Οργάνωση του γενετικού υλικού
Χρωμοσώματα, καρυότυπος, μιτοχονδριακό DNA και πλασμίδια.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §1
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2022 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 Β ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να συγκρίνεις την οργάνωση του γενετικού υλικού σε βακτήρια, ευκαρυωτικά κύτταρα και ιούς, μαζί με τα πλασμίδια και το DNA των μιτοχονδρίων και των χλωροπλαστών.
- Να περιγράφεις πώς το DNA πακετάρεται σε νουκλεοσώματα, ίνες χρωματίνης και χρωμοσώματα.
- Να εξηγείς τι είναι ο καρυότυπος και να χρησιμοποιείς σωστά τους όρους απλοειδές, διπλοειδές, ομόλογα, αυτοσωμικά και φυλετικά χρωμοσώματα.
- Να μετράς χρωμοσώματα, χρωματίδες, μόρια DNA και πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες σε ένα κύτταρο.
Δύο μέτρα σε λίγα μικρόμετρα
Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου, αν τεντωνόταν, θα είχε μήκος γύρω στα δύο μέτρα. Ο πυρήνας που το χωράει έχει διάμετρο λίγα μικρόμετρα. Το κύτταρο δεν απλώς χωράει το DNA: το πακετάρει έτσι ώστε να μπορεί να το διαβάζει, να το αντιγράφει και να το μοιράζει σωστά στα θυγατρικά κύτταρα.
Το σύνολο του γενετικού υλικού ενός οργανισμού λέγεται γονιδίωμα. Ο τρόπος που είναι οργανωμένο εξαρτάται από τον τύπο του οργανισμού.
Στους προκαρυωτικούς οργανισμούς
Το γενετικό υλικό ενός βακτηρίου είναι συνήθως ένα κυκλικό δίκλωνο μόριο DNA. Βρίσκεται μέσα στο κυτταρόπλασμα, σε μια περιοχή χωρίς μεμβράνη, αναδιπλωμένο και συνδεδεμένο με πρωτεΐνες.
Πολλά βακτήρια έχουν επιπλέον πλασμίδια: μικρά κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA, που αντιγράφονται ανεξάρτητα από το κύριο μόριο. Τα γονίδιά τους δεν είναι απαραίτητα για την επιβίωση του βακτηρίου σε κανονικές συνθήκες, αλλά του δίνουν πλεονεκτήματα σε ειδικές συνθήκες, όπως η ανθεκτικότητα σε αντιβιοτικά. Τα πλασμίδια μπορούν να μεταφερθούν από ένα βακτήριο σε άλλο, και γι' αυτό η ανθεκτικότητα διαδίδεται γρήγορα. Θα τα ξαναβρείς στη βιοτεχνολογία, ως φορείς κλωνοποίησης. Ένα βακτήριο που χάνει τα πλασμίδιά του συνεχίζει να ζει σε κανονικές συνθήκες· χάνει μόνο ό,τι του έδιναν, για παράδειγμα την ανθεκτικότητα.
Στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς
Το DNA του πυρήνα είναι μοιρασμένο σε πολλά γραμμικά μόρια. Κάθε μόριο, μαζί με τις πρωτεΐνες του, αποτελεί ένα χρωμόσωμα.
Το πακετάρισμα γίνεται σε στάδια:
- Το DNA τυλίγεται γύρω από ομάδες οκτώ πρωτεϊνών, τις ιστόνες. Ένα τμήμα DNA περίπου ζευγών βάσεων τυλιγμένο γύρω από ένα οκταμερές ιστονών σχηματίζει ένα νουκλεόσωμα. Τα νουκλεοσώματα ενώνονται μεταξύ τους με μικρά τμήματα DNA, και το σύνολο μοιάζει με κομπολόι.
- Το «κομπολόι» αναδιπλώνεται ξανά και σχηματίζει πιο χοντρή ίνα χρωματίνης.
- Η ίνα αναδιπλώνεται σε ακόμη ανώτερες δομές.
Το σύμπλοκο DNA και πρωτεϊνών λέγεται χρωματίνη. Στη μεσόφαση η χρωματίνη είναι σχετικά χαλαρή, ώστε να μπορούν να διαβαστούν τα γονίδια. Όταν το κύτταρο διαιρείται, η συσπείρωση φτάνει στο μέγιστο και τα χρωμοσώματα γίνονται ορατά στο οπτικό μικροσκόπιο. Τα χρωμοσώματα της μετάφασης έχουν ήδη αντιγραφεί: το καθένα αποτελείται από δύο πανομοιότυπες αδελφές χρωματίδες, ενωμένες στο κεντρομερίδιο.
Ομόλογα χρωμοσώματα και καρυότυπος
Τα σωματικά κύτταρα του ανθρώπου έχουν χρωμοσώματα, σε ζεύγη. Τα δύο χρωμοσώματα κάθε ζεύγους, το ένα από τη μητέρα και το άλλο από τον πατέρα, λέγονται ομόλογα: έχουν το ίδιο μέγεθος, το κεντρομερίδιο στην ίδια θέση και τα ίδια γονίδια στις ίδιες θέσεις, όχι όμως απαραίτητα τα ίδια αλληλόμορφα.
- Κύτταρα με δύο σειρές ομολόγων χρωμοσωμάτων λέγονται διπλοειδή (). Στον άνθρωπο, .
- Κύτταρα με μία σειρά, όπως οι γαμέτες, λέγονται απλοειδή (). Στον άνθρωπο, .
Από τα ζεύγη, τα είναι ίδια στα δύο φύλα και λέγονται αυτοσωμικά. Το ο ζεύγος είναι τα φυλετικά χρωμοσώματα: XX στη γυναίκα, XY στον άνδρα. Το X και το Y διαφέρουν πολύ σε μέγεθος και σε γονίδια.
Ο καρυότυπος είναι η απεικόνιση των χρωμοσωμάτων ενός κυττάρου, ταξινομημένων σε ζεύγη κατά μέγεθος και κατά θέση του κεντρομεριδίου. Για να φτιαχτεί, καλλιεργούνται κύτταρα που διαιρούνται, συνήθως λευκά αιμοσφαίρια. Η διαίρεση σταματά με κατάλληλη ουσία στη μετάφαση, όταν τα χρωμοσώματα είναι πιο συσπειρωμένα, τα κύτταρα διογκώνονται σε υποτονικό διάλυμα για να απλωθούν τα χρωμοσώματα, και μετά χρωματίζονται και φωτογραφίζονται. Από τον καρυότυπο φαίνονται το φύλο και οι αλλαγές στον αριθμό ή στη μορφή των χρωμοσωμάτων. Δεν φαίνονται όμως οι αλλαγές σε ένα μεμονωμένο γονίδιο.

Το DNA έξω από τον πυρήνα, και των ιών
Τα μιτοχόνδρια και οι χλωροπλάστες έχουν δικό τους DNA, συνήθως κυκλικό και δίκλωνο, σε πολλά αντίγραφα. Περιέχει λίγα γονίδια, που χρειάζονται για τη λειτουργία του οργανιδίου. Στον άνθρωπο, τα μιτοχόνδρια του ζυγωτού προέρχονται σχεδόν όλα από το ωάριο, γιατί τα λίγα μιτοχόνδρια του σπερματοζωαρίου δεν διατηρούνται στο ζυγωτό. Γι' αυτό το μιτοχονδριακό DNA κληρονομείται από τη μητέρα.
Οι ιοί δεν είναι κύτταρα. Το γενετικό τους υλικό μπορεί να είναι DNA ή RNA, μονόκλωνο ή δίκλωνο, γραμμικό ή κυκλικό, ανάλογα με τον ιό.
Η μέθοδος: χρωμοσώματα, χρωματίδες, μόρια DNA
Στις ασκήσεις μέτρησης, κάθε λάθος έρχεται από το ότι μπερδεύονται τρεις διαφορετικές μονάδες. Κράτα τρεις κανόνες:
- Χρωμοσώματα μετράς όσα είναι τα κεντρομερίδια.
- Κάθε χρωματίδα είναι ένα δίκλωνο μόριο DNA. Ένα χρωμόσωμα πριν από την αντιγραφή είναι ένα μόριο· μετά, δύο.
- Κάθε μόριο DNA έχει δύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες.
Για ένα σωματικό κύτταρο ανθρώπου:
| Πότε | Χρωμοσώματα | Χρωματίδες | Μόρια DNA στον πυρήνα | Αλυσίδες |
|---|---|---|---|---|
| Πριν από την αντιγραφή | — | |||
| Μετά την αντιγραφή, ως τη μετάφαση | ||||
| Γαμέτης | — |
Πρόσεξε δύο παγίδες. Η αντιγραφή διπλασιάζει το DNA αλλά όχι τον αριθμό των χρωμοσωμάτων. Και ο πίνακας μετράει μόνο τον πυρήνα: το κύτταρο έχει επιπλέον πολλά κυκλικά μόρια DNA στα μιτοχόνδριά του. Αν ένα θέμα ρωτά «πόσα μόρια DNA έχει το κύτταρο», γράψε τι μέτρησες.
Πώς διαβάζεις έναν καρυότυπο
- Μέτρησε τα χρωμοσώματα: αυτό είναι το , αν ο καρυότυπος είναι φυσιολογικός.
- Βρες το ζεύγος των φυλετικών. Δύο ίδια, XX, ή δύο πολύ διαφορετικά, XY.
- Έλεγξε ότι κάθε ζεύγος έχει δύο μέλη. Ένα επιπλέον ή ένα που λείπει φαίνεται αμέσως· τις αλλαγές αυτές θα τις δεις στις χρωμοσωμικές μεταλλάξεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο σκύλος έχει . Πόσα αυτοσωμικά χρωμοσώματα έχει ένα σωματικό κύτταρο θηλυκού σκύλου, και ποια χρωμοσώματα έχει ένα ωάριο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα χρωμοσώματα σχηματίζουν ζεύγη. Το ένα ζεύγος είναι τα φυλετικά, XX στο θηλυκό.
Αυτοσωμικά: ζεύγη, δηλαδή χρωμοσώματα.
Το ωάριο είναι απλοειδές: , ένα από κάθε ζεύγος. Δηλαδή αυτοσωμικά και ένα X.
Παράδειγμα 2
Ένα τμήμα DNA ζευγών βάσεων είναι οργανωμένο σε νουκλεοσώματα. Κάθε νουκλεόσωμα έχει ζεύγη βάσεων, και υπόθεσε ότι το DNA που ενώνει δύο διαδοχικά έχει . Πόσα νουκλεοσώματα σχηματίζονται, και πόσα μόρια ιστονών χρειάζονται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάθε «επανάληψη» του κομπολογιού είναι ένα νουκλεόσωμα συν το DNA που το ενώνει με το επόμενο:
ζεύγη βάσεων.
Νουκλεοσώματα: .
Κάθε νουκλεόσωμα έχει οκτώ ιστόνες: μόρια. Το μήκος του συνδετικού DNA στην πραγματικότητα διαφέρει από περιοχή σε περιοχή· εδώ δόθηκε σταθερό για τον υπολογισμό.
Παράδειγμα 3
Γιατί ο καρυότυπος φτιάχνεται από κύτταρα που σταμάτησαν στη μετάφαση, και όχι από κύτταρα σε μεσόφαση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στη μεσόφαση η χρωματίνη είναι χαλαρή. Τα χρωμοσώματα δεν ξεχωρίζουν το ένα από το άλλο στο οπτικό μικροσκόπιο.
Στη μετάφαση η συσπείρωση είναι μέγιστη: κάθε χρωμόσωμα είναι ένα κοντό, πυκνό σώμα, με καθαρό μέγεθος και κεντρομερίδιο. Μόνο έτσι μετριούνται και ταξινομούνται σε ζεύγη.
Γι' αυτό καλλιεργούνται κύτταρα που διαιρούνται, και η διαίρεση σταματά σκόπιμα σε αυτή τη φάση. Κύτταρα που δεν διαιρούνται, όπως τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια, δεν θα έδιναν καρυότυπο, και αυτά επιπλέον δεν έχουν καν πυρήνα.
Παράδειγμα 4
(Θέμα Β) Ένας μαθητής γράφει: «Ένα σωματικό κύτταρο του ανθρώπου, πριν από την αντιγραφή του DNA, έχει ακριβώς μόρια DNA.» Είναι σωστό; Αιτιολόγησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στον πυρήνα, πριν από την αντιγραφή, κάθε χρωμόσωμα είναι ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA. Τα χρωμοσώματα είναι μόρια.
Το κύτταρο όμως έχει και μιτοχόνδρια, με δικό τους κυκλικό DNA, σε πολλά αντίγραφα το καθένα.
Η πρόταση είναι σωστή μόνο για τον πυρήνα. Το κύτταρο συνολικά έχει περισσότερα από μόρια DNA: γραμμικά στον πυρήνα και πολλά κυκλικά στα μιτοχόνδρια.
Παράδειγμα 5
(Θέμα Γ) Σε καρυότυπο από κύτταρο ενός θηλαστικού, φτιαγμένο στη μετάφαση, μετρήθηκαν χρωμοσώματα, σε ζεύγη ίδιου μεγέθους. (α) Ποιο είναι το και το φύλο του ατόμου; (β) Πόσες χρωματίδες, πόσα μόρια DNA και πόσες πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες υπήρχαν στον πυρήνα του κυττάρου; (γ) Πόσα χρωμοσώματα και πόσα μόρια DNA έχει ένα ωάριο του ατόμου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Ο καρυότυπος είναι φυσιολογικός, άρα . Κανένα ζεύγος δεν έχει δύο χρωμοσώματα πολύ διαφορετικού μεγέθους. Τα φυλετικά είναι XX: το άτομο είναι θηλυκό.
(β) Στη μετάφαση το DNA έχει ήδη αντιγραφεί. Κάθε χρωμόσωμα έχει δύο αδελφές χρωματίδες: χρωματίδες.
Κάθε χρωματίδα είναι ένα δίκλωνο μόριο DNA: μόρια στον πυρήνα, με πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες.
(γ) Το ωάριο είναι απλοειδές, , ένα χρωμόσωμα από κάθε ζεύγος. Τα χρωμοσώματά του δεν έχουν αντιγραφεί: μόρια DNA στον πυρήνα, ανάμεσά τους ένα X.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται οι δύο πανομοιότυπες δομές ενός μεταφασικού χρωμοσώματος, και πώς λέγεται το σημείο όπου ενώνονται;
Τα κατάφερες;
- Να συγκρίνεις την οργάνωση του γενετικού υλικού σε βακτήρια, ευκαρυωτικά κύτταρα και ιούς, μαζί με τα πλασμίδια και το DNA των μιτοχονδρίων και των χλωροπλαστών.
- Να περιγράφεις πώς το DNA πακετάρεται σε νουκλεοσώματα, ίνες χρωματίνης και χρωμοσώματα.
- Να εξηγείς τι είναι ο καρυότυπος και να χρησιμοποιείς σωστά τους όρους απλοειδές, διπλοειδές, ομόλογα, αυτοσωμικά και φυλετικά χρωμοσώματα.
- Να μετράς χρωμοσώματα, χρωματίδες, μόρια DNA και πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες σε ένα κύτταρο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.