Αλληλουχίες DNA: η μέθοδος
Κωδική αλυσίδα, πλαίσιο ανάγνωσης, άκρα από τον υποκινητή ή το πεπτίδιο, εσώνια και μετρήματα.
45 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Γ ·2023 επαν. Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ ·2021 Γ ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις την κωδική αλυσίδα και το σωστό πλαίσιο ανάγνωσης σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA, ακόμη κι όταν τα άκρα δεν δίνονται.
- Να ορίζεις τα άκρα 5΄ και 3΄ από το κωδικόνιο έναρξης, το πεπτίδιο ή τη θέση του υποκινητή.
- Να εντοπίζεις ένα εσώνιο μέσα σε γονίδιο από το πεπτίδιο που κωδικοποιεί, και να γράφεις το ώριμο mRNA.
- Να υπολογίζεις νουκλεοτίδια, κωδικόνια, αμινοξέα και πεπτιδικούς δεσμούς από το μήκος ενός mRNA.
Ένα τμήμα DNA, πολλές ερωτήσεις
Στο Θέμα Γ ή Δ σού δίνουν συχνά ένα δίκλωνο τμήμα DNA, και μερικές φορές ένα πεπτίδιο. Οι ερωτήσεις είναι σχεδόν πάντα οι ίδιες: ποια αλυσίδα είναι η κωδική, πού είναι τα άκρα, ποιο είναι το mRNA και το πεπτίδιο, πόσα νουκλεοτίδια. Εδώ η μέθοδος μαζεμένη· η θεωρία είναι στη μεταγραφή και στη μετάφραση.
Τέσσερις κανόνες που δεν σπάνε
- Συμπληρωματικότητα. Απέναντι από A βρίσκεται T στο DNA ή U στο RNA, απέναντι από G βρίσκεται C.
- Αντιπαραλληλία. Δύο αλυσίδες που ζευγαρώνουν έχουν αντίθετο προσανατολισμό. Απέναντι από το 5΄ άκρο της μίας βρίσκεται το 3΄ άκρο της άλλης. Αυτό ισχύει για τις δύο αλυσίδες του DNA, για το mRNA με τη μεταγραφόμενη αλυσίδα, και για το αντικωδικόνιο με το κωδικόνιο.
- Σύνθεση μόνο 5΄→3΄. Κάθε πολυμεράση, DNA ή RNA, προσθέτει νουκλεοτίδια στο 3΄ άκρο. Άρα διαβάζει το καλούπι από το 3΄ προς το 5΄.
- Η κωδική αλυσίδα είναι το mRNA με T. Έχει την ίδια αλληλουχία και τον ίδιο προσανατολισμό με το mRNA, με T στη θέση του U. Η άλλη, η μεταγραφόμενη ή μη κωδική, είναι το καλούπι.
Τα κωδικόνια που θα χρειαστείς σε αυτή την ενότητα:
| Κωδικόνιο | Αμινοξύ | Κωδικόνιο | Αμινοξύ |
|---|---|---|---|
| AUG | μεθειονίνη (Met), έναρξη | AAA, AAG | λυσίνη (Lys) |
| UGG | τρυπτοφάνη (Trp) | UUU, UUC | φαινυλαλανίνη (Phe) |
| CAU | ιστιδίνη (His) | CCU, CCG | προλίνη (Pro) |
| GGC | γλυκίνη (Gly) | GCA | αλανίνη (Ala) |
| UAA, UAG, UGA | λήξη |
Έξι πλαίσια ανάγνωσης
Ο κώδικας διαβάζεται σε τριάδες, χωρίς κενά και χωρίς επικαλύψεις. Μια αλυσίδα μπορεί λοιπόν να χωριστεί σε τριάδες με τρεις τρόπους: από την πρώτη, τη δεύτερη ή την τρίτη βάση. Αυτά είναι τα τρία πλαίσια ανάγνωσης της. Ένα δίκλωνο τμήμα έχει δύο αλυσίδες, άρα έξι πιθανά πλαίσια.
Το σωστό πλαίσιο το ορίζει το κωδικόνιο έναρξης. Στην κωδική αλυσίδα του DNA το AUG του mRNA φαίνεται ως ATG, και τα κωδικόνια λήξης ως TAA, TAG, TGA.
Τα άκρα από τα δεδομένα
Όταν τα άκρα δεν είναι σημειωμένα, κάθε από τα παρακάτω τα δίνει:
- Το κωδικόνιο έναρξης. Η κατεύθυνση από την οποία διαβάζεις ATG και καταλήγεις σε λήξη είναι η 5΄→3΄ της κωδικής.
- Το πεπτίδιο. Το αμινικό άκρο της πολυπεπτιδικής αλυσίδας αντιστοιχεί στο 5΄ άκρο του mRNA, και το καρβοξυλικό στο 3΄. Το πρώτο αμινοξύ είναι πάντα μεθειονίνη, πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση.
- Ο υποκινητής ή η κατεύθυνση της RNA πολυμεράσης. Η RNA πολυμεράση προσδένεται στον υποκινητή, που βρίσκεται πριν από το γονίδιο, και προχωρά μακριά από αυτόν. Διαβάζει τη μεταγραφόμενη αλυσίδα 3΄→5΄. Άρα το 3΄ άκρο της μεταγραφόμενης και το 5΄ άκρο της κωδικής είναι προς τη μεριά του υποκινητή.
Δύο γονίδια στο ίδιο μόριο DNA δεν έχουν απαραίτητα την ίδια κωδική αλυσίδα. Αν οι υποκινητές τους «κοιτούν» προς αντίθετες κατευθύνσεις, η αλυσίδα που είναι κωδική για το ένα είναι μεταγραφόμενη για το άλλο.
Εσώνια μέσα στην αλληλουχία
Στους ευκαρυωτικούς τα περισσότερα γονίδια είναι ασυνεχή: τα εξώνια διακόπτονται από εσώνια. Το πρόδρομο mRNA τα περιέχει όλα· στην ωρίμανση τα εσώνια αφαιρούνται και τα εξώνια ενώνονται. Μόνο το ώριμο mRNA μεταφράζεται.
Όταν σου δίνουν γονίδιο με εσώνιο και το πεπτίδιο που κωδικοποιεί, βρίσκεις το εσώνιο ως το κομμάτι που «περισσεύει»:
- Ξεκίνα από το ATG και διάβασε όσα κωδικόνια συμφωνούν με το πεπτίδιο. Εκεί που σταματούν να συμφωνούν αρχίζει το εσώνιο.
- Ξεκίνα από το κωδικόνιο λήξης και πήγαινε προς τα πίσω, όσο τα κωδικόνια συμφωνούν με το τέλος του πεπτιδίου. Εκεί τελειώνει το εσώνιο.
- Έλεγξε ότι το ώριμο mRNA, χωρίς το εσώνιο, δίνει ακριβώς το πεπτίδιο, και ότι το μήκος του εσωνίου ταιριάζει με όποιο στοιχείο δίνεται.
Ένα εσώνιο με μήκος που δεν είναι πολλαπλάσιο του αλλάζει όλο το πλαίσιο, αν δεν αφαιρεθεί. Γι' αυτό ένα ευκαρυωτικό γονίδιο με εσώνια, μέσα σε βακτήριο που δεν κάνει ωρίμανση, δεν δίνει τη σωστή πρωτεΐνη.
Τα μετρήματα
| Θέλεις | Από | Πώς |
|---|---|---|
| Νουκλεοτίδια ώριμου mRNA | πρόδρομο mRNA | αφαιρείς τα εσώνια |
| Κωδική περιοχή | ώριμο mRNA | αφαιρείς τις δύο αμετάφραστες περιοχές |
| Κωδικόνια | κωδική περιοχή | διαιρείς με (μαζί και το κωδικόνιο λήξης) |
| Αμινοξέα | κωδικόνια | αφαιρείς , το κωδικόνιο λήξης |
| Πεπτιδικοί δεσμοί | αμινοξέα | , όσα και τα μόρια νερού που ελευθερώνονται |
| Μόρια tRNA που έφεραν αμινοξύ | αμινοξέα | ένα για κάθε αμινοξύ |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Δύο γονίδια, το Α και το Β, βρίσκονται στο ίδιο μόριο DNA. Η RNA πολυμεράση μεταγράφει το Α προς τα δεξιά και το Β προς τα αριστερά. Είναι η κωδική αλυσίδα των δύο γονιδίων η ίδια; Αιτιολόγησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η RNA πολυμεράση συνθέτει RNA μόνο 5΄→3΄, και διαβάζει τη μεταγραφόμενη αλυσίδα από το 3΄ προς το 5΄.
Για το Α κινείται προς τα δεξιά: μεταγραφόμενη είναι η αλυσίδα που έχει το 3΄ άκρο της αριστερά. Για το Β κινείται προς τα αριστερά: μεταγραφόμενη είναι η αλυσίδα που έχει το 3΄ άκρο της δεξιά.
Οι δύο αλυσίδες είναι αντιπαράλληλες, άρα αυτές είναι διαφορετικές αλυσίδες. Η αλυσίδα που είναι μεταγραφόμενη για το Α είναι κωδική για το Β, και αντίστροφα. Η κωδική αλυσίδα δεν είναι ίδια.
Παράδειγμα 2
Το παρακάτω τμήμα DNA, χωρίς σημειωμένα άκρα, κωδικοποιεί ένα πεπτίδιο πέντε αμινοξέων. Αλυσίδα Ι: GCTTAAAAGCCCCATTTCATGG. Αλυσίδα ΙΙ: CGAATTTTCGGGGTAAAGTACC. Βρες την κωδική αλυσίδα, τα άκρα της και το πεπτίδιο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψάχνω ATG σε κάθε αλυσίδα και προς τις δύο κατευθύνσεις. Η Ι, από αριστερά, έχει ATG μόνο στο τέλος,
…CATGG: μετά από αυτό μένει μία βάση, χωρίς λήξη. Η Ι από δεξιά και η ΙΙ από αριστερά δεν έχουν ATG.Η ΙΙ από δεξιά προς τα αριστερά διαβάζεται
CCATGAAATGGGGCTTTTAAGC. Από το πρώτο ATG:ATG AAA TGG GGC TTT TAA. Λήξη στο ίδιο πλαίσιο, μετά από πέντε κωδικόνια.Υπάρχει κι ένα δεύτερο ATG, στο
AAATGG, αλλά σε άλλο πλαίσιο, και μετά από αυτό δεν βρίσκεις λήξη στο πλαίσιό του. Δεν είναι το κωδικόνιο έναρξης.Κωδική είναι η ΙΙ, με το 5΄ άκρο δεξιά και το 3΄ αριστερά. Η Ι, αντιπαράλληλη, έχει το 5΄ αριστερά. Το πεπτίδιο είναι Met–Lys–Trp–Gly–Phe: μεθειονίνη, λυσίνη, τρυπτοφάνη, γλυκίνη, φαινυλαλανίνη.
Παράδειγμα 3
Το τμήμα 5΄-GGTCTTGCAAACTCG-3΄ / 3΄-CCAGAACGTTTGAGC-5΄ είναι από το εσωτερικό ενός γονιδίου, και ο υποκινητής του βρίσκεται δεξιά. Ποια αλυσίδα είναι η μεταγραφόμενη, και ποιο είναι το αντίστοιχο τμήμα του mRNA;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εδώ δεν υπάρχει ATG· το τμήμα είναι στη μέση του γονιδίου. Την απάντηση τη δίνει ο υποκινητής.
Ο υποκινητής είναι δεξιά, άρα η RNA πολυμεράση κινείται προς τα αριστερά. Διαβάζει τη μεταγραφόμενη από το 3΄ προς το 5΄, οπότε η μεταγραφόμενη έχει το 3΄ άκρο της δεξιά. Αυτή είναι η πάνω αλυσίδα,
5΄-GGTCTTGCAAACTCG-3΄.Κωδική είναι η κάτω. Διαβασμένη από το 5΄ άκρο της, δηλαδή από δεξιά, είναι
5΄-CGAGTTTGCAAGACC-3΄. Το mRNA είναι η ίδια αλληλουχία με U:5΄-CGAGUUUGCAAGACC-3΄
Παράδειγμα 4
Η κωδική αλυσίδα ενός ευκαρυωτικού γονιδίου, από το κωδικόνιο έναρξης ως το κωδικόνιο λήξης, είναι 5΄-ATGTGGTTCGTAAGTCTAGAAATGGTAA-3΄. Το γονίδιο έχει ένα εσώνιο, και το πεπτίδιο που κωδικοποιεί είναι Met–Trp–Phe–Lys–Trp. Βρες το εσώνιο και γράψε το ώριμο mRNA.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Από την αρχή:
ATG TGG TTCδίνει Met–Trp–Phe, σωστά. Το επόμενο,GTA, δεν είναι λυσίνη. Εκεί αρχίζει το εσώνιο, μετά τη βάση .Από το τέλος προς τα πίσω:
TAAλήξη, πριν από αυτόTGGτρυπτοφάνη καιAAAλυσίνη. Σωστά. Πριν από τοAAAείναι τοG, που δεν ανήκει πια σε κωδικόνιο του πεπτιδίου. Εκεί τελειώνει το εσώνιο.Εσώνιο:
GTAAGTCTAG, νουκλεοτίδια. Χωρίς αυτό, η κωδική περιοχή είναιATGTGGTTCAAATGGTAA, και το ώριμο mRNA:5΄-AUG UGG UUC AAA UGG UAA-3΄Έλεγχος: Met–Trp–Phe–Lys–Trp, και λήξη. Αν το εσώνιο δεν αφαιρούνταν, μετά την Phe το πλαίσιο θα άλλαζε, γιατί το δεν είναι πολλαπλάσιο του .
Παράδειγμα 5
Θέμα Γ. Το πρόδρομο mRNA ενός ευκαρυωτικού γονιδίου έχει νουκλεοτίδια, και το γονίδιο έχει δύο εσώνια, με και νουκλεοτίδια. Στο ώριμο mRNA, η 5΄ αμετάφραστη περιοχή έχει νουκλεοτίδια και η 3΄ αμετάφραστη . (α) Πόσα εξώνια έχει το γονίδιο; (β) Πόσα αμινοξέα έχει η πολυπεπτιδική αλυσίδα που συντίθεται; (γ) Πόσα μόρια νερού ελευθερώνονται κατά τη σύνθεσή της;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Δύο εσώνια διακόπτουν το γονίδιο σε τρία εξώνια.
(β) Ώριμο mRNA: νουκλεοτίδια. Κωδική περιοχή: . Κωδικόνια: , μαζί με το κωδικόνιο λήξης. Αμινοξέα: .
(γ) Κάθε πεπτιδικός δεσμός ελευθερώνει ένα μόριο νερού: μόρια.
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ. Ένα βακτηριακό τμήμα DNA, χωρίς σημειωμένα άκρα, περιέχει την κωδική περιοχή ενός γονιδίου. Πάνω αλυσίδα: GACTAGCCTTTCGGATGCATGC. Κάτω αλυσίδα: CTGATCGGAAAGCCTACGTACG. (α) Βρες την κωδική αλυσίδα και σημείωσε τα άκρα. (β) Γράψε το πεπτίδιο. (γ) Βρες το αντικωδικόνιο του tRNA που φέρνει το τρίτο αμινοξύ. (δ) Προς ποια κατεύθυνση κινείται η RNA πολυμεράση πάνω στο τμήμα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Η πάνω, από αριστερά, έχει δύο ATG, στο
…GGATGCATGC. Από το πρώτο:ATG CAT GC, χωρίς λήξη. Από το δεύτερο:ATG C, ούτε εκεί. Η πάνω από δεξιά και η κάτω από αριστερά δεν δίνουν ATG με λήξη.Η κάτω, από δεξιά προς τα αριστερά:
GCATGCATCCGAAAGGCTAGTC. Από το ATG:ATG CAT CCG AAA GGC TAG. Λήξη στο ίδιο πλαίσιο. Κωδική είναι η κάτω, με το 5΄ δεξιά· η πάνω έχει το 5΄ αριστερά.(β) mRNA:
5΄-AUG CAU CCG AAA GGC UAG-3΄. Πεπτίδιο: Met–His–Pro–Lys–Gly, με πεπτιδικούς δεσμούς.(γ) Τρίτο κωδικόνιο:
5΄-CCG-3΄(προλίνη). Το αντικωδικόνιο είναι συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο:3΄-GGC-5΄, δηλαδή5΄-CGG-3΄.(δ) Μεταγραφόμενη είναι η πάνω, με το 3΄ άκρο της δεξιά. Η RNA πολυμεράση τη διαβάζει από το 3΄ προς το 5΄, άρα κινείται από δεξιά προς τα αριστερά, και ο υποκινητής βρίσκεται δεξιά από το τμήμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η κωδική αλυσίδα ενός τμήματος είναι 5΄-ATGCCGTGGTAG-3΄. Γράψε το mRNA που μεταγράφεται από αυτό, με τα άκρα του.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις την κωδική αλυσίδα και το σωστό πλαίσιο ανάγνωσης σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA, ακόμη κι όταν τα άκρα δεν δίνονται.
- Να ορίζεις τα άκρα 5΄ και 3΄ από το κωδικόνιο έναρξης, το πεπτίδιο ή τη θέση του υποκινητή.
- Να εντοπίζεις ένα εσώνιο μέσα σε γονίδιο από το πεπτίδιο που κωδικοποιεί, και να γράφεις το ώριμο mRNA.
- Να υπολογίζεις νουκλεοτίδια, κωδικόνια, αμινοξέα και πεπτιδικούς δεσμούς από το μήκος ενός mRNA.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.