιστούς του, οπότε προστατεύεται και εκεί που ένας ψεκασμός δεν φτάνει.
Το «χρυσό ρύζι» (από το κιτρινωπό χρώμα του β-καροτενίου) σχεδιάστηκε για περιοχές όπου το ρύζι είναι η κύρια τροφή και η έλλειψη βιταμίνης Α προκαλεί προβλήματα όρασης, ιδίως σε παιδιά.
Διαγονιδιακά ζώα
Στα ζώα η πιο κλασική μέθοδος είναι η μικροέγχυση: το DNA με το γονίδιο εγχέεται με μια πολύ λεπτή βελόνα στον πυρήνα ενός γονιμοποιημένου ωαρίου. Το έμβρυο που αναπτύσσεται μεταφέρεται σε μια θετή μητέρα. Αν το γονίδιο ενσωματωθεί στο DNA του ζυγωτού, θα υπάρχει σε όλα τα κύτταρα του ζώου που θα γεννηθεί, και στους γαμέτες του.
Η μέθοδος έχει χαμηλή απόδοση. Σε πολλά ωάρια το DNA δεν ενσωματώνεται καθόλου, και πολλά έμβρυα δεν αναπτύσσονται. Γι' αυτό κάθε ζώο που γεννιέται ελέγχεται, για παράδειγμα με PCR ή με ανιχνευτή σε DNA από τα κύτταρά του, για να φανεί αν έχει πράγματι το γονίδιο.
Μια από τις πιο σημαντικές εφαρμογές είναι η παραγωγή φαρμακευτικών πρωτεϊνών στο γάλα. Το ανθρώπινο γονίδιο ενώνεται με τον υποκινητή ενός γονιδίου πρωτεΐνης του γάλακτος, και έτσι εκφράζεται μόνο στον μαστικό αδένα. Η πρωτεΐνη εκκρίνεται στο γάλα, από όπου απομονώνεται και καθαρίζεται χωρίς να βλαφτεί το ζώο.
Το γνωστότερο παράδειγμα είναι το πρόβατο Tracy, που παρήγαγε στο γάλα του την ανθρώπινη πρωτεΐνη α1-αντιθρυψίνη. Η πρωτεΐνη αυτή χορηγείται σε άτομα με κληρονομική έλλειψή της, που οδηγεί σε εμφύσημα των πνευμόνων.
Κλωνοποίηση: η Dolly
Η δημιουργία ενός διαγονιδιακού ζώου είναι δύσκολη και έχει χαμηλή απόδοση. Όταν το πετύχεις, θέλεις να έχεις πολλά πανομοιότυπα αντίγραφά του. Εδώ έρχεται η κλωνοποίηση.
Το 1996, στη Σκωτία, γεννήθηκε η Dolly, το πρώτο θηλαστικό που κλωνοποιήθηκε από σωματικό κύτταρο ενήλικου ζώου:
- από ένα πρόβατο πάρθηκαν κύτταρα του μαστικού αδένα,
- από ένα δεύτερο πρόβατο πάρθηκε ωάριο, από το οποίο αφαιρέθηκε ο πυρήνας,
- ο πυρήνας του σωματικού κυττάρου μεταφέρθηκε στο απύρηνο ωάριο, και η σύντηξη ενεργοποιήθηκε με ηλεκτρικό ερέθισμα,
- το κύτταρο αναπτύχθηκε σε έμβρυο, που μεταφέρθηκε στη μήτρα ενός τρίτου προβάτου, της θετής μητέρας.
Η Dolly είχε το πυρηνικό DNA του προβάτου που έδωσε τον πυρήνα: ήταν γενετικά πανομοιότυπη με αυτό ως προς τα γονίδια του πυρήνα. Το μιτοχονδριακό DNA της όμως προερχόταν από το ωάριο, δηλαδή από το δεύτερο πρόβατο.
Τα ερωτήματα
Οι εφαρμογές αυτές συνοδεύονται από ερωτήματα που συζητιούνται ανοιχτά, από επιστήμονες, νομοθέτες και κοινωνία:
- Περιβάλλον: μπορεί ένα γονίδιο από καλλιέργεια να περάσει με τη γύρη σε άγρια συγγενικά φυτά; Θα αναπτύξουν τα έντομα ανθεκτικότητα στην τοξίνη Bt, αν αυτή υπάρχει παντού;
- Υγεία: μια νέα πρωτεΐνη σε ένα τρόφιμο μπορεί να προκαλέσει αλλεργίες; Γι' αυτό τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα ελέγχονται πριν εγκριθούν.
- Ζώα και κλωνοποίηση: η κλωνοποίηση έχει χαμηλή απόδοση, και πολλά έμβρυα δεν αναπτύσσονται. Και η πιθανότητα κλωνοποίησης ανθρώπου εγείρει ηθικά ζητήματα, γι' αυτό σε πολλές χώρες απαγορεύεται.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η καλλιέργεια και η κυκλοφορία γενετικά τροποποιημένων οργανισμών επιτρέπεται μόνο μετά από έγκριση, και τα τρόφιμα που τους περιέχουν πρέπει να το αναγράφουν στην ετικέτα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιο πρόβατο είναι η «γενετική μητέρα» της Dolly, και γιατί δεν μπορείς να πεις ότι είναι γενετικά πανομοιότυπη με αυτό σε όλο της το DNA;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην κλωνοποίηση συμμετείχαν τρία πρόβατα: αυτό που έδωσε το κύτταρο του μαστικού αδένα (τον πυρήνα), αυτό που έδωσε το ωάριο και η θετή μητέρα.
Ο πυρήνας της Dolly ήρθε από το πρώτο, οπότε τα γονίδια του πυρήνα της, που είναι σχεδόν όλα, είναι ίδια με τα δικά του.
Τα μιτοχόνδρια όμως βρίσκονται στο κυτταρόπλασμα του ωαρίου, και έχουν δικό τους DNA. Το μιτοχονδριακό DNA της Dolly προέρχεται από το δεύτερο πρόβατο.
Η θετή μητέρα δεν έδωσε κανένα DNA· έδωσε μόνο το περιβάλλον όπου αναπτύχθηκε το έμβρυο.
Παράδειγμα 2
Θέλεις ένα πρόβατο να παράγει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη μόνο στο γάλα του. Πώς θα κατασκευάσεις το γονίδιο, και πού θα το εισαγάγεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ενώνεις το ανθρώπινο γονίδιο (καλύτερα το cDNA του) με τον υποκινητή ενός γονιδίου πρωτεΐνης του γάλακτος. Ο υποκινητής αυτός είναι ενεργός μόνο στα κύτταρα του μαστικού αδένα, οπότε το γονίδιο θα μεταγράφεται μόνο εκεί.
Εισάγεις το DNA με μικροέγχυση στον πυρήνα ενός γονιμοποιημένου ωαρίου προβάτου, ώστε, αν ενσωματωθεί, να βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα του ζώου που θα αναπτυχθεί.
Μεταφέρεις το έμβρυο σε θετή μητέρα. Όταν το θηλυκό διαγονιδιακό πρόβατο ενηλικιωθεί και παράγει γάλα, η πρωτεΐνη απομονώνεται από αυτό.
Παράδειγμα 3
Ένα φυτό Bt είναι ετερόζυγο για το γονίδιο της τοξίνης, που συμπεριφέρεται ως επικρατές. Αν αυτογονιμοποιηθεί, τι ποσοστό των απογόνων θα παράγει την τοξίνη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το γονίδιο έχει ενσωματωθεί σε ένα από τα δύο ομόλογα χρωμοσώματα. Ας πούμε T το χρωμόσωμα με το γονίδιο και t το ομόλογο χωρίς αυτό: το φυτό είναι Tt.
Το ξένο γονίδιο κληρονομείται σύμφωνα με τους νόμους του Mendel, όπως κάθε άλλο γονίδιο του πυρήνα. Η αυτογονιμοποίηση είναι Tt × Tt.
Οι απόγονοι είναι TT, Tt, Tt, tt. Παράγουν τοξίνη όσοι έχουν τουλάχιστον ένα T: , δηλαδή .
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Στα φυτά το νέο γονίδιο μπορεί να εισαχθεί σε κύτταρα ενός φύλλου σε καλλιέργεια, ενώ στα ζώα η μικροέγχυση γίνεται σε γονιμοποιημένο ωάριο. Εξήγησε τη διαφορά.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο στόχος είναι ίδιος: ο οργανισμός που θα προκύψει να έχει το γονίδιο σε όλα τα κύτταρά του, και στους γαμέτες, ώστε να το μεταβιβάζει.
Στα φυτά ένα μόνο σωματικό κύτταρο, σε κατάλληλη καλλιέργεια, μπορεί να αναπτυχθεί σε ολόκληρο φυτό. Αρκεί λοιπόν να τροποποιήσεις κύτταρα σε καλλιέργεια και να αναγεννήσεις φυτά από αυτά. Όλα τα κύτταρα του νέου φυτού προέρχονται από το τροποποιημένο κύτταρο.
Στα ζώα ένα σωματικό κύτταρο δεν αναπτύσσεται από μόνο του σε οργανισμό. Το κύτταρο από το οποίο προέρχονται όλα τα κύτταρα του ζώου είναι το ζυγωτό. Αν το γονίδιο ενσωματωθεί εκεί, θα περάσει με τις μιτώσεις σε όλα τα κύτταρα του ζώου.
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ: Θέλεις βαμβάκι που παράγει την τοξίνη Bt. Περιέγραψε τα βήματα από το πλασμίδιο Ti ως το φυτό, και εξήγησε γιατί στο πλασμίδιο μπαίνει, μαζί με το γονίδιο της τοξίνης, και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το γονίδιο. Απομονώνεις το γονίδιο της τοξίνης από το Bacillus thuringiensis.
Ο φορέας. Από το πλασμίδιο Ti αφαιρείς τα γονίδια που προκαλούν όγκους. Με περιοριστική ενδονουκλεάση και DNA δεσμάση εισάγεις στη θέση τους το γονίδιο της τοξίνης και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό.
Η μεταφορά. Βάζεις το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο στο Agrobacterium tumefaciens, και με αυτό μολύνεις κύτταρα βαμβακιού σε καλλιέργεια. Το τμήμα του πλασμιδίου με τα δύο γονίδια ενσωματώνεται στο DNA ορισμένων φυτικών κυττάρων.
Η επιλογή. Καλλιεργείς τα φυτικά κύτταρα σε θρεπτικό υλικό με το αντιβιοτικό. Επιβιώνουν μόνο όσα ενσωμάτωσαν το τμήμα του πλασμιδίου, που φέρει μαζί και το γονίδιο της τοξίνης. Χωρίς αυτό το γονίδιο δεν θα ήξερες ποια από τα χιλιάδες κύτταρα τροποποιήθηκαν.
Η αναγέννηση. Από τα κύτταρα που επέζησαν αναπτύσσεις ολόκληρα φυτά. Έχουν το γονίδιο της τοξίνης σε όλα τους τα κύτταρα, παράγουν την τοξίνη, και τη μεταβιβάζουν στους απογόνους τους κατά Mendel.
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Μια διαγονιδιακή προβατίνα και ένας διαγονιδιακός κριός φέρουν το καθένας ένα αντίγραφο του ίδιου ανθρώπινου γονιδίου, ενωμένου με υποκινητή πρωτεΐνης του γάλακτος, στο ίδιο αυτοσωμικό χρωμόσωμα. Τι πιθανότητα έχει ένα αρνί τους να είναι θηλυκό που θα παράγει την πρωτεΐνη στο γάλα του; Και τι πιθανότητα έχει ένας κλώνος της προβατίνας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Συμβολισμός. T το χρωμόσωμα με το γονίδιο, t το ομόλογο χωρίς αυτό. Και οι δύο γονείς είναι Tt, αφού έχουν ένα αντίγραφο.
Το γονίδιο. Tt × Tt δίνει TT, Tt, tt. Έχουν το γονίδιο όσοι έχουν τουλάχιστον ένα T: .
Το φύλο. Γάλα παράγουν μόνο τα θηλυκά. Το φύλο καθορίζεται ανεξάρτητα από το αυτοσωμικό γονίδιο, με πιθανότητα για θηλυκό.
Μαζί. Τα δύο γεγονότα είναι ανεξάρτητα, οπότε πολλαπλασιάζεις:
Ο κλώνος. Ένας κλώνος της προβατίνας με μεταφορά πυρήνα έχει τον πυρήνα της, άρα είναι θηλυκός και Tt: θα παράγει την πρωτεΐνη με πιθανότητα . Γι' αυτό η κλωνοποίηση συμφέρει όταν έχεις ήδη ένα διαγονιδιακό ζώο που δουλεύει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο βακτήριο και ποιο πλασμίδιό του χρησιμοποιούνται συχνότερα για τη γενετική τροποποίηση φυτών;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς δημιουργείται ένα γενετικά τροποποιημένο φυτό με το πλασμίδιο Ti του Agrobacterium tumefaciens, και πώς επιλέγονται τα κύτταρα που τροποποιήθηκαν.
- Να εξηγείς με παραδείγματα (φυτά Bt, «χρυσό ρύζι») τι προσφέρουν τα γενετικά τροποποιημένα φυτά.
- Να περιγράφεις πώς δημιουργείται ένα διαγονιδιακό ζώο και πώς παράγει φαρμακευτική πρωτεΐνη στο γάλα του.
- Να περιγράφεις την κλωνοποίηση της Dolly και να ξεχωρίζεις την κλωνοποίηση από τη γενετική τροποποίηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.