Αντιγραφή του DNA
Ημισυντηρητικός μηχανισμός, DNA πολυμεράσες, πρωταρχικά τμήματα, κομμάτια Okazaki.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §2
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Δ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2021 Γ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί η αντιγραφή του DNA είναι ημισυντηρητική και να υπολογίζεις σημασμένα μόρια μετά από διαδοχικές αντιγραφές.
- Να περιγράφεις με τη σειρά τον ρόλο των DNA ελικασών, του πριμοσώματος, των DNA πολυμερασών και της DNA δεσμάσης, και πώς διατηρείται η ακρίβεια.
- Να βρίσκεις σε κάθε διχάλα ποια νέα αλυσίδα συντίθεται συνεχώς και ποια ασυνεχώς, και να μετράς τα πρωταρχικά τμήματα.
- Να γράφεις γύρω από μια θέση έναρξης τα πρωταρχικά τμήματα και τις νέες αλυσίδες με σωστό προσανατολισμό.
Ένα αντίγραφο σε κάθε διαίρεση
Πριν από κάθε κυτταρική διαίρεση, στη φάση S, το κύτταρο αντιγράφει όλο το DNA του, ώστε κάθε θυγατρικό κύτταρο να πάρει ένα πλήρες αντίγραφο. Στον άνθρωπο αυτό σημαίνει δισεκατομμύρια ζεύγη βάσεων, σε λίγες ώρες, με ελάχιστα λάθη.
Ο Watson και ο Crick το είχαν σημειώσει ήδη όταν πρότειναν τη διπλή έλικα: η συμπληρωματικότητα των βάσεων «υποδεικνύει» έναν μηχανισμό αντιγραφής. Οι δύο αλυσίδες χωρίζουν, και καθεμιά χρησιμεύει ως καλούπι, ή μήτρα, για τη σύνθεση μιας νέας συμπληρωματικής αλυσίδας.
Ημισυντηρητική αντιγραφή
Κάθε νέο μόριο DNA αποτελείται από μία παλιά αλυσίδα, αυτή που χρησίμευσε ως μήτρα, και μία νέα. Γι' αυτό η αντιγραφή λέγεται ημισυντηρητική: κάθε θυγατρικό μόριο «συντηρεί» το μισό από το μητρικό.
Αυτό έχει μια συνέπεια που χρησιμοποιείται σε πειράματα. Αν οι δύο αλυσίδες ενός μορίου είναι σημασμένες, για παράδειγμα με ραδιενεργό ισότοπο, και το μόριο αντιγραφεί σε περιβάλλον με μη σημασμένα νουκλεοτίδια, οι δύο αρχικές αλυσίδες δεν χάνονται ποτέ. Σε κάθε γενιά απλώς βρίσκονται σε δύο διαφορετικά μόρια.
Ο μηχανισμός
Η αντιγραφή απαιτεί ένα σύνολο ενζύμων, που δουλεύουν συντονισμένα.
Θέσεις έναρξης. Η αντιγραφή δεν ξεκινά από οποιοδήποτε σημείο, αλλά από συγκεκριμένες θέσεις έναρξης της αντιγραφής. Το κυκλικό DNA ενός βακτηρίου έχει μία· κάθε γραμμικό μόριο DNA ενός ευκαρυωτικού κυττάρου έχει πολλές, ώστε το τεράστιο γονιδίωμα να αντιγράφεται σε λογικό χρόνο.
Άνοιγμα. Στη θέση έναρξης, ένζυμα που λέγονται DNA ελικάσες σπάνε τους δεσμούς υδρογόνου ανάμεσα στις βάσεις και ξετυλίγουν τη διπλή έλικα. Δημιουργείται μια «θηλιά» με δύο διχάλες αντιγραφής, που απομακρύνονται η μία από την άλλη: η αντιγραφή προχωρά και προς τις δύο κατευθύνσεις.
Πρωταρχικά τμήματα. Οι DNA πολυμεράσες δεν μπορούν να ξεκινήσουν μια αλυσίδα από το μηδέν· μπορούν μόνο να προσθέτουν νουκλεοτίδια σε ήδη υπάρχουσα αλυσίδα. Γι' αυτό ένα σύμπλοκο ενζύμων, το πριμόσωμα, συνθέτει πρώτα μικρά κομμάτια RNA, συμπληρωματικά προς τη μήτρα, τα πρωταρχικά τμήματα.
Επιμήκυνση. Οι DNA πολυμεράσες προσθέτουν δεοξυριβονουκλεοτίδια, συμπληρωματικά προς τη μήτρα, στο 3΄ άκρο της αλυσίδας που μεγαλώνει. Άρα η νέα αλυσίδα συντίθεται μόνο με κατεύθυνση 5΄→3΄, και διαβάζει τη μήτρα από το 3΄ προς το 5΄.
Αντικατάσταση και σύνδεση. Τα πρωταρχικά τμήματα RNA απομακρύνονται και αντικαθίστανται από DNA, πάλι από DNA πολυμεράσες. Τα κομμάτια που προκύπτουν συνδέονται σε ενιαία αλυσίδα από το ένζυμο DNA δεσμάση.
Συνεχής και ασυνεχής σύνθεση
Οι δύο αλυσίδες της μήτρας είναι αντιπαράλληλες, και η διχάλα ανοίγει προς μία κατεύθυνση. Οι DNA πολυμεράσες όμως συνθέτουν μόνο 5΄→3΄. Οι δύο νέες αλυσίδες δεν μπορούν λοιπόν να συντεθούν με τον ίδιο τρόπο:
- Η μία νέα αλυσίδα μεγαλώνει προς την ίδια κατεύθυνση που ανοίγει η διχάλα. Συντίθεται συνεχώς, από ένα πρωταρχικό τμήμα.
- Η άλλη μεγαλώνει αντίθετα από την κατεύθυνση της διχάλας. Συντίθεται ασυνεχώς: κάθε φορά που η διχάλα ανοίγει λίγο ακόμη, χρειάζεται νέο πρωταρχικό τμήμα, και φτιάχνεται ένα μικρό κομμάτι DNA. Τα κομμάτια αυτά είναι γνωστά διεθνώς ως κομμάτια Okazaki, από τον ερευνητή που τα περιέγραψε.
Η DNA δεσμάση χρειάζεται κυρίως στην ασυνεχή αλυσίδα, για να ενώσει τα κομμάτια.
Η μέθοδος στη θέση έναρξης
Στα Θέματα Γ και Δ σού δίνουν ένα δίκλωνο τμήμα με σημειωμένη τη θέση έναρξης, και ρωτούν ποια νέα αλυσίδα είναι συνεχής, πού μπαίνουν τα πρωταρχικά τμήματα και ποια είναι η αλληλουχία τους. Πάντα με την ίδια σειρά:
- Δύο διχάλες. Από τη θέση έναρξης η αριστερή διχάλα προχωρά προς τα αριστερά και η δεξιά προς τα δεξιά. Κάθε ερώτηση την απαντάς χωριστά για κάθε διχάλα.
- Προς τα πού μεγαλώνει κάθε νέα αλυσίδα. Η νέα αλυσίδα είναι αντιπαράλληλη προς τη μήτρα της και μεγαλώνει στο 3΄ άκρο της. Άρα μεγαλώνει προς το 5΄ άκρο της μήτρας της.
- Συνεχής ή ασυνεχής. Αν η διχάλα προχωρά προς το 5΄ άκρο μιας μήτρας, η νέα αλυσίδα απέναντί της ακολουθεί τη διχάλα: συνεχής. Αν προχωρά προς το 3΄ άκρο, η νέα αλυσίδα πηγαίνει ανάποδα: ασυνεχής, σε κομμάτια.
- Πρωταρχικά τμήματα. Η συνεχής αλυσίδα κάθε διχάλας ξεκινά από τη θέση έναρξης, με ένα πρωταρχικό τμήμα. Γράψε το συμπληρωματικό της μήτρας, με U αντί για T, και με το 5΄ άκρο του στη θέση έναρξης.
- Μέτρημα. Πρωταρχικά τμήματα ανά διχάλα: για τη συνεχή, συν ένα για κάθε κομμάτι της ασυνεχούς. Η DNA δεσμάση ενώνει όλα τα κομμάτια, και εκεί όπου συναντιούνται διχάλες από γειτονικές θέσεις έναρξης.
θέση έναρξης
↓
μήτρα 5΄-·········|·········-3΄
μήτρα 3΄-·········|·········-5΄
← αριστερή διχάλα δεξιά διχάλα →
Στη δεξιά διχάλα η πάνω μήτρα «δείχνει» προς το 3΄ άκρο της, άρα απέναντί της η σύνθεση είναι ασυνεχής· η κάτω δείχνει προς το 5΄, άρα απέναντί της η σύνθεση είναι συνεχής. Στην αριστερή διχάλα συμβαίνει το αντίθετο.
Ακρίβεια
Οι DNA πολυμεράσες κάνουν πολύ λίγα λάθη, και επιπλέον έχουν επιδιορθωτική ικανότητα: ελέγχουν αν το νουκλεοτίδιο που μόλις πρόσθεσαν είναι συμπληρωματικό προς τη μήτρα και, αν δεν είναι, το απομακρύνουν και βάζουν το σωστό. Όσα λάθη ξεφύγουν, τα διορθώνουν σε μεγάλο βαθμό ειδικά επιδιορθωτικά ένζυμα, που επιδιορθώνουν και βλάβες του DNA από άλλες αιτίες, όπως η υπεριώδης ακτινοβολία. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα λάθη που μένουν μετά την αντιγραφή είναι εξαιρετικά σπάνια· όσα μένουν είναι μεταλλάξεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα βακτήριο, του οποίου το DNA έχει και τις δύο αλυσίδες σημασμένες με ραδιενεργό φώσφορο, μεταφέρεται σε θρεπτικό υλικό χωρίς ραδιενεργό φώσφορο και διαιρείται τρεις φορές. Πόσα από τα μόρια DNA που προκύπτουν περιέχουν ραδιενέργεια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κύριο DNA του βακτηρίου είναι ένα μόριο. Μετά από τρεις αντιγραφές, μόρια, με αλυσίδες συνολικά.
Από τις αλυσίδες, μόνο οι αρχικές είναι σημασμένες. Η αντιγραφή είναι ημισυντηρητική, οπότε οι δύο αρχικές δεν χάνονται ποτέ και βρίσκονται σε δύο διαφορετικά μόρια.
Ραδιενέργεια έχουν μόρια από τα , το καθένα σε μία μόνο αλυσίδα. Τα άλλα είναι εντελώς μη σημασμένα. Η απάντηση είναι ίδια για οποιοδήποτε πλήθος αντιγραφών από μία και πάνω.
Παράδειγμα 2
Η αλυσίδα-μήτρα ενός τμήματος είναι 3΄-TACGGATCCA-5΄. Το πρωταρχικό τμήμα που συντίθεται απέναντι από τις τέσσερις πρώτες βάσεις της έχει μήκος τέσσερα νουκλεοτίδια. Γράψε το πρωταρχικό τμήμα και την τελική νέα αλυσίδα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η νέα αλυσίδα είναι αντιπαράλληλη: απέναντι από το 3΄ άκρο της μήτρας βρίσκεται το 5΄ άκρο της. Συντίθεται 5΄→3΄, δηλαδή από αριστερά προς τα δεξιά εδώ.
Το πρωταρχικό τμήμα είναι RNA, άρα απέναντι από το A μπαίνει U:
μήτρα 3΄-TACG GATCCA-5΄ πρωταρχικό 5΄-AUGC-3΄Η DNA πολυμεράση συνεχίζει από το 3΄ άκρο του πρωταρχικού με DNA:
CTAGGT. Στη συνέχεια το RNA αντικαθίσταται από DNA, και η τελική νέα αλυσίδα είναι:5΄-ATGCCTAGGT-3΄
Παράδειγμα 3
(α) Το κυκλικό DNA ενός βακτηρίου αντιγράφεται, και η ασυνεχής νέα αλυσίδα κάθε διχάλας σχηματίζεται από κομμάτια. (β) Ένα γραμμικό ευκαρυωτικό μόριο DNA έχει θέσεις έναρξης, και κάθε ασυνεχής αλυσίδα έχει κομμάτια. Πόσα πρωταρχικά τμήματα συντέθηκαν σε κάθε περίπτωση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Μία θέση έναρξης, άρα διχάλες. Σε κάθε διχάλα: πρωταρχικό τμήμα για τη συνεχή αλυσίδα και για τα κομμάτια της ασυνεχούς, δηλαδή .
Συνολικά πρωταρχικά τμήματα.
(β) θέσεις έναρξης δίνουν διχάλες. Ανά διχάλα , συνολικά πρωταρχικά τμήματα. Όλα αντικαθίστανται στο τέλος από DNA.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Κάθε νέα αλυσίδα DNA ξεκινά με ένα κομμάτι RNA. Εξήγησε γιατί χρειάζεται αυτό το RNA, και γιατί το τελικό μόριο DNA δεν περιέχει καθόλου RNA.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι DNA πολυμεράσες δεν μπορούν να αρχίσουν μια αλυσίδα από το μηδέν. Μπορούν μόνο να προσθέτουν νουκλεοτίδια στο 3΄ άκρο μιας αλυσίδας που ήδη υπάρχει.
Γι' αυτό το πριμόσωμα συνθέτει πρώτα μικρά πρωταρχικά τμήματα RNA, συμπληρωματικά προς τη μήτρα. Στο 3΄ άκρο τους οι DNA πολυμεράσες συνεχίζουν με DNA.
Στη συνέχεια τα πρωταρχικά τμήματα απομακρύνονται και αντικαθίστανται από DNA, πάλι από DNA πολυμεράσες. Η DNA δεσμάση ενώνει τα κομμάτια που προκύπτουν. Έτσι κάθε νέα αλυσίδα είναι στο τέλος εξ ολοκλήρου DNA.
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Δίνεται το δίκλωνο τμήμα 5΄-TTCAGGAC|TGCCATAG-3΄ και 3΄-AAGTCCTG|ACGGTATC-5΄, όπου η κάθετη γραμμή είναι θέση έναρξης της αντιγραφής. (α) Σε κάθε διχάλα, απέναντι από ποια μήτρα η σύνθεση είναι συνεχής; (β) Γράψε τα πρωταρχικά τμήματα των συνεχών αλυσίδων, αν το καθένα έχει νουκλεοτίδια. (γ) Γράψε τις συνεχείς νέες αλυσίδες, μετά την αντικατάσταση του RNA.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Δεξιά διχάλα, που προχωρά προς τα δεξιά. Η κάτω μήτρα έχει δεξιά το 5΄ άκρο της: η νέα αλυσίδα απέναντί της ακολουθεί τη διχάλα και είναι συνεχής. Απέναντι από την πάνω μήτρα, ασυνεχής.
Αριστερή διχάλα, που προχωρά προς τα αριστερά. Τώρα η πάνω μήτρα έχει το 5΄ άκρο της προς την κατεύθυνση της διχάλας: συνεχής απέναντι από την πάνω, ασυνεχής απέναντι από την κάτω.
(β) Δεξιά διχάλα. Το πρωταρχικό ξεκινά στη θέση έναρξης, απέναντι από τις βάσεις
3΄-ACGG-5΄της κάτω μήτρας. Συμπληρωματικό, με U:5΄-UGCC-3΄.Αριστερή διχάλα. Ξεκινά κι αυτό στη θέση έναρξης και προχωρά προς τα αριστερά, απέναντι από τις βάσεις
3΄-CAGG-5΄της πάνω μήτρας, διαβασμένες από τη γραμμή προς τα αριστερά. Το πρωταρχικό είναι5΄-GUCC-3΄.(γ) Η συνεχής αλυσίδα της δεξιάς διχάλας είναι συμπληρωματική προς το δεξί μισό της κάτω μήτρας:
5΄-TGCCATAG-3΄. Της αριστερής, συμπληρωματική προς το αριστερό μισό της πάνω:5΄-GTCCTGAA-3΄. Και οι δύο έχουν το 5΄ άκρο τους στη θέση έναρξης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από τι είδους νουκλεϊκό οξύ αποτελούνται τα πρωταρχικά τμήματα, και ποιο σύμπλοκο ενζύμων τα συνθέτει;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί η αντιγραφή του DNA είναι ημισυντηρητική και να υπολογίζεις σημασμένα μόρια μετά από διαδοχικές αντιγραφές.
- Να περιγράφεις με τη σειρά τον ρόλο των DNA ελικασών, του πριμοσώματος, των DNA πολυμερασών και της DNA δεσμάσης, και πώς διατηρείται η ακρίβεια.
- Να βρίσκεις σε κάθε διχάλα ποια νέα αλυσίδα συντίθεται συνεχώς και ποια ασυνεχώς, και να μετράς τα πρωταρχικά τμήματα.
- Να γράφεις γύρω από μια θέση έναρξης τα πρωταρχικά τμήματα και τις νέες αλυσίδες με σωστό προσανατολισμό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.