Μεταγραφή
RNA πολυμεράση, υποκινητής, και η ωρίμανση του mRNA στους ευκαρυωτικούς.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §2
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ ·2020 επαν. Δ ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη μεταγραφή: υποκινητής, RNA πολυμεράση, κατεύθυνση σύνθεσης, αλληλουχίες λήξης.
- Να ξεχωρίζεις τη μεταγραφόμενη (μη κωδική) από την κωδική αλυσίδα ενός γονιδίου και να γράφεις το mRNA με τα άκρα του.
- Να εξηγείς τι είναι τα εσώνια και τα εξώνια και πώς ωριμάζει το πρόδρομο mRNA στους ευκαρυωτικούς.
- Να συγκρίνεις τη μεταγραφή σε προκαρυωτικούς και ευκαρυωτικούς οργανισμούς.
Από το DNA στο RNA
Η γενετική πληροφορία ρέει από το DNA στο RNA και από το RNA στις πρωτεΐνες. Το πρώτο βήμα, η σύνθεση RNA με βάση την πληροφορία ενός γονιδίου, λέγεται μεταγραφή: το «κείμενο» μένει γραμμένο με νουκλεοτίδια, απλώς αντιγράφεται σε άλλο υλικό.
Από τη μεταγραφή προκύπτουν όλα τα είδη RNA:
- το αγγελιαφόρο RNA (mRNA), που μεταφέρει την πληροφορία για τη σύνθεση μιας πρωτεΐνης στα ριβοσώματα,
- το μεταφορικό RNA (tRNA), που φέρνει τα αμινοξέα στα ριβοσώματα,
- το ριβοσωμικό RNA (rRNA), που μαζί με πρωτεΐνες σχηματίζει τα ριβοσώματα,
- και, στους ευκαρυωτικούς, μικρά RNA του πυρήνα, που συμμετέχουν στην ωρίμανση του mRNA.
Μόνο το mRNA μεταφράζεται σε πρωτεΐνη. Τα γονίδια των tRNA και rRNA μεταγράφονται, αλλά το προϊόν τους είναι το ίδιο το RNA.
Ο μηχανισμός
Τη μεταγραφή την κάνει το ένζυμο RNA πολυμεράση.
Έναρξη. Πριν από κάθε γονίδιο υπάρχει μια αλληλουχία DNA που λέγεται υποκινητής. Η RNA πολυμεράση προσδένεται στον υποκινητή, ξετυλίγει τοπικά τη διπλή έλικα και αρχίζει τη σύνθεση. Στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς, η RNA πολυμεράση δεν αναγνωρίζει μόνη της τον υποκινητή: χρειάζεται πρωτεΐνες που λέγονται μεταγραφικοί παράγοντες. Ο υποκινητής δεν μεταγράφεται· δείχνει μόνο πού και προς τα πού θα ξεκινήσει η μεταγραφή.
Επιμήκυνση. Η RNA πολυμεράση χρησιμοποιεί ως καλούπι μόνο τη μία από τις δύο αλυσίδες του γονιδίου. Συνδέει ριβονουκλεοτίδια, συμπληρωματικά προς αυτήν, με φωσφοδιεστερικούς δεσμούς, απέναντι από A βάζει U, και συνθέτει το RNA με κατεύθυνση 5΄→3΄. Κάθε νέο ριβονουκλεοτίδιο μπαίνει στο 3΄ άκρο του RNA που μεγαλώνει. Η μήτρα λοιπόν διαβάζεται από το 3΄ προς το 5΄ άκρο της. Σε αντίθεση με τις DNA πολυμεράσες, η RNA πολυμεράση δεν χρειάζεται πρωταρχικό τμήμα. Πίσω της, η διπλή έλικα του DNA ξανακλείνει, και το RNA αποκολλάται από τη μήτρα.
Λήξη. Στο τέλος του γονιδίου υπάρχουν αλληλουχίες λήξης της μεταγραφής. Όταν φτάσει εκεί, η RNA πολυμεράση αποσπάται και το RNA απελευθερώνεται.
Μεταγραφόμενη και κωδική αλυσίδα
Η αλυσίδα του γονιδίου που χρησιμεύει ως καλούπι λέγεται μεταγραφόμενη ή μη κωδική. Η άλλη λέγεται κωδική, γιατί έχει την ίδια αλληλουχία με το mRNA, με T στη θέση του U, και τον ίδιο προσανατολισμό.
| Κωδική | 5΄-ATGGCTTCATGA-3΄ |
| Μεταγραφόμενη | 3΄-TACCGAAGTACT-5΄ |
| mRNA | 5΄-AUGGCUUCAUGA-3΄ |
Το mRNA είναι συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς τη μεταγραφόμενη αλυσίδα. Το 5΄ άκρο του βρίσκεται απέναντι από το 3΄ άκρο της.
Από τον υποκινητή στη μεταγραφόμενη αλυσίδα
Στα θέματα σου δίνουν συχνά ένα δίκλωνο τμήμα και τη θέση του υποκινητή. Από αυτά βγαίνει ποια αλυσίδα είναι καλούπι, με τρεις σκέψεις:
- Η RNA πολυμεράση ξεκινά από τον υποκινητή και κινείται προς το γονίδιο, δηλαδή μακριά από τον υποκινητή.
- Το RNA μεγαλώνει από το 5΄ προς το 3΄. Άρα το 5΄ άκρο του RNA βρίσκεται από την πλευρά του υποκινητή.
- Η μήτρα είναι αντιπαράλληλη προς το RNA. Άρα μεταγραφόμενη είναι η αλυσίδα που έχει το 3΄ άκρο της από την πλευρά του υποκινητή.
| Υποκινητής | Η RNA πολυμεράση κινείται | Μεταγραφόμενη αλυσίδα |
|---|---|---|
| αριστερά | προς τα δεξιά | αυτή με το 3΄ άκρο αριστερά |
| δεξιά | προς τα αριστερά | αυτή με το 3΄ άκρο δεξιά |
Αν δεν σου δίνουν υποκινητή αλλά πεπτίδιο ή κωδικόνια, τη δουλειά την κάνει το κωδικόνιο έναρξης. Η πλήρης μέθοδος για δίκλωνο τμήμα χωρίς σημάδια, με όλα τα πλαίσια ανάγνωσης, είναι στην ενότητα «Αλληλουχίες DNA: η μέθοδος».
Στους ευκαρυωτικούς: ωρίμανση του mRNA
Στα βακτήρια, το mRNA που βγαίνει από τη μεταγραφή είναι αμέσως έτοιμο για μετάφραση. Μάλιστα, επειδή δεν υπάρχει πυρήνας, τα ριβοσώματα αρχίζουν να το μεταφράζουν πριν καν ολοκληρωθεί η μεταγραφή του. Ένα mRNA των βακτηρίων μπορεί επίσης να περιέχει την πληροφορία για περισσότερες από μία πρωτεΐνες, όπως θα δεις στο οπερόνιο της λακτόζης.
Στους ευκαρυωτικούς τα περισσότερα γονίδια είναι ασυνεχή: οι περιοχές που κωδικοποιούν αμινοξέα, τα εξώνια, διακόπτονται από περιοχές που δεν κωδικοποιούν, τα εσώνια. Η μεταγραφή αντιγράφει ολόκληρο το γονίδιο, εξώνια και εσώνια, και δίνει ένα πρόδρομο mRNA.
Το πρόδρομο mRNA υφίσταται ωρίμανση μέσα στον πυρήνα: ειδικά σύμπλοκα από μικρά μόρια RNA και πρωτεΐνες, τα μικρά ριβονουκλεοπρωτεϊνικά σωματίδια, κόβουν τα εσώνια και ενώνουν τα εξώνια μεταξύ τους. Το ώριμο mRNA που προκύπτει βγαίνει από τους πυρηνικούς πόρους στο κυτταρόπλασμα, για να μεταφραστεί.
Δύο λεπτομέρειες χρειάζονται στις ασκήσεις. Πρώτον, οι αμετάφραστες περιοχές στα δύο άκρα του mRNA ανήκουν σε εξώνια: μένουν στο ώριμο mRNA, αν και δεν μεταφράζονται. «Εξώνιο» δεν σημαίνει «μεταφράζεται ολόκληρο». Δεύτερον, ένα γονίδιο αρχίζει και τελειώνει με εξώνιο, οπότε τα εξώνια είναι πάντα ένα περισσότερα από τα εσώνια.
| Προκαρυωτικά | Ευκαρυωτικά | |
|---|---|---|
| Πού γίνεται η μεταγραφή | στο κυτταρόπλασμα | στον πυρήνα |
| Αναγνώριση υποκινητή | από την RNA πολυμεράση | με μεταγραφικούς παράγοντες |
| Γονίδια | συνεχή | συνήθως ασυνεχή, με εσώνια |
| Ωρίμανση | όχι | ναι, στον πυρήνα |
| Μετάφραση | αρχίζει πριν τελειώσει η μεταγραφή | αφού το ώριμο mRNA βγει στο κυτταρόπλασμα |
Τι μετράς στη μεταγραφή
Οι αριθμητικές ερωτήσεις έχουν λίγους κανόνες, και όλοι βγαίνουν από τον μηχανισμό:
- Το RNA έχει τόσα ριβονουκλεοτίδια όσες βάσεις έχει το τμήμα της μήτρας που μεταγράφηκε. Ένα RNA με νουκλεοτίδια έχει φωσφοδιεστερικούς δεσμούς.
- Το πρόδρομο mRNA έχει το μήκος όλου του μεταγραφόμενου τμήματος: εξώνια και εσώνια.
- Το ώριμο mRNA έχει το άθροισμα των εξωνίων.
- Στα βακτήρια δεν υπάρχει ωρίμανση: το mRNA που μεταφράζεται έχει όσα νουκλεοτίδια μεταγράφηκαν.
Πρόσεξε τις μονάδες. Το γονίδιο, ως DNA, μετριέται σε ζεύγη βάσεων. Το RNA είναι μονόκλωνο και μετριέται σε νουκλεοτίδια. Ένα εξώνιο ζευγών βάσεων δίνει νουκλεοτίδια στο mRNA, όχι .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα τμήμα γονιδίου έχει αλυσίδες 5΄-TCATGAAGCCAT-3΄ και 3΄-AGTACTTCGGTA-5΄, και το mRNA που μεταγράφεται από αυτό είναι 5΄-AUGGCUUCAUGA-3΄. Ποια είναι η μεταγραφόμενη αλυσίδα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το mRNA έχει την ίδια αλληλουχία με την κωδική αλυσίδα, με T στη θέση του U. Ψάχνω λοιπόν μια αλυσίδα που, διαβασμένη από το 5΄ προς το 3΄, είναι
ATGGCTTCATGA.Η πάνω αλυσίδα από το 5΄ διαβάζεται
TCATGAAGCCAT: δεν ταιριάζει. Η κάτω αλυσίδα, διαβασμένη από το 5΄ άκρο της, δηλαδή από δεξιά προς τα αριστερά, είναιATGGCTTCATGA: ταιριάζει.Η κάτω είναι η κωδική, άρα μεταγραφόμενη είναι η πάνω. Έλεγχος: το mRNA είναι συμπληρωματικό προς την πάνω και αντιπαράλληλο, με το 5΄ άκρο του απέναντι από το 3΄ άκρο της. Σύγκρινε πάντα από το 5΄ άκρο, όχι από αριστερά.
Παράδειγμα 2
Ένα ευκαρυωτικό γονίδιο δίνει πρόδρομο mRNA νουκλεοτιδίων. Έχει τρία εσώνια, με μήκος , και νουκλεοτίδια. Πόσα νουκλεοτίδια έχει το ώριμο mRNA, και πόσα εξώνια έχει το γονίδιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην ωρίμανση αφαιρούνται τα εσώνια:
Ώριμο mRNA: νουκλεοτίδια.
Τρία εσώνια που διακόπτουν εξώνια σημαίνει τέσσερα εξώνια: εξώνιο, εσώνιο, εξώνιο, εσώνιο, εξώνιο, εσώνιο, εξώνιο. Ένα γονίδιο αρχίζει και τελειώνει με εξώνιο.
Παράδειγμα 3
Ένα ανθρώπινο γονίδιο με εσώνια εισάγεται αυτούσιο σε βακτήριο. Το βακτήριο το μεταγράφει. Θα παραχθεί η σωστή ανθρώπινη πρωτεΐνη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το βακτήριο μεταγράφει ολόκληρο το γονίδιο, εξώνια και εσώνια, όπως θα έκανε και το ανθρώπινο κύτταρο.
Το βακτήριο όμως δεν έχει μηχανισμό ωρίμανσης. Τα εσώνια μένουν μέσα στο mRNA, και τα ριβοσώματα τα μεταφράζουν σαν να ήταν κωδικόνια.
Όχι: η πρωτεΐνη θα είναι λάθος. Γι' αυτό, όταν θέλουμε να παράγει ένα βακτήριο μια ανθρώπινη πρωτεΐνη, του δίνουμε αντίγραφο του ώριμου mRNA σε μορφή DNA, χωρίς εσώνια. Θα το δεις στη βιοτεχνολογία, ως cDNA.
Παράδειγμα 4
Να γράψεις τέσσερις διαφορές της μεταγραφής από την αντιγραφή του DNA.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι αντιγράφεται. Στην αντιγραφή αντιγράφεται όλο το DNA, μία φορά σε κάθε κυτταρικό κύκλο. Στη μεταγραφή αντιγράφονται μόνο ορισμένα γονίδια, όποτε το κύτταρο τα χρειάζεται, και πολλές φορές.
Ποια αλυσίδα. Στην αντιγραφή χρησιμεύουν ως μήτρα και οι δύο αλυσίδες. Στη μεταγραφή, για κάθε γονίδιο, μόνο η μία, η μεταγραφόμενη.
Ένζυμα. Η αντιγραφή αρχίζει από θέσεις έναρξης, με DNA πολυμεράσες που χρειάζονται πρωταρχικό τμήμα. Η μεταγραφή αρχίζει από τον υποκινητή, με την RNA πολυμεράση, χωρίς πρωταρχικό τμήμα.
Προϊόν. Η αντιγραφή δίνει δίκλωνο DNA, με δεοξυριβονουκλεοτίδια και T. Η μεταγραφή δίνει μονόκλωνο RNA, με ριβονουκλεοτίδια και U. Κοινό και στις δύο: η νέα αλυσίδα συντίθεται 5΄→3΄, συμπληρωματική και αντιπαράλληλη προς τη μήτρα.
Παράδειγμα 5
Δίνεται τμήμα βακτηριακού γονιδίου με αλυσίδες Α: 5΄-TCACTTGAATGCCAT-3΄ και Β: 3΄-AGTGAACTTACGGTA-5΄. Ο υποκινητής του βρίσκεται δεξιά από το τμήμα. (α) Ποια αλυσίδα είναι η μεταγραφόμενη; (β) Προς ποια κατεύθυνση κινείται η RNA πολυμεράση; (γ) Γράψε το mRNA με τα άκρα του. (δ) Πόσα ριβονουκλεοτίδια και πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει αυτό το τμήμα του mRNA;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(β) πρώτα. Ο υποκινητής είναι δεξιά, και η RNA πολυμεράση κινείται μακριά του, από δεξιά προς τα αριστερά.
(α) Το RNA μεγαλώνει 5΄→3΄, άρα το 5΄ άκρο του είναι δεξιά, από την πλευρά του υποκινητή. Η μήτρα είναι αντιπαράλληλη, άρα έχει το 3΄ άκρο της δεξιά. Αυτή είναι η Α. Η Β είναι η κωδική.
(γ) Το mRNA είναι ίδιο με την κωδική Β, με U αντί για T. Διαβάζω τη Β από το 5΄ άκρο της, από δεξιά προς τα αριστερά:
5΄-ATGGCATTCAAGTGA-3΄. Άρα το mRNA είναι:5΄-AUGGCAUUCAAGUGA-3΄Έλεγχος με τη μήτρα: απέναντι από το 3΄ άκρο της Α (
…CAT-3΄, διαβασμένο ανάποδαTAC) βρίσκεται το5΄-AUG…του mRNA. Ταιριάζει, και μάλιστα το mRNA αρχίζει με κωδικόνιο έναρξης.(δ) Το τμήμα έχει βάσεις, άρα το mRNA έχει ριβονουκλεοτίδια, ενωμένα με φωσφοδιεστερικούς δεσμούς. Βακτήριο σημαίνει χωρίς ωρίμανση: αυτό το mRNA μεταφράζεται όπως είναι.
Παράδειγμα 6
Ένα ευκαρυωτικό γονίδιο έχει τρία εξώνια. Το πρόδρομο mRNA του έχει νουκλεοτίδια και το ώριμο . Πόσα εσώνια έχει το γονίδιο και πόσο είναι το συνολικό τους μήκος; Πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει το πρόδρομο και πόσους το ώριμο mRNA;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τρία εξώνια, με εξώνιο στην αρχή και στο τέλος: ανάμεσά τους δύο εσώνια.
Τα εσώνια είναι ό,τι λείπει από το ώριμο: νουκλεοτίδια συνολικά, δηλαδή ζεύγη βάσεων στο γονίδιο.
Ένα μονόκλωνο RNA με νουκλεοτίδια έχει φωσφοδιεστερικούς δεσμούς. Πρόδρομο: . Ώριμο: .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η διαδικασία με την οποία αφαιρούνται τα εσώνια από το πρόδρομο mRNA, και πού γίνεται;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη μεταγραφή: υποκινητής, RNA πολυμεράση, κατεύθυνση σύνθεσης, αλληλουχίες λήξης.
- Να ξεχωρίζεις τη μεταγραφόμενη (μη κωδική) από την κωδική αλυσίδα ενός γονιδίου και να γράφεις το mRNA με τα άκρα του.
- Να εξηγείς τι είναι τα εσώνια και τα εξώνια και πώς ωριμάζει το πρόδρομο mRNA στους ευκαρυωτικούς.
- Να συγκρίνεις τη μεταγραφή σε προκαρυωτικούς και ευκαρυωτικούς οργανισμούς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.