Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αλληλουχίες DNA: η μέθοδος

Κωδική αλυσίδα, πλαίσιο ανάγνωσης, άκρα από τον υποκινητή ή το πεπτίδιο, εσώνια και μετρήματα.

45 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Γ ·2023 επαν. Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ ·2021 Γ ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις την κωδική αλυσίδα και το σωστό πλαίσιο ανάγνωσης σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA, ακόμη κι όταν τα άκρα δεν δίνονται.
  2. Να ορίζεις τα άκρα 5΄ και 3΄ από το κωδικόνιο έναρξης, το πεπτίδιο ή τη θέση του υποκινητή.
  3. Να εντοπίζεις ένα εσώνιο μέσα σε γονίδιο από το πεπτίδιο που κωδικοποιεί, και να γράφεις το ώριμο mRNA.
  4. Να υπολογίζεις νουκλεοτίδια, κωδικόνια, αμινοξέα και πεπτιδικούς δεσμούς από το μήκος ενός mRNA.

Ένα τμήμα DNA, πολλές ερωτήσεις

Στο Θέμα Γ ή Δ σού δίνουν συχνά ένα δίκλωνο τμήμα DNA, και μερικές φορές ένα πεπτίδιο. Οι ερωτήσεις είναι σχεδόν πάντα οι ίδιες: ποια αλυσίδα είναι η κωδική, πού είναι τα άκρα, ποιο είναι το mRNA και το πεπτίδιο, πόσα νουκλεοτίδια. Εδώ η μέθοδος μαζεμένη· η θεωρία είναι στη μεταγραφή και στη μετάφραση.

Τέσσερις κανόνες που δεν σπάνε

  1. Συμπληρωματικότητα. Απέναντι από A βρίσκεται T στο DNA ή U στο RNA, απέναντι από G βρίσκεται C.
  2. Αντιπαραλληλία. Δύο αλυσίδες που ζευγαρώνουν έχουν αντίθετο προσανατολισμό. Απέναντι από το 5΄ άκρο της μίας βρίσκεται το 3΄ άκρο της άλλης. Αυτό ισχύει για τις δύο αλυσίδες του DNA, για το mRNA με τη μεταγραφόμενη αλυσίδα, και για το αντικωδικόνιο με το κωδικόνιο.
  3. Σύνθεση μόνο 5΄→3΄. Κάθε πολυμεράση, DNA ή RNA, προσθέτει νουκλεοτίδια στο 3΄ άκρο. Άρα διαβάζει το καλούπι από το 3΄ προς το 5΄.
  4. Η κωδική αλυσίδα είναι το mRNA με T. Έχει την ίδια αλληλουχία και τον ίδιο προσανατολισμό με το mRNA, με T στη θέση του U. Η άλλη, η μεταγραφόμενη ή μη κωδική, είναι το καλούπι.

Τα κωδικόνια που θα χρειαστείς σε αυτή την ενότητα:

ΚωδικόνιοΑμινοξύΚωδικόνιοΑμινοξύ
AUGμεθειονίνη (Met), έναρξηAAA, AAGλυσίνη (Lys)
UGGτρυπτοφάνη (Trp)UUU, UUCφαινυλαλανίνη (Phe)
CAUιστιδίνη (His)CCU, CCGπρολίνη (Pro)
GGCγλυκίνη (Gly)GCAαλανίνη (Ala)
UAA, UAG, UGAλήξη

Έξι πλαίσια ανάγνωσης

Ο κώδικας διαβάζεται σε τριάδες, χωρίς κενά και χωρίς επικαλύψεις. Μια αλυσίδα μπορεί λοιπόν να χωριστεί σε τριάδες με τρεις τρόπους: από την πρώτη, τη δεύτερη ή την τρίτη βάση. Αυτά είναι τα τρία πλαίσια ανάγνωσης της. Ένα δίκλωνο τμήμα έχει δύο αλυσίδες, άρα έξι πιθανά πλαίσια.

Το σωστό πλαίσιο το ορίζει το κωδικόνιο έναρξης. Στην κωδική αλυσίδα του DNA το AUG του mRNA φαίνεται ως ATG, και τα κωδικόνια λήξης ως TAA, TAG, TGA.

Τα άκρα από τα δεδομένα

Όταν τα άκρα δεν είναι σημειωμένα, κάθε από τα παρακάτω τα δίνει:

  • Το κωδικόνιο έναρξης. Η κατεύθυνση από την οποία διαβάζεις ATG και καταλήγεις σε λήξη είναι η 5΄→3΄ της κωδικής.
  • Το πεπτίδιο. Το αμινικό άκρο της πολυπεπτιδικής αλυσίδας αντιστοιχεί στο 5΄ άκρο του mRNA, και το καρβοξυλικό στο 3΄. Το πρώτο αμινοξύ είναι πάντα μεθειονίνη, πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση.
  • Ο υποκινητής ή η κατεύθυνση της RNA πολυμεράσης. Η RNA πολυμεράση προσδένεται στον υποκινητή, που βρίσκεται πριν από το γονίδιο, και προχωρά μακριά από αυτόν. Διαβάζει τη μεταγραφόμενη αλυσίδα 3΄→5΄. Άρα το 3΄ άκρο της μεταγραφόμενης και το 5΄ άκρο της κωδικής είναι προς τη μεριά του υποκινητή.

Δύο γονίδια στο ίδιο μόριο DNA δεν έχουν απαραίτητα την ίδια κωδική αλυσίδα. Αν οι υποκινητές τους «κοιτούν» προς αντίθετες κατευθύνσεις, η αλυσίδα που είναι κωδική για το ένα είναι μεταγραφόμενη για το άλλο.

Κωδική ή μεταγραφόμενη;

Κάθε πρόταση περιγράφει μία από τις δύο αλυσίδες ενός γονιδίου. Διάλεξε ποια.

Ποια αλυσίδα;

Οι τριάδες της, με U αντί για T, είναι τα αντικωδικόνια των tRNA

0 από 6

Εσώνια μέσα στην αλληλουχία

Στους ευκαρυωτικούς τα περισσότερα γονίδια είναι ασυνεχή: τα εξώνια διακόπτονται από εσώνια. Το πρόδρομο mRNA τα περιέχει όλα· στην ωρίμανση τα εσώνια αφαιρούνται και τα εξώνια ενώνονται. Μόνο το ώριμο mRNA μεταφράζεται.

Όταν σου δίνουν γονίδιο με εσώνιο και το πεπτίδιο που κωδικοποιεί, βρίσκεις το εσώνιο ως το κομμάτι που «περισσεύει»:

  1. Ξεκίνα από το ATG και διάβασε όσα κωδικόνια συμφωνούν με το πεπτίδιο. Εκεί που σταματούν να συμφωνούν αρχίζει το εσώνιο.
  2. Ξεκίνα από το κωδικόνιο λήξης και πήγαινε προς τα πίσω, όσο τα κωδικόνια συμφωνούν με το τέλος του πεπτιδίου. Εκεί τελειώνει το εσώνιο.
  3. Έλεγξε ότι το ώριμο mRNA, χωρίς το εσώνιο, δίνει ακριβώς το πεπτίδιο, και ότι το μήκος του εσωνίου ταιριάζει με όποιο στοιχείο δίνεται.

Ένα εσώνιο με μήκος που δεν είναι πολλαπλάσιο του 33 αλλάζει όλο το πλαίσιο, αν δεν αφαιρεθεί. Γι' αυτό ένα ευκαρυωτικό γονίδιο με εσώνια, μέσα σε βακτήριο που δεν κάνει ωρίμανση, δεν δίνει τη σωστή πρωτεΐνη.

Τα μετρήματα

ΘέλειςΑπόΠώς
Νουκλεοτίδια ώριμου mRNAπρόδρομο mRNAαφαιρείς τα εσώνια
Κωδική περιοχήώριμο mRNAαφαιρείς τις δύο αμετάφραστες περιοχές
Κωδικόνιακωδική περιοχήδιαιρείς με 33 (μαζί και το κωδικόνιο λήξης)
Αμινοξέακωδικόνιααφαιρείς 11, το κωδικόνιο λήξης
Πεπτιδικοί δεσμοίαμινοξέα ν\nuν−1\nu - 1, όσα και τα μόρια νερού που ελευθερώνονται
Μόρια tRNA που έφεραν αμινοξύαμινοξέαένα για κάθε αμινοξύ

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Δύο γονίδια, το Α και το Β, βρίσκονται στο ίδιο μόριο DNA. Η RNA πολυμεράση μεταγράφει το Α προς τα δεξιά και το Β προς τα αριστερά. Είναι η κωδική αλυσίδα των δύο γονιδίων η ίδια; Αιτιολόγησε.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Το παρακάτω τμήμα DNA, χωρίς σημειωμένα άκρα, κωδικοποιεί ένα πεπτίδιο πέντε αμινοξέων. Αλυσίδα Ι: GCTTAAAAGCCCCATTTCATGG. Αλυσίδα ΙΙ: CGAATTTTCGGGGTAAAGTACC. Βρες την κωδική αλυσίδα, τα άκρα της και το πεπτίδιο.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Το τμήμα 5΄-GGTCTTGCAAACTCG-3΄ / 3΄-CCAGAACGTTTGAGC-5΄ είναι από το εσωτερικό ενός γονιδίου, και ο υποκινητής του βρίσκεται δεξιά. Ποια αλυσίδα είναι η μεταγραφόμενη, και ποιο είναι το αντίστοιχο τμήμα του mRNA;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Η κωδική αλυσίδα ενός ευκαρυωτικού γονιδίου, από το κωδικόνιο έναρξης ως το κωδικόνιο λήξης, είναι 5΄-ATGTGGTTCGTAAGTCTAGAAATGGTAA-3΄. Το γονίδιο έχει ένα εσώνιο, και το πεπτίδιο που κωδικοποιεί είναι Met–Trp–Phe–Lys–Trp. Βρες το εσώνιο και γράψε το ώριμο mRNA.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Γ. Το πρόδρομο mRNA ενός ευκαρυωτικού γονιδίου έχει 2 0002\,000 νουκλεοτίδια, και το γονίδιο έχει δύο εσώνια, με 400400 και 350350 νουκλεοτίδια. Στο ώριμο mRNA, η 5΄ αμετάφραστη περιοχή έχει 5050 νουκλεοτίδια και η 3΄ αμετάφραστη 9999. (α) Πόσα εξώνια έχει το γονίδιο; (β) Πόσα αμινοξέα έχει η πολυπεπτιδική αλυσίδα που συντίθεται; (γ) Πόσα μόρια νερού ελευθερώνονται κατά τη σύνθεσή της;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ. Ένα βακτηριακό τμήμα DNA, χωρίς σημειωμένα άκρα, περιέχει την κωδική περιοχή ενός γονιδίου. Πάνω αλυσίδα: GACTAGCCTTTCGGATGCATGC. Κάτω αλυσίδα: CTGATCGGAAAGCCTACGTACG. (α) Βρες την κωδική αλυσίδα και σημείωσε τα άκρα. (β) Γράψε το πεπτίδιο. (γ) Βρες το αντικωδικόνιο του tRNA που φέρνει το τρίτο αμινοξύ. (δ) Προς ποια κατεύθυνση κινείται η RNA πολυμεράση πάνω στο τμήμα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πόσα πιθανά πλαίσια ανάγνωσης έχει ένα δίκλωνο τμήμα DNA;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Η κωδική αλυσίδα ενός τμήματος είναι 5΄-ATGCCGTGGTAG-3΄. Γράψε το mRNA που μεταγράφεται από αυτό, με τα άκρα του.

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις την κωδική αλυσίδα και το σωστό πλαίσιο ανάγνωσης σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA, ακόμη κι όταν τα άκρα δεν δίνονται.
  • Να ορίζεις τα άκρα 5΄ και 3΄ από το κωδικόνιο έναρξης, το πεπτίδιο ή τη θέση του υποκινητή.
  • Να εντοπίζεις ένα εσώνιο μέσα σε γονίδιο από το πεπτίδιο που κωδικοποιεί, και να γράφεις το ώριμο mRNA.
  • Να υπολογίζεις νουκλεοτίδια, κωδικόνια, αμινοξέα και πεπτιδικούς δεσμούς από το μήκος ενός mRNA.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;