Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης

Το οπερόνιο της λακτόζης, και πώς ρυθμίζουν τα γονίδιά τους οι ευκαρυωτικοί.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §2

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Β ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2020 επαν. Α ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί ρυθμίζεται η γονιδιακή έκφραση και να περιγράφεις το οπερόνιο της λακτόζης: ρυθμιστικό γονίδιο, υποκινητής, χειριστής, δομικά γονίδια.
  2. Να συμπληρώνεις τον πίνακα καταστάσεων του οπερονίου με και χωρίς λακτόζη.
  3. Να προβλέπεις τη συνέπεια μεταλλάξεων στο ρυθμιστικό γονίδιο, στον υποκινητή, στον χειριστή και στα δομικά γονίδια.
  4. Να περιγράφεις τα επίπεδα ρύθμισης στους ευκαρυωτικούς και τη σχέση τους με τη διαφοροποίηση.

Όλα τα γονίδια, όχι όλη την ώρα

Ένα κύτταρο του ήπατος και ένα νευρικό κύτταρο του ίδιου ανθρώπου έχουν το ίδιο DNA. Κι όμως, το πρώτο φτιάχνει ένζυμα που αποτοξινώνουν ουσίες, και το δεύτερο πρωτεΐνες που μεταδίδουν νευρικά σήματα. Η διαφορά δεν είναι στα γονίδια που έχουν, αλλά στα γονίδια που εκφράζουν.

Γονιδιακή έκφραση είναι η χρήση της πληροφορίας ενός γονιδίου για τη σύνθεση του προϊόντος του, ενός RNA και, στα περισσότερα γονίδια, μιας πρωτεΐνης. Η σύνθεση πρωτεϊνών κοστίζει ενέργεια και πρώτες ύλες. Γι' αυτό η έκφραση των γονιδίων ρυθμίζεται: κάθε γονίδιο εκφράζεται όταν, όπου και όσο χρειάζεται.

Στα βακτήρια: το οπερόνιο της λακτόζης

Η E. coli ζει στο έντερο, όπου η λακτόζη, το σάκχαρο του γάλακτος, άλλοτε αφθονεί και άλλοτε λείπει. Για να τη χρησιμοποιήσει χρειάζεται ένζυμα που τη μεταφέρουν στο κύτταρο και τη διασπούν σε γλυκόζη και γαλακτόζη. Αυτά τα ένζυμα φτιάχνονται μόνο όταν υπάρχει λακτόζη, και όταν δεν υπάρχει γλυκόζη, που είναι η προτιμώμενη πηγή ενέργειας.

Τα γονίδια των τριών ενζύμων βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο και ελέγχονται μαζί. Μια τέτοια ομάδα λέγεται οπερόνιο. Το οπερόνιο της λακτόζης περιλαμβάνει, με τη σειρά:

  • τον υποκινητή, όπου προσδένεται η RNA πολυμεράση,
  • τον χειριστή, μια μικρή αλληλουχία ανάμεσα στον υποκινητή και στα γονίδια,
  • τα τρία δομικά γονίδια, που κωδικοποιούν τα τρία ένζυμα και μεταγράφονται μαζί, σε ένα κοινό mRNA.

Πιο πριν, με δικό του υποκινητή, βρίσκεται το ρυθμιστικό γονίδιο. Αυτό εκφράζεται συνεχώς και κωδικοποιεί μια πρωτεΐνη, τον καταστολέα, που μπορεί να προσδεθεί στον χειριστή.

Χωρίς λακτόζη. Ο καταστολέας είναι προσδεμένος στον χειριστή και εμποδίζει την RNA πολυμεράση να μεταγράψει τα δομικά γονίδια. Τα ένζυμα δεν παράγονται.

Με λακτόζη. Η λακτόζη προσδένεται στον καταστολέα και αλλάζει τη στερεοδιάταξή του. Ο καταστολέας αποσπάται από τον χειριστή. Η RNA πολυμεράση μεταγράφει τα δομικά γονίδια, και τα ένζυμα παράγονται.

Όταν η λακτόζη τελειώσει. Ο καταστολέας ελευθερώνεται από τη λακτόζη, ξαναπροσδένεται στον χειριστή, και η μεταγραφή σταματά. Το κύτταρο σταματά να φτιάχνει ένζυμα που δεν χρειάζεται πια.

Επειδή η λακτόζη προκαλεί την έκφραση των γονιδίων, λέγεται επαγωγέας του οπερονίου.

Τρία πράγματα που ρωτιούνται συχνά

Το ρυθμιστικό γονίδιο εκφράζεται πάντα. Έχει δικό του υποκινητή και δεν ελέγχεται από τη λακτόζη. Έτσι στο κύτταρο υπάρχει πάντα καταστολέας, έτοιμος να κλείσει το οπερόνιο μόλις η λακτόζη τελειώσει.

Ένα mRNA, τρία ένζυμα. Στο ένα mRNA κάθε γονίδιο έχει δική του κωδική περιοχή, με δικό της κωδικόνιο έναρξης και λήξης. Η μετάφραση δίνει τρεις χωριστές πολυπεπτιδικές αλυσίδες.

Η ρύθμιση γίνεται στη μεταγραφή. Ο καταστολέας δεν καταστρέφει το mRNA· εμποδίζει να φτιαχτεί καινούργιο. Όσα mRNA και ένζυμα υπάρχουν ήδη, αποικοδομούνται σταδιακά.

Μεταγράφεται ή όχι;

Πού βρίσκεται ο καταστολέας, και περνά η RNA πολυμεράση; Δεν υπάρχει γλυκόζη.

Η περίπτωση

Βρήκες 0 από 4

Τι γίνεται

Τι γίνεται

Η μέθοδος: πίνακας καταστάσεων

Στα Θέματα Γ και Δ σού δίνουν ένα στέλεχος και ένα θρεπτικό υλικό, και ρωτούν αν παράγονται τα ένζυμα. Γράψε κάθε φορά τον ίδιο πίνακα:

Θρεπτικό υλικόΚαταστολέαςΧειριστήςRNA πολυμεράσηmRNA και ένζυμα
Χωρίς γλυκόζη, χωρίς λακτόζηΔεμένος στον χειριστήΚλειστόςΔεν περνάΔεν παράγονται
Χωρίς γλυκόζη, με λακτόζηΔεμένος με λακτόζη, μακριά από τον χειριστήΕλεύθεροςΜεταγράφειΠαράγονται
Με γλυκόζη———Δεν παράγονται

Οι ασκήσεις λένε σχεδόν πάντα «χωρίς γλυκόζη». Αν υπάρχει γλυκόζη, το βακτήριο τη χρησιμοποιεί πρώτη.

Μεταλλάξεις στο οπερόνιο

Για κάθε μετάλλαξη κάνε τρεις ερωτήσεις, με τη σειρά:

  1. Ποιο στοιχείο χάλασε; Γονίδιο πρωτεΐνης (ρυθμιστικό, δομικό) ή αλληλουχία που αναγνωρίζεται (υποκινητής, χειριστής);
  2. Ποια σύνδεση χάνεται; Καταστολέας–χειριστής, καταστολέας–λακτόζη ή RNA πολυμεράση–υποκινητής;
  3. Τι γίνεται χωρίς και με λακτόζη;
ΜετάλλαξηΧωρίς λακτόζηΜε λακτόζη
Καμία (φυσιολογικό στέλεχος)Δεν παράγονταιΠαράγονται
Ρυθμιστικό γονίδιο: δεν φτιάχνεται καταστολέας, ή δεν δένεται στον χειριστήΠαράγονταιΠαράγονται
Ρυθμιστικό γονίδιο: ο καταστολέας δεν δένει λακτόζηΔεν παράγονταιΔεν παράγονται
Χειριστής: ο καταστολέας δεν τον αναγνωρίζειΠαράγονταιΠαράγονται
Υποκινητής του οπερονίου: η RNA πολυμεράση δεν δένεταιΔεν παράγονταιΔεν παράγονται
Ένα δομικό γονίδιοΔεν παράγονταιΤα δύο κανονικά, το τρίτο αλλοιωμένο ή καθόλου

Δύο κανόνες:

  • Ο υποκινητής κρίνει τα πάντα. Αν η RNA πολυμεράση δεν δένεται, δεν έχει σημασία τι κάνει ο καταστολέας.
  • Ο χειριστής κρίνει τον καταστολέα. Αν ο χειριστής δεν αναγνωρίζεται, δεν έχει σημασία αν ο καταστολέας δένει λακτόζη ή όχι.

Στους ευκαρυωτικούς: πολλά επίπεδα ρύθμισης

Στους πολυκύτταρους ευκαρυωτικούς η ρύθμιση έχει και δεύτερο σκοπό, τη διαφοροποίηση. Όλα τα κύτταρα προέρχονται από το ίδιο ζυγωτό και έχουν το ίδιο DNA· διαφέρουν στα γονίδια που εκφράζουν.

Τα γονίδια των ενζύμων της κυτταρικής αναπνοής εκφράζονται σε όλα τα κύτταρα. Της αιμοσφαιρίνης, μόνο στα πρόδρομα κύτταρα των ερυθρών· της ινσουλίνης, μόνο σε κύτταρα του παγκρέατος.

Στους ευκαρυωτικούς τα γονίδια δεν οργανώνονται συνήθως σε οπερόνια: κάθε γονίδιο έχει δικό του υποκινητή. Η ρύθμιση μπορεί να γίνει σε πολλά επίπεδα:

ΕπίπεδοΠαράδειγμα
ΜεταγραφήΠοιοι μεταγραφικοί παράγοντες υπάρχουν σε ένα κύτταρο, και πόσο συσπειρωμένη είναι η χρωματίνη στο γονίδιο
Μετά τη μεταγραφήΗ ωρίμανση του πρόδρομου mRNA και η έξοδός του από τον πυρήνα
ΜετάφρασηΠόσο «ζει» ένα mRNA στο κυτταρόπλασμα πριν αποικοδομηθεί, και πόσο συχνά ξεκινά η μετάφρασή του
Μετά τη μετάφρασηΤροποποιήσεις που ενεργοποιούν την πρωτεΐνη, και πόσο γρήγορα αυτή αποικοδομείται

Το κύριο επίπεδο είναι η μεταγραφή: αν ένα γονίδιο δεν μεταγραφεί, δεν σπαταλάται τίποτα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μια καλλιέργεια E. coli μεγαλώνει σε θρεπτικό υλικό χωρίς γλυκόζη και χωρίς λακτόζη. Προσθέτουμε λακτόζη, και μετά από αρκετή ώρα έχει καταναλωθεί όλη. Τι γίνεται με τη μεταγραφή των δομικών γονιδίων του οπερονίου σε κάθε φάση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

(Θέμα Β) Γιατί το ρυθμιστικό γονίδιο του οπερονίου της λακτόζης πρέπει να εκφράζεται συνεχώς, και όχι μόνο όταν δεν υπάρχει λακτόζη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα στέλεχος E. coli, μια αντικατάσταση μίας βάσης στο δεύτερο δομικό γονίδιο του οπερονίου αλλάζει ένα αμινοξύ στο ενεργό κέντρο του ενζύμου του. Πόσα κωδικόνια έναρξης έχει το mRNA του οπερονίου, και ποια ένζυμα παράγει το στέλεχος με λακτόζη και χωρίς γλυκόζη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

(Θέμα Δ) Τρία στελέχη E. coli καλλιεργούνται χωρίς γλυκόζη, πρώτα χωρίς και μετά με λακτόζη. Το στέλεχος Ι παράγει τα τρία ένζυμα και στις δύο συνθήκες. Το ΙΙ δεν παράγει κανένα ένζυμο σε καμία συνθήκη. Το ΙΙΙ συμπεριφέρεται φυσιολογικά. (α) Ποιες μεταλλάξεις εξηγούν το Ι; (β) Ποιες το ΙΙ; (γ) Στο στέλεχος Ι εισάγεις ένα πλασμίδιο με φυσιολογικό ρυθμιστικό γονίδιο, και το στέλεχος αρχίζει να συμπεριφέρεται φυσιολογικά. Πού ήταν η μετάλλαξή του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Ένα μυϊκό κύτταρο και ένα κύτταρο του δέρματος του ίδιου ανθρώπου έχουν το ίδιο DNA. Σε ποιο επίπεδο κυρίως εξηγείται ότι το πρώτο φτιάχνει μυοσίνη και το δεύτερο κερατίνη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Γιατί ένα βακτήριο δεν παράγει συνεχώς τα ένζυμα που διασπούν τη λακτόζη;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποια στοιχεία του οπερονίου της λακτόζης βρίσκονται, με τη σειρά, από τον υποκινητή ως το τέλος του οπερονίου;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί ρυθμίζεται η γονιδιακή έκφραση και να περιγράφεις το οπερόνιο της λακτόζης: ρυθμιστικό γονίδιο, υποκινητής, χειριστής, δομικά γονίδια.
  • Να συμπληρώνεις τον πίνακα καταστάσεων του οπερονίου με και χωρίς λακτόζη.
  • Να προβλέπεις τη συνέπεια μεταλλάξεων στο ρυθμιστικό γονίδιο, στον υποκινητή, στον χειριστή και στα δομικά γονίδια.
  • Να περιγράφεις τα επίπεδα ρύθμισης στους ευκαρυωτικούς και τη σχέση τους με τη διαφοροποίηση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;