Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κυτταρικός κύκλος και διαίρεση

Μεσόφαση, μίτωση και μείωση, και πόσο DNA έχει το κύτταρο σε κάθε φάση.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, §4.1, 4.3

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 Β ·2023 Γ ·2022 επαν. Β ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και να εντοπίζεις πότε αντιγράφεται το DNA.
  2. Να περιγράφεις τις φάσεις της μίτωσης και της μείωσης και να τις συγκρίνεις.
  3. Να υπολογίζεις με πίνακα τα χρωμοσώματα, τις χρωματίδες και τα μόρια DNA ενός κυττάρου σε κάθε φάση, και να παρακολουθείς σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις.
  4. Να εξηγείς γιατί η μείωση δίνει απλοειδείς και γενετικά διαφορετικούς γαμέτες.

Ο κύκλος ζωής του κυττάρου

Ένα κύτταρο που διαιρείται περνά από έναν επαναλαμβανόμενο κυτταρικό κύκλο, με δύο μεγάλα μέρη: τη μεσόφαση και τη μιτωτική διαίρεση.

Η μεσόφαση είναι το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου. Το κύτταρο μεγαλώνει, συνθέτει πρωτεΐνες και οργανίδια και κάνει τη δουλειά του. Χωρίζεται σε τρεις υποφάσεις:

  • G1: το κύτταρο αναπτύσσεται. Κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από ένα μόριο DNA.
  • S: γίνεται η αντιγραφή του DNA. Στο τέλος της, κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από δύο αδελφές χρωματίδες, δύο πανομοιότυπα μόρια DNA ενωμένα στο κεντρομερίδιο.
  • G2: το κύτταρο προετοιμάζεται για τη διαίρεση.

Η μιτωτική διαίρεση περιλαμβάνει τη μίτωση, δηλαδή τη διαίρεση του πυρήνα, και την κυτταροπλασματική διαίρεση, που χωρίζει το κυτταρόπλασμα στα δύο.

Μίτωση: δύο ίδια κύτταρα

Η μίτωση περιγράφεται σε τέσσερις φάσεις: πακετάρεις, στοιχίζεις, χωρίζεις, κλείνεις.

  1. Πρόφαση. Η χρωματίνη συσπειρώνεται και τα χρωμοσώματα, ήδη διπλασιασμένα, γίνονται ορατά. Ο πυρηνικός φάκελος και ο πυρηνίσκος εξαφανίζονται. Σχηματίζεται η άτρακτος, ένα σύστημα από ινίδια ανάμεσα στους δύο πόλους του κυττάρου.
  2. Μετάφαση. Τα χρωμοσώματα, δεμένα στα ινίδια της ατράκτου από το κεντρομερίδιο, στοιχίζονται στο ισημερινό επίπεδο του κυττάρου. Η συσπείρωση είναι μέγιστη.
  3. Ανάφαση. Οι αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος αποχωρίζονται και μετακινούνται προς αντίθετους πόλους. Από τη στιγμή που χωρίζουν, η καθεμιά μετριέται ως ξεχωριστό χρωμόσωμα.
  4. Τελόφαση. Σε κάθε πόλο σχηματίζεται νέος πυρηνικός φάκελος, τα χρωμοσώματα αποσυσπειρώνονται.

Ακολουθεί η κυτταροπλασματική διαίρεση.

Αποτέλεσμα: δύο θυγατρικά κύτταρα, με τον ίδιο αριθμό χρωμοσωμάτων με το αρχικό και πανομοιότυπο γενετικό υλικό. Με τη μίτωση αναπτύσσεται ένας πολυκύτταρος οργανισμός, ανανεώνει τους ιστούς του και επουλώνει τραύματα.

Εικόνα μικροσκοπίου με πολλά ροζ κύτταρα σαν πλακάκια, το καθένα με έναν σκούρο μωβ στρογγυλό πυρήνα. Σε λίγα κύτταρα αντί για πυρήνα φαίνονται λεπτά κουβάρια από νήματα ή μια σειρά από ραβδάκια στη μέση.
Ακρόριζα κρεμμυδιού μετά από χρώση. Τα περισσότερα κύτταρα είναι σε μεσόφαση, με στρογγυλό πυρήνα. Σε λίγα φαίνονται χρωμοσώματα: σε κουβάρι στην πρόφαση, στοιχισμένα στη μέση στη μετάφαση.Φωτογραφία: Josef Reischig · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Μείωση: τέσσερις απλοειδείς γαμέτες

Η μείωση γίνεται μόνο στα κύτταρα που θα δώσουν γαμέτες. Μετά από μία αντιγραφή του DNA ακολουθούν δύο διαδοχικές διαιρέσεις, και από ένα διπλοειδές κύτταρο προκύπτουν τέσσερα απλοειδή.

Πρώτη μειωτική διαίρεση. Στην πρόφαση Ι τα ομόλογα χρωμοσώματα πλησιάζουν και ζευγαρώνουν κατά μήκος· κάθε ζεύγος αποτελείται από τέσσερις χρωματίδες και λέγεται τετράδα. Τότε μπορεί να γίνει επιχιασμός: ανταλλαγή τμημάτων ανάμεσα σε χρωματίδες ομολόγων χρωμοσωμάτων. Στη μετάφαση Ι στο ισημερινό επίπεδο στοιχίζονται ζεύγη ομολόγων, και στην ανάφαση Ι χωρίζουν τα ομόλογα, ενώ οι αδελφές χρωματίδες μένουν ενωμένες. Προκύπτουν δύο κύτταρα απλοειδή, όπου κάθε χρωμόσωμα έχει ακόμα δύο χρωματίδες.

Δεύτερη μειωτική διαίρεση. Γίνεται χωρίς νέα αντιγραφή του DNA, και μοιάζει με μίτωση: στην ανάφαση ΙΙ χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες. Προκύπτουν τέσσερα απλοειδή κύτταρα, όπου κάθε χρωμόσωμα έχει ένα μόριο DNA.

Οι γαμέτες δεν είναι πανομοιότυποι. Στη μετάφαση Ι κάθε ζεύγος ομολόγων στοιχίζεται τυχαία, ανεξάρτητα από τα άλλα, οπότε το ποιο ομόλογο θα πάει σε ποιο κύτταρο είναι θέμα τύχης. Με nn ζεύγη, οι δυνατοί συνδυασμοί είναι 2n2^n· στον άνθρωπο, 2232^{23}, πάνω από οκτώ εκατομμύρια, χωρίς να υπολογίσεις τον επιχιασμό, που προσθέτει κι άλλους.

Ένα ανθρώπινο κύτταρο, φάση με φάση

Πάτα «Επόμενο στάδιο» και παρακολούθησε τρεις αριθμούς: χρωμοσώματα, μόρια DNA και κύτταρα. Οι τιμές είναι ανά κύτταρο.

Διάλεξε στάδιο

G146 χρωμοσώματα, 46 μόρια DNA. Κάθε χρωμόσωμα είναι ένα μόριο DNA.

Φάση (άνθρωπος)Χρωμοσώματα ανά κύτταροΜόρια DNA ανά κύτταρο
G146464646
G2, μετάφαση μίτωσης46469292
Ανάφαση μίτωσης92929292
Μετά τη μίτωση46464646
Μετάφαση Ι46469292
Μετά τη μείωση Ι23234646
Ανάφαση ΙΙ46464646
Γαμέτης23232323

Η μέθοδος του πίνακα

Σε κάθε άσκηση με αριθμούς φτιάξε πρόχειρα αυτόν τον πίνακα για τον οργανισμό της άσκησης:

  1. Γράψε το 2n2n και το nn. Ξεκίνα από τη G1.
  2. Στη φάση S διπλασίασε μόνο τα μόρια DNA. Τα χρωμοσώματα μένουν ίδια.
  3. Σε κάθε ανάφαση όπου χωρίζουν χρωματίδες (μίτωση, ανάφαση ΙΙ), διπλασίασε μόνο τα χρωμοσώματα.
  4. Σε κάθε κυτταροπλασματική διαίρεση μισοποίησε και τα δύο.

Σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις

Αν όλο το DNA ενός κυττάρου είναι σημασμένο και στις δύο αλυσίδες, και το κύτταρο διαιρεθεί σε μη σημασμένο περιβάλλον:

  • Μετά την πρώτη μίτωση, κάθε χρωμόσωμα και στα δύο κύτταρα έχει μία σημασμένη και μία νέα αλυσίδα.
  • Στη μετάφαση της δεύτερης μίτωσης, κάθε χρωμόσωμα έχει μία σημασμένη χρωματίδα και μία εντελώς μη σημασμένη.
  • Στην ανάφαση οι χρωματίδες μοιράζονται τυχαία, οπότε δεν ξέρεις πόσα σημασμένα χρωμοσώματα παίρνει το καθένα. Το σύνολο όμως είναι σταθερό: 2⋅2n2 \cdot 2n σημασμένες αλυσίδες, σε 2⋅2n2 \cdot 2n διαφορετικά χρωμοσώματα.

Μίτωση, μείωση Ι ή μείωση ΙΙ;

Κάθε πρόταση περιγράφει μία από τις τρεις διαιρέσεις.

Ποια διαίρεση;

Από ένα διπλοειδές κύτταρο προκύπτουν δύο διπλοειδή, πανομοιότυπα

0 από 7

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας οργανισμός έχει 2n=82n = 8. Πόσα χρωμοσώματα, πόσα μόρια DNA και πόσες τετράδες έχει ένα κύτταρό του στη μετάφαση Ι;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα σωματικό κύτταρο στη G1 έχει ποσότητα DNA ίση με xx. Πόση έχει στη G2, στην ανάφαση της μίτωσης, μετά τη μείωση Ι και στον γαμέτη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα κύτταρο με 2n=62n = 6 βλέπεις στο μικροσκόπιο 66 χρωμοσώματα, το καθένα με δύο χρωματίδες, στοιχισμένα ένα-ένα στο ισημερινό επίπεδο, και όχι σε ζεύγη. Σε ποια φάση είναι;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Θέμα Β: Εξήγησε γιατί τα δύο κύτταρα που προκύπτουν από μίτωση είναι γενετικά πανομοιότυπα, ενώ οι γαμέτες ενός ατόμου διαφέρουν μεταξύ τους.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Δ: Ένα κύτταρο με 2n=82n = 8 έχει όλο το DNA του σημασμένο με ραδιενεργό ισότοπο, και στις δύο αλυσίδες. Μεταφέρεται σε περιβάλλον χωρίς ραδιενέργεια και κάνει δύο διαδοχικές μιτώσεις. (α) Πόσα χρωμοσώματα με ραδιενέργεια έχει κάθε κύτταρο μετά την πρώτη μίτωση; (β) Πόσες χρωματίδες με ραδιενέργεια έχει ένα κύτταρο στη μετάφαση της δεύτερης; (γ) Πόσα χρωμοσώματα με ραδιενέργεια υπάρχουν συνολικά στα τέσσερα κύτταρα στο τέλος;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε ποια φάση του κυτταρικού κύκλου αντιγράφεται το DNA;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Γράψε με τη σειρά τις τέσσερις φάσεις της μίτωσης.

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και να εντοπίζεις πότε αντιγράφεται το DNA.
  • Να περιγράφεις τις φάσεις της μίτωσης και της μείωσης και να τις συγκρίνεις.
  • Να υπολογίζεις με πίνακα τα χρωμοσώματα, τις χρωματίδες και τα μόρια DNA ενός κυττάρου σε κάθε φάση, και να παρακολουθείς σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις.
  • Να εξηγείς γιατί η μείωση δίνει απλοειδείς και γενετικά διαφορετικούς γαμέτες.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;