Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οργάνωση του γενετικού υλικού

Χρωμοσώματα, καρυότυπος, μιτοχονδριακό DNA και πλασμίδια.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §1

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2022 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 Β ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να συγκρίνεις την οργάνωση του γενετικού υλικού σε βακτήρια, ευκαρυωτικά κύτταρα και ιούς, μαζί με τα πλασμίδια και το DNA των μιτοχονδρίων και των χλωροπλαστών.
  2. Να περιγράφεις πώς το DNA πακετάρεται σε νουκλεοσώματα, ίνες χρωματίνης και χρωμοσώματα.
  3. Να εξηγείς τι είναι ο καρυότυπος και να χρησιμοποιείς σωστά τους όρους απλοειδές, διπλοειδές, ομόλογα, αυτοσωμικά και φυλετικά χρωμοσώματα.
  4. Να μετράς χρωμοσώματα, χρωματίδες, μόρια DNA και πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες σε ένα κύτταρο.

Δύο μέτρα σε λίγα μικρόμετρα

Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου, αν τεντωνόταν, θα είχε μήκος γύρω στα δύο μέτρα. Ο πυρήνας που το χωράει έχει διάμετρο λίγα μικρόμετρα. Το κύτταρο δεν απλώς χωράει το DNA: το πακετάρει έτσι ώστε να μπορεί να το διαβάζει, να το αντιγράφει και να το μοιράζει σωστά στα θυγατρικά κύτταρα.

Το σύνολο του γενετικού υλικού ενός οργανισμού λέγεται γονιδίωμα. Ο τρόπος που είναι οργανωμένο εξαρτάται από τον τύπο του οργανισμού.

Στους προκαρυωτικούς οργανισμούς

Το γενετικό υλικό ενός βακτηρίου είναι συνήθως ένα κυκλικό δίκλωνο μόριο DNA. Βρίσκεται μέσα στο κυτταρόπλασμα, σε μια περιοχή χωρίς μεμβράνη, αναδιπλωμένο και συνδεδεμένο με πρωτεΐνες.

Πολλά βακτήρια έχουν επιπλέον πλασμίδια: μικρά κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA, που αντιγράφονται ανεξάρτητα από το κύριο μόριο. Τα γονίδιά τους δεν είναι απαραίτητα για την επιβίωση του βακτηρίου σε κανονικές συνθήκες, αλλά του δίνουν πλεονεκτήματα σε ειδικές συνθήκες, όπως η ανθεκτικότητα σε αντιβιοτικά. Τα πλασμίδια μπορούν να μεταφερθούν από ένα βακτήριο σε άλλο, και γι' αυτό η ανθεκτικότητα διαδίδεται γρήγορα. Θα τα ξαναβρείς στη βιοτεχνολογία, ως φορείς κλωνοποίησης. Ένα βακτήριο που χάνει τα πλασμίδιά του συνεχίζει να ζει σε κανονικές συνθήκες· χάνει μόνο ό,τι του έδιναν, για παράδειγμα την ανθεκτικότητα.

Στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς

Το DNA του πυρήνα είναι μοιρασμένο σε πολλά γραμμικά μόρια. Κάθε μόριο, μαζί με τις πρωτεΐνες του, αποτελεί ένα χρωμόσωμα.

Το πακετάρισμα γίνεται σε στάδια:

  1. Το DNA τυλίγεται γύρω από ομάδες οκτώ πρωτεϊνών, τις ιστόνες. Ένα τμήμα DNA περίπου 146146 ζευγών βάσεων τυλιγμένο γύρω από ένα οκταμερές ιστονών σχηματίζει ένα νουκλεόσωμα. Τα νουκλεοσώματα ενώνονται μεταξύ τους με μικρά τμήματα DNA, και το σύνολο μοιάζει με κομπολόι.
  2. Το «κομπολόι» αναδιπλώνεται ξανά και σχηματίζει πιο χοντρή ίνα χρωματίνης.
  3. Η ίνα αναδιπλώνεται σε ακόμη ανώτερες δομές.

Το σύμπλοκο DNA και πρωτεϊνών λέγεται χρωματίνη. Στη μεσόφαση η χρωματίνη είναι σχετικά χαλαρή, ώστε να μπορούν να διαβαστούν τα γονίδια. Όταν το κύτταρο διαιρείται, η συσπείρωση φτάνει στο μέγιστο και τα χρωμοσώματα γίνονται ορατά στο οπτικό μικροσκόπιο. Τα χρωμοσώματα της μετάφασης έχουν ήδη αντιγραφεί: το καθένα αποτελείται από δύο πανομοιότυπες αδελφές χρωματίδες, ενωμένες στο κεντρομερίδιο.

Ομόλογα χρωμοσώματα και καρυότυπος

Τα σωματικά κύτταρα του ανθρώπου έχουν 4646 χρωμοσώματα, σε 2323 ζεύγη. Τα δύο χρωμοσώματα κάθε ζεύγους, το ένα από τη μητέρα και το άλλο από τον πατέρα, λέγονται ομόλογα: έχουν το ίδιο μέγεθος, το κεντρομερίδιο στην ίδια θέση και τα ίδια γονίδια στις ίδιες θέσεις, όχι όμως απαραίτητα τα ίδια αλληλόμορφα.

  • Κύτταρα με δύο σειρές ομολόγων χρωμοσωμάτων λέγονται διπλοειδή (2n2n). Στον άνθρωπο, 2n=462n = 46.
  • Κύτταρα με μία σειρά, όπως οι γαμέτες, λέγονται απλοειδή (nn). Στον άνθρωπο, n=23n = 23.

Από τα 2323 ζεύγη, τα 2222 είναι ίδια στα δύο φύλα και λέγονται αυτοσωμικά. Το 2323ο ζεύγος είναι τα φυλετικά χρωμοσώματα: XX στη γυναίκα, XY στον άνδρα. Το X και το Y διαφέρουν πολύ σε μέγεθος και σε γονίδια.

Ο καρυότυπος είναι η απεικόνιση των χρωμοσωμάτων ενός κυττάρου, ταξινομημένων σε ζεύγη κατά μέγεθος και κατά θέση του κεντρομεριδίου. Για να φτιαχτεί, καλλιεργούνται κύτταρα που διαιρούνται, συνήθως λευκά αιμοσφαίρια. Η διαίρεση σταματά με κατάλληλη ουσία στη μετάφαση, όταν τα χρωμοσώματα είναι πιο συσπειρωμένα, τα κύτταρα διογκώνονται σε υποτονικό διάλυμα για να απλωθούν τα χρωμοσώματα, και μετά χρωματίζονται και φωτογραφίζονται. Από τον καρυότυπο φαίνονται το φύλο και οι αλλαγές στον αριθμό ή στη μορφή των χρωμοσωμάτων. Δεν φαίνονται όμως οι αλλαγές σε ένα μεμονωμένο γονίδιο.

Σε λευκό φόντο, γκρίζα ραβδάκια με σκούρες εγκάρσιες ρίγες, τοποθετημένα ανά δύο σε τέσσερις σειρές, από τα μεγαλύτερα πάνω αριστερά ως τα μικρότερα κάτω.
Καρυότυπος ανθρώπου, 46,XY. Τα χρωμοσώματα φωτογραφίστηκαν στη μετάφαση και ταξινομήθηκαν σε ζεύγη κατά μέγεθος. Οι ρίγες, από τη χρώση, βοηθούν να αναγνωριστούν τα ομόλογα. Κάτω δεξιά, το X και το πολύ μικρότερο Y.Φωτογραφία: National Human Genome Research Institute · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Το DNA έξω από τον πυρήνα, και των ιών

Τα μιτοχόνδρια και οι χλωροπλάστες έχουν δικό τους DNA, συνήθως κυκλικό και δίκλωνο, σε πολλά αντίγραφα. Περιέχει λίγα γονίδια, που χρειάζονται για τη λειτουργία του οργανιδίου. Στον άνθρωπο, τα μιτοχόνδρια του ζυγωτού προέρχονται σχεδόν όλα από το ωάριο, γιατί τα λίγα μιτοχόνδρια του σπερματοζωαρίου δεν διατηρούνται στο ζυγωτό. Γι' αυτό το μιτοχονδριακό DNA κληρονομείται από τη μητέρα.

Οι ιοί δεν είναι κύτταρα. Το γενετικό τους υλικό μπορεί να είναι DNA ή RNA, μονόκλωνο ή δίκλωνο, γραμμικό ή κυκλικό, ανάλογα με τον ιό.

Προκαρυωτικό, ευκαρυωτικό ή και τα δύο;

Κάθε πρόταση αφορά το γονιδίωμα ενός βακτηρίου, το γονιδίωμα του πυρήνα ενός ευκαρυωτικού κυττάρου, ή και τα δύο.

Πού ταιριάζει;

Χωρίζεται από το κυτταρόπλασμα με διπλή μεμβράνη

0 από 7

Η μέθοδος: χρωμοσώματα, χρωματίδες, μόρια DNA

Στις ασκήσεις μέτρησης, κάθε λάθος έρχεται από το ότι μπερδεύονται τρεις διαφορετικές μονάδες. Κράτα τρεις κανόνες:

  1. Χρωμοσώματα μετράς όσα είναι τα κεντρομερίδια.
  2. Κάθε χρωματίδα είναι ένα δίκλωνο μόριο DNA. Ένα χρωμόσωμα πριν από την αντιγραφή είναι ένα μόριο· μετά, δύο.
  3. Κάθε μόριο DNA έχει δύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες.

Για ένα σωματικό κύτταρο ανθρώπου:

ΠότεΧρωμοσώματαΧρωματίδεςΜόρια DNA στον πυρήναΑλυσίδες
Πριν από την αντιγραφή4646—46469292
Μετά την αντιγραφή, ως τη μετάφαση464692929292184184
Γαμέτης2323—23234646

Πρόσεξε δύο παγίδες. Η αντιγραφή διπλασιάζει το DNA αλλά όχι τον αριθμό των χρωμοσωμάτων. Και ο πίνακας μετράει μόνο τον πυρήνα: το κύτταρο έχει επιπλέον πολλά κυκλικά μόρια DNA στα μιτοχόνδριά του. Αν ένα θέμα ρωτά «πόσα μόρια DNA έχει το κύτταρο», γράψε τι μέτρησες.

Πώς διαβάζεις έναν καρυότυπο

  1. Μέτρησε τα χρωμοσώματα: αυτό είναι το 2n2n, αν ο καρυότυπος είναι φυσιολογικός.
  2. Βρες το ζεύγος των φυλετικών. Δύο ίδια, XX, ή δύο πολύ διαφορετικά, XY.
  3. Έλεγξε ότι κάθε ζεύγος έχει δύο μέλη. Ένα επιπλέον ή ένα που λείπει φαίνεται αμέσως· τις αλλαγές αυτές θα τις δεις στις χρωμοσωμικές μεταλλάξεις.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ο σκύλος έχει 2n=782n = 78. Πόσα αυτοσωμικά χρωμοσώματα έχει ένα σωματικό κύτταρο θηλυκού σκύλου, και ποια χρωμοσώματα έχει ένα ωάριο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα τμήμα DNA 2 0002\,000 ζευγών βάσεων είναι οργανωμένο σε νουκλεοσώματα. Κάθε νουκλεόσωμα έχει 146146 ζεύγη βάσεων, και υπόθεσε ότι το DNA που ενώνει δύο διαδοχικά έχει 5454. Πόσα νουκλεοσώματα σχηματίζονται, και πόσα μόρια ιστονών χρειάζονται;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Γιατί ο καρυότυπος φτιάχνεται από κύτταρα που σταμάτησαν στη μετάφαση, και όχι από κύτταρα σε μεσόφαση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

(Θέμα Β) Ένας μαθητής γράφει: «Ένα σωματικό κύτταρο του ανθρώπου, πριν από την αντιγραφή του DNA, έχει ακριβώς 4646 μόρια DNA.» Είναι σωστό; Αιτιολόγησε.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

(Θέμα Γ) Σε καρυότυπο από κύτταρο ενός θηλαστικού, φτιαγμένο στη μετάφαση, μετρήθηκαν 6060 χρωμοσώματα, σε ζεύγη ίδιου μεγέθους. (α) Ποιο είναι το 2n2n και το φύλο του ατόμου; (β) Πόσες χρωματίδες, πόσα μόρια DNA και πόσες πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες υπήρχαν στον πυρήνα του κυττάρου; (γ) Πόσα χρωμοσώματα και πόσα μόρια DNA έχει ένα ωάριο του ατόμου;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πώς είναι οργανωμένο συνήθως το κύριο γενετικό υλικό ενός βακτηρίου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πώς λέγονται οι δύο πανομοιότυπες δομές ενός μεταφασικού χρωμοσώματος, και πώς λέγεται το σημείο όπου ενώνονται;

Τα κατάφερες;

  • Να συγκρίνεις την οργάνωση του γενετικού υλικού σε βακτήρια, ευκαρυωτικά κύτταρα και ιούς, μαζί με τα πλασμίδια και το DNA των μιτοχονδρίων και των χλωροπλαστών.
  • Να περιγράφεις πώς το DNA πακετάρεται σε νουκλεοσώματα, ίνες χρωματίνης και χρωμοσώματα.
  • Να εξηγείς τι είναι ο καρυότυπος και να χρησιμοποιείς σωστά τους όρους απλοειδές, διπλοειδές, ομόλογα, αυτοσωμικά και φυλετικά χρωμοσώματα.
  • Να μετράς χρωμοσώματα, χρωματίδες, μόρια DNA και πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες σε ένα κύτταρο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;