Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γενετικός κώδικας και μετάφραση

Κωδικόνια, tRNA, ριβοσώματα: από την αλληλουχία στην πρωτεΐνη.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §2

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 Β ·2023 Δ ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2021 Β ·2020 επαν. Δ ·2020 Β ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα χαρακτηριστικά του γενετικού κώδικα: τριπλέτα, συνεχής, μη επικαλυπτόμενος, εκφυλισμένος, σχεδόν καθολικός.
  2. Να περιγράφεις τον ρόλο του mRNA, των tRNA και των ριβοσωμάτων στην έναρξη, την επιμήκυνση και τη λήξη της μετάφρασης.
  3. Να βρίσκεις σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA την κωδική αλυσίδα, το κωδικόνιο έναρξης και το κωδικόνιο λήξης, και να γράφεις την αλληλουχία των αμινοξέων.
  4. Να γράφεις αντικωδικόνια με σωστό προσανατολισμό και να υπολογίζεις αμινοξέα και κωδικόνια από το μήκος ενός mRNA.

Από τέσσερα γράμματα σε είκοσι

Το mRNA είναι γραμμένο με τέσσερα «γράμματα», τις βάσεις A, U, G, C. Οι πρωτεΐνες με είκοσι, τα αμινοξέα. Η μετάφραση είναι το πέρασμα από τη μία γλώσσα στην άλλη, και ο «λεξικός» κανόνας που την κάνει δυνατή είναι ο γενετικός κώδικας.

Ο γενετικός κώδικας

Αν κάθε βάση αντιστοιχούσε σε ένα αμινοξύ, θα κωδικοποιούνταν μόνο τέσσερα. Με δύο βάσεις, 42=164^2 = 16: πάλι λίγα. Με τρεις, 43=644^3 = 64: αρκετά. Ο κώδικας είναι λοιπόν κώδικας τριπλέτας: κάθε τριάδα διαδοχικών βάσεων του mRNA, το κωδικόνιο, αντιστοιχεί σε ένα αμινοξύ ή σε σήμα λήξης.

Τα χαρακτηριστικά του:

  • Συνεχής: το mRNA διαβάζεται χωρίς κενά, κωδικόνιο μετά από κωδικόνιο.
  • Μη επικαλυπτόμενος: κάθε βάση ανήκει σε ένα μόνο κωδικόνιο.
  • Εκφυλισμένος: τα περισσότερα αμινοξέα κωδικοποιούνται από περισσότερα από ένα κωδικόνια. Από τα 6464 κωδικόνια, τα 6161 αντιστοιχούν σε αμινοξέα, ενώ τα αμινοξέα είναι μόνο 2020.
  • Σχεδόν καθολικός: τα ίδια κωδικόνια σημαίνουν τα ίδια αμινοξέα σχεδόν σε όλους τους οργανισμούς. Οι λίγες εξαιρέσεις αφορούν κυρίως το DNA των μιτοχονδρίων.
  • Κωδικόνιο έναρξης είναι το AUG, που κωδικοποιεί και τη μεθειονίνη. Κωδικόνια λήξης είναι τα UAA, UAG και UGA, που δεν αντιστοιχούν σε κανένα αμινοξύ.

Επειδή ο κώδικας είναι συνεχής και μη επικαλυπτόμενος, το πού αρχίζει η ανάγνωση έχει σημασία. Το ίδιο mRNA, διαβασμένο από μία βάση πιο δεξιά, δίνει εντελώς άλλα κωδικόνια. Το AUG ορίζει το πλαίσιο ανάγνωσης.

Τα κωδικόνια που θα χρειαστείς σε αυτή την ενότητα:

ΚωδικόνιοΑμινοξύΚωδικόνιοΑμινοξύ
AUGμεθειονίνη (Met), έναρξηGCU, GCAαλανίνη (Ala)
UUU, UUCφαινυλαλανίνη (Phe)CAUιστιδίνη (His)
CCU, CCC, CCGπρολίνη (Pro)GGCγλυκίνη (Gly)
UGGτρυπτοφάνη (Trp)GAAγλουταμινικό οξύ (Glu)
AAA, AAGλυσίνη (Lys)CUUλευκίνη (Leu)
UAA, UAG, UGAλήξη

Στα θέματα το πεπτίδιο γράφεται συχνά με τις συντομογραφίες, από το αμινικό άκρο: H₂N-Met-Pro-Lys-COOH. Είναι το ίδιο με «μεθειονίνη – προλίνη – λυσίνη».

Οι συντελεστές

Το mRNA. Δεν μεταφράζεται ολόκληρο. Πριν από το κωδικόνιο έναρξης υπάρχει η 5΄ αμετάφραστη περιοχή, που περιέχει την αλληλουχία με την οποία το mRNA προσδένεται στο ριβόσωμα. Μετά το κωδικόνιο λήξης υπάρχει η 3΄ αμετάφραστη περιοχή. Ανάμεσά τους, από το AUG ως και το κωδικόνιο λήξης, είναι η κωδική περιοχή.

Τα tRNA. Κάθε tRNA έχει σε μια θέση του μια τριάδα βάσεων, το αντικωδικόνιο, και στο 3΄ άκρο του προσδένει ένα συγκεκριμένο αμινοξύ. Το αντικωδικόνιο είναι συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς ένα κωδικόνιο. Τη σύνδεση κάθε tRNA με το σωστό αμινοξύ την κάνουν ειδικά ένζυμα. Το tRNA είναι ο «διερμηνέας»: με τη μία του άκρη «διαβάζει» το κωδικόνιο, με την άλλη φέρνει το αμινοξύ που του αντιστοιχεί.

Τα ριβοσώματα. Αποτελούνται από rRNA και πρωτεΐνες, σε δύο υπομονάδες, μια μικρή και μια μεγάλη, που ενώνονται μόνο κατά τη μετάφραση.

Τα τρία στάδια

Έναρξη. Το mRNA προσδένεται με την 5΄ αμετάφραστη περιοχή του στη μικρή υπομονάδα του ριβοσώματος. Το tRNA που μεταφέρει μεθειονίνη, με αντικωδικόνιο 3΄-UAC-5΄, ζευγαρώνει με το κωδικόνιο έναρξης AUG. Μετά προσδένεται και η μεγάλη υπομονάδα, και το ριβόσωμα είναι πλήρες.

Επιμήκυνση. Ένα δεύτερο tRNA, με αντικωδικόνιο συμπληρωματικό προς το επόμενο κωδικόνιο, έρχεται με το αμινοξύ του. Ανάμεσα στα δύο αμινοξέα σχηματίζεται πεπτιδικός δεσμός. Το ριβόσωμα μετακινείται κατά ένα κωδικόνιο προς το 3΄ άκρο του mRNA, το πρώτο tRNA απελευθερώνεται χωρίς αμινοξύ, και η διαδικασία επαναλαμβάνεται. Η πολυπεπτιδική αλυσίδα μεγαλώνει από το αμινικό προς το καρβοξυλικό άκρο.

Ένας κύκλος της επιμήκυνσης, βήμα βήμα:

  1. Ένα tRNA με το σωστό αντικωδικόνιο ζευγαρώνει με το επόμενο κωδικόνιο.
  2. Η αλυσίδα που ήδη υπάρχει συνδέεται με πεπτιδικό δεσμό με το νέο αμινοξύ.
  3. Το ριβόσωμα προχωρά ένα κωδικόνιο προς το 3΄, και το άδειο tRNA φεύγει.

Κάθε κύκλος προσθέτει ένα αμινοξύ και έναν πεπτιδικό δεσμό. Τα tRNA που φεύγουν δεν χάνονται: ξαναφορτώνονται με το ίδιο αμινοξύ και ξαναχρησιμοποιούνται.

Λήξη. Όταν το ριβόσωμα φτάσει σε κωδικόνιο λήξης, δεν υπάρχει tRNA που να του αντιστοιχεί. Προσδένονται πρωτεΐνες που λέγονται παράγοντες απελευθέρωσης, η πολυπεπτιδική αλυσίδα απελευθερώνεται, και οι υπομονάδες του ριβοσώματος αποχωρίζονται.

Ένα mRNA μεταφράζεται συνήθως ταυτόχρονα από πολλά ριβοσώματα, που το διατρέχουν το ένα πίσω από το άλλο. Το σύνολο λέγεται πολύσωμα, και έτσι από ένα mRNA προκύπτουν σε λίγο χρόνο πολλά μόρια πρωτεΐνης. Μετά τη μετάφραση, η αλυσίδα αναδιπλώνεται στη στερεοδιάταξή της· συχνά η αρχική μεθειονίνη αφαιρείται, και η πρωτεΐνη μπορεί να τροποποιηθεί περαιτέρω.

Διάβασε το mRNA

Διάβασε τα κωδικόνια με τη σειρά, από το 5΄ άκρο, με τον πίνακα της ενότητας, και διάλεξε τα αμινοξέα της πολυπεπτιδικής αλυσίδας. Στο κωδικόνιο λήξης δεν μπαίνει τίποτα.

5΄-AUG UUU GGC UGG UAA-3΄

    

1 / 3

Τι μετράς στη μετάφραση

Για μια πολυπεπτιδική αλυσίδα με nn αμινοξέα, πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση:

Τι μετράςΠόσα
κωδικόνια στην κωδική περιοχή, μαζί με τη λήξηn+1n + 1
νουκλεοτίδια της κωδικής περιοχής3(n+1)3(n + 1)
νουκλεοτίδια όλου του ώριμου mRNA3(n+1)3(n + 1) + τις δύο αμετάφραστες περιοχές
πεπτιδικοί δεσμοίn−1n - 1
μόρια νερού που ελευθερώνονταιn−1n - 1, ένα για κάθε πεπτιδικό δεσμό
μόρια tRNA με αμινοξύ που χρησιμοποιούνταιnn

Με πολύσωμα kk ριβοσωμάτων, που ολοκληρώνουν από μία αλυσίδα το καθένα, όλα τα παραπάνω πολλαπλασιάζονται επί kk, εκτός από το mRNA: είναι ένα.

Δύο παγίδες. Το κωδικόνιο λήξης μετράει στα νουκλεοτίδια, αλλά δεν δίνει αμινοξύ. Και αν σου πουν ότι η αρχική μεθειονίνη αφαιρείται, η ώριμη πρωτεΐνη έχει ένα αμινοξύ λιγότερο, ενώ το mRNA μένει ίδιο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το παρακάτω τμήμα DNA κωδικοποιεί ένα μικρό πεπτίδιο: 5΄-TGCTATTTCCACGGAAACATGC-3΄ και απέναντι 3΄-ACGATAAAGGTGCCTTTGTACG-5΄. Βρες την κωδική αλυσίδα και την αλληλουχία των αμινοξέων.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα ώριμο mRNA έχει 1 2001\,200 νουκλεοτίδια. Η 5΄ αμετάφραστη περιοχή του έχει 6060 και η 3΄ αμετάφραστη 237237. Από πόσα αμινοξέα αποτελείται η πολυπεπτιδική αλυσίδα, πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα γονίδιο, μια αλλαγή μίας βάσης μετατρέπει το κωδικόνιο CCU του mRNA σε CCC. Σε ένα άλλο, μια αλλαγή μετατρέπει το AAA σε UAA. Τι συμβαίνει στην πρωτεΐνη σε κάθε περίπτωση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Να περιγράψεις τον ρόλο του tRNA με αντικωδικόνιο 5΄-CAU-3΄ στην έναρξη της μετάφρασης. Γιατί η μεθειονίνη βρίσκεται στο αμινικό άκρο κάθε νεοσυντιθέμενης πολυπεπτιδικής αλυσίδας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Ένα ώριμο mRNA έχει την αλληλουχία 5΄-GGACAUGCCUAAAGGCUGGUAGCCA-3΄. (α) Πόσα νουκλεοτίδια έχει κάθε αμετάφραστη περιοχή; (β) Γράψε το πεπτίδιο με τις συντομογραφίες. (γ) Γράψε το αντικωδικόνιο του tRNA που φέρνει το τέταρτο αμινοξύ. (δ) Τρία ριβοσώματα μεταφράζουν ταυτόχρονα αυτό το mRNA, και το καθένα ολοκληρώνει ένα πεπτίδιο. Πόσα μόρια tRNA με αμινοξύ χρησιμοποιούνται, πόσοι πεπτιδικοί δεσμοί σχηματίζονται και πόσα μόρια νερού ελευθερώνονται;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Μια πρωτεΐνη αποτελείται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες Α, των 100100 αμινοξέων, και δύο αλυσίδες Β, των 150150 αμινοξέων. Οι Α και οι Β κωδικοποιούνται από δύο διαφορετικά γονίδια. Θεώρησε ότι η αρχική μεθειονίνη δεν αφαιρείται. Πόσα νουκλεοτίδια έχει η κωδική περιοχή κάθε mRNA, και πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει ένα μόριο της πρωτεΐνης;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι σημαίνει ότι ο γενετικός κώδικας είναι εκφυλισμένος;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιο είναι το κωδικόνιο έναρξης, ποιο αμινοξύ κωδικοποιεί, και ποια είναι τα κωδικόνια λήξης;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα χαρακτηριστικά του γενετικού κώδικα: τριπλέτα, συνεχής, μη επικαλυπτόμενος, εκφυλισμένος, σχεδόν καθολικός.
  • Να περιγράφεις τον ρόλο του mRNA, των tRNA και των ριβοσωμάτων στην έναρξη, την επιμήκυνση και τη λήξη της μετάφρασης.
  • Να βρίσκεις σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA την κωδική αλυσίδα, το κωδικόνιο έναρξης και το κωδικόνιο λήξης, και να γράφεις την αλληλουχία των αμινοξέων.
  • Να γράφεις αντικωδικόνια με σωστό προσανατολισμό και να υπολογίζεις αμινοξέα και κωδικόνια από το μήκος ενός mRNA.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;