Η δομή του DNA
Νουκλεοτίδια, διπλή έλικα, συμπληρωματικότητα, αντιπαραλληλία.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §1
Στις Πανελλήνιες2025 Α ·2023 Α ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2021 Α
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη δομή ενός νουκλεοτιδίου και πώς τα νουκλεοτίδια ενώνονται με φωσφοδιεστερικό δεσμό σε αλυσίδα με άκρα 5΄ και 3΄.
- Να περιγράφεις τη διπλή έλικα και να γράφεις τη συμπληρωματική αλυσίδα με σωστό προσανατολισμό.
- Να υπολογίζεις ποσοστά βάσεων, λόγους, δεσμούς υδρογόνου και φωσφοδιεστερικούς δεσμούς, σε γραμμικό και σε κυκλικό DNA.
- Να κρίνεις από τη σύσταση αν ένα νουκλεϊκό οξύ είναι DNA ή RNA, μονόκλωνο ή δίκλωνο.
Τέσσερα γράμματα, ένα μόριο
Τα πειράματα της προηγούμενης ενότητας έδειξαν ότι το DNA είναι το γενετικό υλικό. Δεν έλεγαν πώς ένα μόριο κουβαλά τόση πληροφορία και αντιγράφεται με ακρίβεια. Την απάντηση την έδωσε η δομή του.
Τα νουκλεοτίδια
Τα νουκλεϊκά οξέα, το DNA και το RNA, είναι πολυμερή. Τα μονομερή τους λέγονται νουκλεοτίδια, και κάθε νουκλεοτίδιο αποτελείται από τρία μέρη:
- ένα σάκχαρο με πέντε άτομα άνθρακα (πεντόζη): τη δεοξυριβόζη στο DNA, τη ριβόζη στο RNA,
- μια φωσφορική ομάδα,
- μια αζωτούχα βάση.
Οι βάσεις του DNA είναι τέσσερις: αδενίνη (A), γουανίνη (G), κυτοσίνη (C) και θυμίνη (T). Η αδενίνη και η γουανίνη έχουν δύο δακτυλίους και λέγονται πουρίνες· η κυτοσίνη και η θυμίνη έχουν έναν και λέγονται πυριμιδίνες. Στο RNA, στη θέση της θυμίνης υπάρχει η ουρακίλη (U), επίσης πυριμιδίνη.
Τα άτομα άνθρακα της πεντόζης αριθμούνται από το ως το , και για να ξεχωρίζουν από τα άτομα της βάσης γράφονται με τόνο: 1΄, 2΄, …, 5΄. Η βάση είναι δεμένη στον 1΄ άνθρακα και η φωσφορική ομάδα στον 5΄.
Η πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα
Δύο νουκλεοτίδια ενώνονται όταν η φωσφορική ομάδα στον 5΄ άνθρακα του ενός συνδεθεί με το υδροξύλιο () στον 3΄ άνθρακα του άλλου. Ο δεσμός λέγεται 3΄-5΄ φωσφοδιεστερικός δεσμός. Με επανάληψη σχηματίζεται μια πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα: ένας σκελετός σάκχαρο-φωσφορική ομάδα-σάκχαρο-φωσφορική ομάδα, από τον οποίο προεξέχουν οι βάσεις.
Η αλυσίδα έχει προσανατολισμό. Στη μία άκρη το πρώτο νουκλεοτίδιο έχει ελεύθερη τη φωσφορική ομάδα του 5΄ άνθρακα: αυτό είναι το 5΄ άκρο. Στην άλλη, το τελευταίο έχει ελεύθερο το υδροξύλιο του 3΄ άνθρακα: το 3΄ άκρο. Μια αλληλουχία γράφεται συνήθως από το 5΄ προς το 3΄, και η σειρά έχει σημασία: το 5΄-ATG-3΄ και το 5΄-GTA-3΄ είναι διαφορετικές αλληλουχίες.
Η διπλή έλικα
Το 1953 οι James Watson και Francis Crick πρότειναν το μοντέλο της διπλής έλικας. Στηρίχτηκαν σε εικόνες περίθλασης ακτίνων X του DNA, κυρίως της Rosalind Franklin και του Maurice Wilkins, και στο εύρημα ότι σε κάθε DNA η ποσότητα της A είναι ίση με της T και της G ίση με της C.
Σύμφωνα με το μοντέλο:
- Το μόριο αποτελείται από δύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες, τυλιγμένες η μία γύρω από την άλλη σε δεξιόστροφη έλικα, σαν στριφογυριστή σκάλα.
- Ο σκελετός σάκχαρου-φωσφορικής ομάδας είναι απέξω, και οι βάσεις μέσα.
- Οι βάσεις της μίας αλυσίδας ζευγαρώνουν με τις βάσεις της άλλης με δεσμούς υδρογόνου, πάντα με τον ίδιο τρόπο: η A με την T, με δύο δεσμούς υδρογόνου, και η G με την C, με τρεις. Αυτό είναι η συμπληρωματικότητα των βάσεων. Μια πουρίνη απέναντι από μια πυριμιδίνη κρατά σταθερή την απόσταση ανάμεσα στους δύο σκελετούς.
- Οι δύο αλυσίδες είναι αντιπαράλληλες: απέναντι από το 5΄ άκρο της μίας βρίσκεται το 3΄ άκρο της άλλης.
- Σε κάθε πλήρη στροφή της έλικας αντιστοιχούν περίπου ζεύγη βάσεων.

Από τη συμπληρωματικότητα βγαίνουν οι κανόνες των ποσοτήτων σε κάθε δίκλωνο DNA: A = T και G = C, άρα και A + G = T + C: οι πουρίνες είναι όσες οι πυριμιδίνες. Η αναλογία όμως (A + T) προς (G + C) διαφέρει από είδος σε είδος.
Η μέθοδος για τις μετρήσεις
Για ένα δίκλωνο μόριο με νουκλεοτίδια:
| Τι ψάχνεις | Πώς το βρίσκεις |
|---|---|
| Ζεύγη βάσεων | |
| Δεσμοί υδρογόνου | για κάθε ζεύγος A-T, για κάθε ζεύγος G-C |
| Φωσφοδιεστερικοί, γραμμικό μόριο | , δηλαδή ένας λιγότερος από τα νουκλεοτίδια σε κάθε αλυσίδα |
| Φωσφοδιεστερικοί, κυκλικό μόριο | |
| Από τη μία αλυσίδα στην άλλη | A της μίας = T της άλλης, G της μίας = C της άλλης |
Δύο σχέσεις ανάμεσα στις αλυσίδες ζητούνται συχνά:
- Ο λόγος είναι ίδιος στη μία αλυσίδα, στην άλλη και σε όλο το μόριο. Το ίδιο και το ποσοστό G + C.
- Ο λόγος της μίας αλυσίδας είναι το αντίστροφο του λόγου της άλλης. Σε όλο το μόριο είναι πάντα .
Όταν σου δίνουν δεσμούς υδρογόνου και ζεύγη, γράψε δύο εξισώσεις. Αν το μόριο έχει ζεύγη A-T και ζεύγη G-C, τότε είναι τα ζεύγη και οι δεσμοί υδρογόνου.
DNA και RNA
| DNA | RNA | |
|---|---|---|
| Σάκχαρο | δεοξυριβόζη | ριβόζη |
| Βάσεις | A, G, C, T | A, G, C, U |
| Αλυσίδες | συνήθως δύο, σε διπλή έλικα | συνήθως μία |
| Ρόλος | αποθήκευση της γενετικής πληροφορίας | κυρίως έκφρασή της (mRNA, tRNA, rRNA) |
Και τα δύο έχουν τον ίδιο τύπο σκελετού, με 3΄-5΄ φωσφοδιεστερικούς δεσμούς και άκρα 5΄ και 3΄.
Τι είναι ένα άγνωστο νουκλεϊκό οξύ
Από τη σύσταση σε βάσεις βγαίνουν δύο συμπεράσματα:
- Αν έχει U, είναι RNA. Αν έχει T, είναι DNA.
- Αν A ≠ T ή G ≠ C, είναι σίγουρα μονόκλωνο. Αν A = T και G = C, είναι πιθανότατα δίκλωνο, όχι σίγουρα: μια μονόκλωνη αλυσίδα μπορεί να έχει τις ίδιες ποσότητες κατά τύχη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η μία αλυσίδα ενός τμήματος DNA είναι 5΄-AGCTTGCAAC-3΄. Γράψε τη συμπληρωματική από το 5΄ προς το 3΄ και βρες πόσοι δεσμοί υδρογόνου συγκρατούν τις δύο αλυσίδες.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Απέναντι από κάθε βάση γράφω τη συμπληρωματική της, με αντίθετα άκρα:
5΄-AGCTTGCAAC-3΄ 3΄-TCGAACGTTG-5΄Διαβάζω την κάτω αλυσίδα από δεξιά προς τα αριστερά, για να την πάρω από το 5΄ άκρο:
5΄-GTTGCAAGCT-3΄.Μετρώ τα ζεύγη στη μία αλυσίδα: A ή T υπάρχουν φορές, G ή C επίσης . Κάθε ζεύγος A-T έχει δεσμούς υδρογόνου και κάθε G-C :
Παράδειγμα 2
Σε ένα δίκλωνο μόριο DNA το των βάσεων είναι γουανίνη. Ποιο είναι το ποσοστό καθεμιάς από τις άλλες βάσεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η G ζευγαρώνει με τη C, άρα C = G = .
Μαζί κάνουν . Το υπόλοιπο είναι A και T.
Επειδή A = T, το καθένα είναι .
Παράδειγμα 3
Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA έχει ζεύγη βάσεων, και το των νουκλεοτιδίων του έχει αδενίνη. Βρες πόσα νουκλεοτίδια έχει από κάθε βάση, πόσους δεσμούς υδρογόνου και πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Νουκλεοτίδια. ζεύγη είναι νουκλεοτίδια. Η A είναι το : . Άρα T = , και για G και C μένουν , δηλαδή το καθένα.
Δεσμοί υδρογόνου. ζεύγη A-T και ζεύγη G-C:
Φωσφοδιεστερικοί δεσμοί. Σε κάθε γραμμική αλυσίδα με νουκλεοτίδια υπάρχουν δεσμοί. Δύο αλυσίδες: .
Αν το μόριο ήταν κυκλικό, όπως ένα πλασμίδιο, κάθε αλυσίδα θα είχε έναν δεσμό ακόμη, που κλείνει τον κύκλο: .
Παράδειγμα 4
(Θέμα Β) Τρία νουκλεϊκά οξέα έχουν τις εξής συστάσεις. Ι: A, T, G, C. ΙΙ: A, T, G, C. ΙΙΙ: A, U, G, C. Τι είναι το καθένα; Αιτιολόγησε.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το Ι και το ΙΙ έχουν θυμίνη: είναι DNA. Το ΙΙΙ έχει ουρακίλη: είναι RNA.
Στο ΙΙ, A ≠ T και G ≠ C. Σε δίκλωνο μόριο θα ήταν ίσα. Άρα το ΙΙ είναι μονόκλωνο DNA, όπως σε ορισμένους ιούς.
Στο Ι, A = T και G = C. Είναι πιθανότατα δίκλωνο DNA. Τα ίσα ποσοστά συμφωνούν με τη συμπληρωματικότητα, αλλά δεν την αποδεικνύουν.
Το ΙΙΙ έχει A = U και G = C. Είναι RNA, και τα ίσα ποσοστά επιτρέπουν δίκλωνη μορφή, χωρίς να την αποδεικνύουν.
Παράδειγμα 5
(Θέμα Γ) Ένα γραμμικό δίκλωνο τμήμα DNA έχει ζεύγη βάσεων. Η αλυσίδα 1 έχει A, T, G και C. (α) Βρες τη σύσταση της αλυσίδας 2. (β) Βρες τον λόγο σε κάθε αλυσίδα και τον λόγο σε όλο το τμήμα. (γ) Πόσους δεσμούς υδρογόνου και πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Απέναντι από κάθε A της αλυσίδας 1 υπάρχει T στη 2, και απέναντι από κάθε G υπάρχει C. Η αλυσίδα 2 έχει A, T, G και C. Σύνολο , όσο και η 1.
(β) Αλυσίδα 1: . Αλυσίδα 2: . Ο ένας λόγος είναι το αντίστροφο του άλλου.
Σε όλο το τμήμα: A + T και G + C . Ο λόγος είναι , ίδιος με αυτόν κάθε αλυσίδας χωριστά.
(γ) Ζεύγη A-T: όσες οι A και οι T της αλυσίδας 1, . Ζεύγη G-C: . Δεσμοί υδρογόνου:
Κάθε γραμμική αλυσίδα με νουκλεοτίδια έχει φωσφοδιεστερικούς δεσμούς. Σύνολο .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια ομάδα είναι ελεύθερη στο 5΄ άκρο μιας πολυνουκλεοτιδικής αλυσίδας, και ποια στο 3΄ άκρο;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη δομή ενός νουκλεοτιδίου και πώς τα νουκλεοτίδια ενώνονται με φωσφοδιεστερικό δεσμό σε αλυσίδα με άκρα 5΄ και 3΄.
- Να περιγράφεις τη διπλή έλικα και να γράφεις τη συμπληρωματική αλυσίδα με σωστό προσανατολισμό.
- Να υπολογίζεις ποσοστά βάσεων, λόγους, δεσμούς υδρογόνου και φωσφοδιεστερικούς δεσμούς, σε γραμμικό και σε κυκλικό DNA.
- Να κρίνεις από τη σύσταση αν ένα νουκλεϊκό οξύ είναι DNA ή RNA, μονόκλωνο ή δίκλωνο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.