Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μεταγραφή

RNA πολυμεράση, υποκινητής, και η ωρίμανση του mRNA στους ευκαρυωτικούς.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §2

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ ·2020 επαν. Δ ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη μεταγραφή: υποκινητής, RNA πολυμεράση, κατεύθυνση σύνθεσης, αλληλουχίες λήξης.
  2. Να ξεχωρίζεις τη μεταγραφόμενη (μη κωδική) από την κωδική αλυσίδα ενός γονιδίου και να γράφεις το mRNA με τα άκρα του.
  3. Να εξηγείς τι είναι τα εσώνια και τα εξώνια και πώς ωριμάζει το πρόδρομο mRNA στους ευκαρυωτικούς.
  4. Να συγκρίνεις τη μεταγραφή σε προκαρυωτικούς και ευκαρυωτικούς οργανισμούς.

Από το DNA στο RNA

Η γενετική πληροφορία ρέει από το DNA στο RNA και από το RNA στις πρωτεΐνες. Το πρώτο βήμα, η σύνθεση RNA με βάση την πληροφορία ενός γονιδίου, λέγεται μεταγραφή: το «κείμενο» μένει γραμμένο με νουκλεοτίδια, απλώς αντιγράφεται σε άλλο υλικό.

Από τη μεταγραφή προκύπτουν όλα τα είδη RNA:

  • το αγγελιαφόρο RNA (mRNA), που μεταφέρει την πληροφορία για τη σύνθεση μιας πρωτεΐνης στα ριβοσώματα,
  • το μεταφορικό RNA (tRNA), που φέρνει τα αμινοξέα στα ριβοσώματα,
  • το ριβοσωμικό RNA (rRNA), που μαζί με πρωτεΐνες σχηματίζει τα ριβοσώματα,
  • και, στους ευκαρυωτικούς, μικρά RNA του πυρήνα, που συμμετέχουν στην ωρίμανση του mRNA.

Μόνο το mRNA μεταφράζεται σε πρωτεΐνη. Τα γονίδια των tRNA και rRNA μεταγράφονται, αλλά το προϊόν τους είναι το ίδιο το RNA.

Ο μηχανισμός

Τη μεταγραφή την κάνει το ένζυμο RNA πολυμεράση.

Έναρξη. Πριν από κάθε γονίδιο υπάρχει μια αλληλουχία DNA που λέγεται υποκινητής. Η RNA πολυμεράση προσδένεται στον υποκινητή, ξετυλίγει τοπικά τη διπλή έλικα και αρχίζει τη σύνθεση. Στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς, η RNA πολυμεράση δεν αναγνωρίζει μόνη της τον υποκινητή: χρειάζεται πρωτεΐνες που λέγονται μεταγραφικοί παράγοντες. Ο υποκινητής δεν μεταγράφεται· δείχνει μόνο πού και προς τα πού θα ξεκινήσει η μεταγραφή.

Επιμήκυνση. Η RNA πολυμεράση χρησιμοποιεί ως καλούπι μόνο τη μία από τις δύο αλυσίδες του γονιδίου. Συνδέει ριβονουκλεοτίδια, συμπληρωματικά προς αυτήν, με φωσφοδιεστερικούς δεσμούς, απέναντι από A βάζει U, και συνθέτει το RNA με κατεύθυνση 5΄→3΄. Κάθε νέο ριβονουκλεοτίδιο μπαίνει στο 3΄ άκρο του RNA που μεγαλώνει. Η μήτρα λοιπόν διαβάζεται από το 3΄ προς το 5΄ άκρο της. Σε αντίθεση με τις DNA πολυμεράσες, η RNA πολυμεράση δεν χρειάζεται πρωταρχικό τμήμα. Πίσω της, η διπλή έλικα του DNA ξανακλείνει, και το RNA αποκολλάται από τη μήτρα.

Λήξη. Στο τέλος του γονιδίου υπάρχουν αλληλουχίες λήξης της μεταγραφής. Όταν φτάσει εκεί, η RNA πολυμεράση αποσπάται και το RNA απελευθερώνεται.

Η σειρά της μεταγραφής

Βάλε τα γεγονότα στη σειρά που συμβαίνουν σε ένα ευκαρυωτικό γονίδιο.

Πάτα τα βήματα με τη σειρά

Η σειρά σου

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5

Μεταγραφόμενη και κωδική αλυσίδα

Η αλυσίδα του γονιδίου που χρησιμεύει ως καλούπι λέγεται μεταγραφόμενη ή μη κωδική. Η άλλη λέγεται κωδική, γιατί έχει την ίδια αλληλουχία με το mRNA, με T στη θέση του U, και τον ίδιο προσανατολισμό.

Κωδική5΄-ATGGCTTCATGA-3΄
Μεταγραφόμενη3΄-TACCGAAGTACT-5΄
mRNA5΄-AUGGCUUCAUGA-3΄

Το mRNA είναι συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς τη μεταγραφόμενη αλυσίδα. Το 5΄ άκρο του βρίσκεται απέναντι από το 3΄ άκρο της.

Κάνε τη μεταγραφή

Σου δίνεται η μεταγραφόμενη αλυσίδα, από το 3΄ προς το 5΄. Διάλεξε τα κωδικόνια του mRNA με τη σειρά που συντίθεται, από το 5΄ άκρο του. Πρόσεξε: στο RNA δεν υπάρχει T.

3΄-TAC GGT CAA ATT-5΄

    

1 / 3

Από τον υποκινητή στη μεταγραφόμενη αλυσίδα

Στα θέματα σου δίνουν συχνά ένα δίκλωνο τμήμα και τη θέση του υποκινητή. Από αυτά βγαίνει ποια αλυσίδα είναι καλούπι, με τρεις σκέψεις:

  1. Η RNA πολυμεράση ξεκινά από τον υποκινητή και κινείται προς το γονίδιο, δηλαδή μακριά από τον υποκινητή.
  2. Το RNA μεγαλώνει από το 5΄ προς το 3΄. Άρα το 5΄ άκρο του RNA βρίσκεται από την πλευρά του υποκινητή.
  3. Η μήτρα είναι αντιπαράλληλη προς το RNA. Άρα μεταγραφόμενη είναι η αλυσίδα που έχει το 3΄ άκρο της από την πλευρά του υποκινητή.
ΥποκινητήςΗ RNA πολυμεράση κινείταιΜεταγραφόμενη αλυσίδα
αριστεράπρος τα δεξιάαυτή με το 3΄ άκρο αριστερά
δεξιάπρος τα αριστεράαυτή με το 3΄ άκρο δεξιά

Αν δεν σου δίνουν υποκινητή αλλά πεπτίδιο ή κωδικόνια, τη δουλειά την κάνει το κωδικόνιο έναρξης. Η πλήρης μέθοδος για δίκλωνο τμήμα χωρίς σημάδια, με όλα τα πλαίσια ανάγνωσης, είναι στην ενότητα «Αλληλουχίες DNA: η μέθοδος».

Στους ευκαρυωτικούς: ωρίμανση του mRNA

Στα βακτήρια, το mRNA που βγαίνει από τη μεταγραφή είναι αμέσως έτοιμο για μετάφραση. Μάλιστα, επειδή δεν υπάρχει πυρήνας, τα ριβοσώματα αρχίζουν να το μεταφράζουν πριν καν ολοκληρωθεί η μεταγραφή του. Ένα mRNA των βακτηρίων μπορεί επίσης να περιέχει την πληροφορία για περισσότερες από μία πρωτεΐνες, όπως θα δεις στο οπερόνιο της λακτόζης.

Στους ευκαρυωτικούς τα περισσότερα γονίδια είναι ασυνεχή: οι περιοχές που κωδικοποιούν αμινοξέα, τα εξώνια, διακόπτονται από περιοχές που δεν κωδικοποιούν, τα εσώνια. Η μεταγραφή αντιγράφει ολόκληρο το γονίδιο, εξώνια και εσώνια, και δίνει ένα πρόδρομο mRNA.

Το πρόδρομο mRNA υφίσταται ωρίμανση μέσα στον πυρήνα: ειδικά σύμπλοκα από μικρά μόρια RNA και πρωτεΐνες, τα μικρά ριβονουκλεοπρωτεϊνικά σωματίδια, κόβουν τα εσώνια και ενώνουν τα εξώνια μεταξύ τους. Το ώριμο mRNA που προκύπτει βγαίνει από τους πυρηνικούς πόρους στο κυτταρόπλασμα, για να μεταφραστεί.

Δύο λεπτομέρειες χρειάζονται στις ασκήσεις. Πρώτον, οι αμετάφραστες περιοχές στα δύο άκρα του mRNA ανήκουν σε εξώνια: μένουν στο ώριμο mRNA, αν και δεν μεταφράζονται. «Εξώνιο» δεν σημαίνει «μεταφράζεται ολόκληρο». Δεύτερον, ένα γονίδιο αρχίζει και τελειώνει με εξώνιο, οπότε τα εξώνια είναι πάντα ένα περισσότερα από τα εσώνια.

ΠροκαρυωτικάΕυκαρυωτικά
Πού γίνεται η μεταγραφήστο κυτταρόπλασμαστον πυρήνα
Αναγνώριση υποκινητήαπό την RNA πολυμεράσημε μεταγραφικούς παράγοντες
Γονίδιασυνεχήσυνήθως ασυνεχή, με εσώνια
Ωρίμανσηόχιναι, στον πυρήνα
Μετάφρασηαρχίζει πριν τελειώσει η μεταγραφήαφού το ώριμο mRNA βγει στο κυτταρόπλασμα

Τι μετράς στη μεταγραφή

Οι αριθμητικές ερωτήσεις έχουν λίγους κανόνες, και όλοι βγαίνουν από τον μηχανισμό:

  • Το RNA έχει τόσα ριβονουκλεοτίδια όσες βάσεις έχει το τμήμα της μήτρας που μεταγράφηκε. Ένα RNA με nn νουκλεοτίδια έχει n−1n - 1 φωσφοδιεστερικούς δεσμούς.
  • Το πρόδρομο mRNA έχει το μήκος όλου του μεταγραφόμενου τμήματος: εξώνια και εσώνια.
  • Το ώριμο mRNA έχει το άθροισμα των εξωνίων.
  • Στα βακτήρια δεν υπάρχει ωρίμανση: το mRNA που μεταφράζεται έχει όσα νουκλεοτίδια μεταγράφηκαν.

Πρόσεξε τις μονάδες. Το γονίδιο, ως DNA, μετριέται σε ζεύγη βάσεων. Το RNA είναι μονόκλωνο και μετριέται σε νουκλεοτίδια. Ένα εξώνιο 150150 ζευγών βάσεων δίνει 150150 νουκλεοτίδια στο mRNA, όχι 300300.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα τμήμα γονιδίου έχει αλυσίδες 5΄-TCATGAAGCCAT-3΄ και 3΄-AGTACTTCGGTA-5΄, και το mRNA που μεταγράφεται από αυτό είναι 5΄-AUGGCUUCAUGA-3΄. Ποια είναι η μεταγραφόμενη αλυσίδα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα ευκαρυωτικό γονίδιο δίνει πρόδρομο mRNA 2 4002\,400 νουκλεοτιδίων. Έχει τρία εσώνια, με μήκος 400400, 300300 και 500500 νουκλεοτίδια. Πόσα νουκλεοτίδια έχει το ώριμο mRNA, και πόσα εξώνια έχει το γονίδιο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ένα ανθρώπινο γονίδιο με εσώνια εισάγεται αυτούσιο σε βακτήριο. Το βακτήριο το μεταγράφει. Θα παραχθεί η σωστή ανθρώπινη πρωτεΐνη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Να γράψεις τέσσερις διαφορές της μεταγραφής από την αντιγραφή του DNA.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Δίνεται τμήμα βακτηριακού γονιδίου με αλυσίδες Α: 5΄-TCACTTGAATGCCAT-3΄ και Β: 3΄-AGTGAACTTACGGTA-5΄. Ο υποκινητής του βρίσκεται δεξιά από το τμήμα. (α) Ποια αλυσίδα είναι η μεταγραφόμενη; (β) Προς ποια κατεύθυνση κινείται η RNA πολυμεράση; (γ) Γράψε το mRNA με τα άκρα του. (δ) Πόσα ριβονουκλεοτίδια και πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει αυτό το τμήμα του mRNA;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Ένα ευκαρυωτικό γονίδιο έχει τρία εξώνια. Το πρόδρομο mRNA του έχει 1 5001\,500 νουκλεοτίδια και το ώριμο 900900. Πόσα εσώνια έχει το γονίδιο και πόσο είναι το συνολικό τους μήκος; Πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει το πρόδρομο και πόσους το ώριμο mRNA;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πού προσδένεται η RNA πολυμεράση για να αρχίσει τη μεταγραφή ενός γονιδίου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πώς λέγεται η διαδικασία με την οποία αφαιρούνται τα εσώνια από το πρόδρομο mRNA, και πού γίνεται;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη μεταγραφή: υποκινητής, RNA πολυμεράση, κατεύθυνση σύνθεσης, αλληλουχίες λήξης.
  • Να ξεχωρίζεις τη μεταγραφόμενη (μη κωδική) από την κωδική αλυσίδα ενός γονιδίου και να γράφεις το mRNA με τα άκρα του.
  • Να εξηγείς τι είναι τα εσώνια και τα εξώνια και πώς ωριμάζει το πρόδρομο mRNA στους ευκαρυωτικούς.
  • Να συγκρίνεις τη μεταγραφή σε προκαρυωτικούς και ευκαρυωτικούς οργανισμούς.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;