Κυτταρικός κύκλος και διαίρεση
Μεσόφαση, μίτωση και μείωση, και πόσο DNA έχει το κύτταρο σε κάθε φάση.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, §4.1, 4.3
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 Β ·2023 Γ ·2022 επαν. Β ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και να εντοπίζεις πότε αντιγράφεται το DNA.
- Να περιγράφεις τις φάσεις της μίτωσης και της μείωσης και να τις συγκρίνεις.
- Να υπολογίζεις με πίνακα τα χρωμοσώματα, τις χρωματίδες και τα μόρια DNA ενός κυττάρου σε κάθε φάση, και να παρακολουθείς σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις.
- Να εξηγείς γιατί η μείωση δίνει απλοειδείς και γενετικά διαφορετικούς γαμέτες.
Ο κύκλος ζωής του κυττάρου
Ένα κύτταρο που διαιρείται περνά από έναν επαναλαμβανόμενο κυτταρικό κύκλο, με δύο μεγάλα μέρη: τη μεσόφαση και τη μιτωτική διαίρεση.
Η μεσόφαση είναι το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου. Το κύτταρο μεγαλώνει, συνθέτει πρωτεΐνες και οργανίδια και κάνει τη δουλειά του. Χωρίζεται σε τρεις υποφάσεις:
- G1: το κύτταρο αναπτύσσεται. Κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από ένα μόριο DNA.
- S: γίνεται η αντιγραφή του DNA. Στο τέλος της, κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από δύο αδελφές χρωματίδες, δύο πανομοιότυπα μόρια DNA ενωμένα στο κεντρομερίδιο.
- G2: το κύτταρο προετοιμάζεται για τη διαίρεση.
Η μιτωτική διαίρεση περιλαμβάνει τη μίτωση, δηλαδή τη διαίρεση του πυρήνα, και την κυτταροπλασματική διαίρεση, που χωρίζει το κυτταρόπλασμα στα δύο.
Μίτωση: δύο ίδια κύτταρα
Η μίτωση περιγράφεται σε τέσσερις φάσεις: πακετάρεις, στοιχίζεις, χωρίζεις, κλείνεις.
- Πρόφαση. Η χρωματίνη συσπειρώνεται και τα χρωμοσώματα, ήδη διπλασιασμένα, γίνονται ορατά. Ο πυρηνικός φάκελος και ο πυρηνίσκος εξαφανίζονται. Σχηματίζεται η άτρακτος, ένα σύστημα από ινίδια ανάμεσα στους δύο πόλους του κυττάρου.
- Μετάφαση. Τα χρωμοσώματα, δεμένα στα ινίδια της ατράκτου από το κεντρομερίδιο, στοιχίζονται στο ισημερινό επίπεδο του κυττάρου. Η συσπείρωση είναι μέγιστη.
- Ανάφαση. Οι αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος αποχωρίζονται και μετακινούνται προς αντίθετους πόλους. Από τη στιγμή που χωρίζουν, η καθεμιά μετριέται ως ξεχωριστό χρωμόσωμα.
- Τελόφαση. Σε κάθε πόλο σχηματίζεται νέος πυρηνικός φάκελος, τα χρωμοσώματα αποσυσπειρώνονται.
Ακολουθεί η κυτταροπλασματική διαίρεση.
Αποτέλεσμα: δύο θυγατρικά κύτταρα, με τον ίδιο αριθμό χρωμοσωμάτων με το αρχικό και πανομοιότυπο γενετικό υλικό. Με τη μίτωση αναπτύσσεται ένας πολυκύτταρος οργανισμός, ανανεώνει τους ιστούς του και επουλώνει τραύματα.

Μείωση: τέσσερις απλοειδείς γαμέτες
Η μείωση γίνεται μόνο στα κύτταρα που θα δώσουν γαμέτες. Μετά από μία αντιγραφή του DNA ακολουθούν δύο διαδοχικές διαιρέσεις, και από ένα διπλοειδές κύτταρο προκύπτουν τέσσερα απλοειδή.
Πρώτη μειωτική διαίρεση. Στην πρόφαση Ι τα ομόλογα χρωμοσώματα πλησιάζουν και ζευγαρώνουν κατά μήκος· κάθε ζεύγος αποτελείται από τέσσερις χρωματίδες και λέγεται τετράδα. Τότε μπορεί να γίνει επιχιασμός: ανταλλαγή τμημάτων ανάμεσα σε χρωματίδες ομολόγων χρωμοσωμάτων. Στη μετάφαση Ι στο ισημερινό επίπεδο στοιχίζονται ζεύγη ομολόγων, και στην ανάφαση Ι χωρίζουν τα ομόλογα, ενώ οι αδελφές χρωματίδες μένουν ενωμένες. Προκύπτουν δύο κύτταρα απλοειδή, όπου κάθε χρωμόσωμα έχει ακόμα δύο χρωματίδες.
Δεύτερη μειωτική διαίρεση. Γίνεται χωρίς νέα αντιγραφή του DNA, και μοιάζει με μίτωση: στην ανάφαση ΙΙ χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες. Προκύπτουν τέσσερα απλοειδή κύτταρα, όπου κάθε χρωμόσωμα έχει ένα μόριο DNA.
Οι γαμέτες δεν είναι πανομοιότυποι. Στη μετάφαση Ι κάθε ζεύγος ομολόγων στοιχίζεται τυχαία, ανεξάρτητα από τα άλλα, οπότε το ποιο ομόλογο θα πάει σε ποιο κύτταρο είναι θέμα τύχης. Με ζεύγη, οι δυνατοί συνδυασμοί είναι · στον άνθρωπο, , πάνω από οκτώ εκατομμύρια, χωρίς να υπολογίσεις τον επιχιασμό, που προσθέτει κι άλλους.
| Φάση (άνθρωπος) | Χρωμοσώματα ανά κύτταρο | Μόρια DNA ανά κύτταρο |
|---|---|---|
| G1 | ||
| G2, μετάφαση μίτωσης | ||
| Ανάφαση μίτωσης | ||
| Μετά τη μίτωση | ||
| Μετάφαση Ι | ||
| Μετά τη μείωση Ι | ||
| Ανάφαση ΙΙ | ||
| Γαμέτης |
Η μέθοδος του πίνακα
Σε κάθε άσκηση με αριθμούς φτιάξε πρόχειρα αυτόν τον πίνακα για τον οργανισμό της άσκησης:
- Γράψε το και το . Ξεκίνα από τη G1.
- Στη φάση S διπλασίασε μόνο τα μόρια DNA. Τα χρωμοσώματα μένουν ίδια.
- Σε κάθε ανάφαση όπου χωρίζουν χρωματίδες (μίτωση, ανάφαση ΙΙ), διπλασίασε μόνο τα χρωμοσώματα.
- Σε κάθε κυτταροπλασματική διαίρεση μισοποίησε και τα δύο.
Σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις
Αν όλο το DNA ενός κυττάρου είναι σημασμένο και στις δύο αλυσίδες, και το κύτταρο διαιρεθεί σε μη σημασμένο περιβάλλον:
- Μετά την πρώτη μίτωση, κάθε χρωμόσωμα και στα δύο κύτταρα έχει μία σημασμένη και μία νέα αλυσίδα.
- Στη μετάφαση της δεύτερης μίτωσης, κάθε χρωμόσωμα έχει μία σημασμένη χρωματίδα και μία εντελώς μη σημασμένη.
- Στην ανάφαση οι χρωματίδες μοιράζονται τυχαία, οπότε δεν ξέρεις πόσα σημασμένα χρωμοσώματα παίρνει το καθένα. Το σύνολο όμως είναι σταθερό: σημασμένες αλυσίδες, σε διαφορετικά χρωμοσώματα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας οργανισμός έχει . Πόσα χρωμοσώματα, πόσα μόρια DNA και πόσες τετράδες έχει ένα κύτταρό του στη μετάφαση Ι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μείωση ξεκινά από διπλοειδές κύτταρο που έχει περάσει από τη φάση S. Τα χρωμοσώματα είναι , όσα και τα κεντρομερίδια.
Κάθε χρωμόσωμα έχει δύο αδελφές χρωματίδες, δηλαδή δύο μόρια DNA: .
Τα χρωμοσώματα σχηματίζουν ζεύγη ομολόγων. Κάθε ζεύγος είναι μία τετράδα: τετράδες.
Παράδειγμα 2
Ένα σωματικό κύτταρο στη G1 έχει ποσότητα DNA ίση με . Πόση έχει στη G2, στην ανάφαση της μίτωσης, μετά τη μείωση Ι και στον γαμέτη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
G2: η φάση S διπλασίασε το DNA. Ποσότητα .
Ανάφαση μίτωσης: οι χρωματίδες χωρίζουν, αλλά είναι ακόμα στο ίδιο κύτταρο. Ποσότητα .
Μετά τη μείωση Ι: το μοιράστηκε σε δύο κύτταρα. Ποσότητα , αν και το κύτταρο είναι ήδη απλοειδές.
Γαμέτης: η μείωση ΙΙ μοιράζει ξανά. Ποσότητα , η μισή από ένα σωματικό κύτταρο στη G1.
Παράδειγμα 3
Σε ένα κύτταρο με βλέπεις στο μικροσκόπιο χρωμοσώματα, το καθένα με δύο χρωματίδες, στοιχισμένα ένα-ένα στο ισημερινό επίπεδο, και όχι σε ζεύγη. Σε ποια φάση είναι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χρωμοσώματα με δύο χρωματίδες στο ισημερινό επίπεδο: είναι μετάφαση, και το DNA έχει αντιγραφεί.
Τα χρωμοσώματα είναι , όσο το , άρα το κύτταρο είναι διπλοειδές. Αυτό αποκλείει τη μετάφαση ΙΙ, όπου θα ήταν .
Είναι στοιχισμένα ένα-ένα, όχι σε ζεύγη ομολόγων. Αυτό αποκλείει τη μετάφαση Ι.
Το κύτταρο είναι στη μετάφαση της μίτωσης.
Παράδειγμα 4
Θέμα Β: Εξήγησε γιατί τα δύο κύτταρα που προκύπτουν από μίτωση είναι γενετικά πανομοιότυπα, ενώ οι γαμέτες ενός ατόμου διαφέρουν μεταξύ τους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πριν από τη μίτωση, στη φάση S, κάθε μόριο DNA αντιγράφεται. Οι δύο αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος είναι πανομοιότυπες.
Στην ανάφαση χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες, και κάθε θυγατρικό κύτταρο παίρνει μία από κάθε χρωμόσωμα. Παίρνει δηλαδή ακριβώς το ίδιο γενετικό υλικό με το άλλο.
Στη μείωση Ι χωρίζουν τα ομόλογα, που δεν είναι ίδια, και κάθε ζεύγος στοιχίζεται τυχαία. Μαζί με τον επιχιασμό, αυτό δίνει σε κάθε γαμέτη διαφορετικό συνδυασμό.
Παράδειγμα 5
Θέμα Δ: Ένα κύτταρο με έχει όλο το DNA του σημασμένο με ραδιενεργό ισότοπο, και στις δύο αλυσίδες. Μεταφέρεται σε περιβάλλον χωρίς ραδιενέργεια και κάνει δύο διαδοχικές μιτώσεις. (α) Πόσα χρωμοσώματα με ραδιενέργεια έχει κάθε κύτταρο μετά την πρώτη μίτωση; (β) Πόσες χρωματίδες με ραδιενέργεια έχει ένα κύτταρο στη μετάφαση της δεύτερης; (γ) Πόσα χρωμοσώματα με ραδιενέργεια υπάρχουν συνολικά στα τέσσερα κύτταρα στο τέλος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Η αντιγραφή είναι ημισυντηρητική: κάθε χρωματίδα έχει μία σημασμένη και μία νέα αλυσίδα, και κάθε κύτταρο παίρνει μία από κάθε χρωμόσωμα. Άρα και τα χρωμοσώματα κάθε κυττάρου έχουν ραδιενέργεια, σε μία αλυσίδα.
(β) Στη δεύτερη φάση S η σημασμένη αλυσίδα κάθε μορίου δίνει ένα μόριο με ραδιενέργεια, η νέα ένα χωρίς. Κάθε χρωμόσωμα έχει λοιπόν μία χρωματίδα με ραδιενέργεια και μία χωρίς: από τις .
(γ) Οι αρχικές σημασμένες αλυσίδες ήταν , και δεν χάνεται καμία. Μετά τη δεύτερη μίτωση κάθε χρωμόσωμα έχει ένα μόριο DNA, και καθεμιά από τις βρίσκεται σε διαφορετικό χρωμόσωμα.
Συνολικά χρωμοσώματα με ραδιενέργεια από τα . Το πώς μοιράζονται στα τέσσερα κύτταρα δεν προβλέπεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε με τη σειρά τις τέσσερις φάσεις της μίτωσης.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και να εντοπίζεις πότε αντιγράφεται το DNA.
- Να περιγράφεις τις φάσεις της μίτωσης και της μείωσης και να τις συγκρίνεις.
- Να υπολογίζεις με πίνακα τα χρωμοσώματα, τις χρωματίδες και τα μόρια DNA ενός κυττάρου σε κάθε φάση, και να παρακολουθείς σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις.
- Να εξηγείς γιατί η μείωση δίνει απλοειδείς και γενετικά διαφορετικούς γαμέτες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.