Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το DNA ως γενετικό υλικό

Griffith, Avery, Hershey και Chase: τα πειράματα που το απέδειξαν.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, §1

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Β ·2023 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Β ·2020 επαν. Β

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα πειράματα του Griffith και να εξηγείς τι είναι ο μετασχηματισμός.
  2. Να εξηγείς πώς οι Avery, MacLeod και McCarty έδειξαν ότι ο μετασχηματιστικός παράγοντας είναι το DNA.
  3. Να ερμηνεύεις το πείραμα των Hershey και Chase με ραδιενεργό θείο και φώσφορο.
  4. Να προβλέπεις το αποτέλεσμα παραλλαγών αυτών των πειραμάτων.

Πρωτεΐνες ή DNA;

Στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν ήδη γνωστό ότι τα γονίδια βρίσκονται στα χρωμοσώματα, και ότι τα χρωμοσώματα αποτελούνται από DNA και πρωτεΐνες. Το ερώτημα ήταν ποιο από τα δύο μεταφέρει την κληρονομική πληροφορία.

Οι περισσότεροι επιστήμονες στοιχημάτιζαν στις πρωτεΐνες. Είναι φτιαγμένες από 20 διαφορετικά αμινοξέα και έχουν τεράστια ποικιλία, ενώ το DNA έχει μόνο τέσσερα είδη νουκλεοτιδίων και έμοιαζε πολύ «μονότονο» για να γράψει τις οδηγίες ενός οργανισμού.

Griffith, 1928: κάτι περνά από τα νεκρά στα ζωντανά

Ο Frederick Griffith μελετούσε τον πνευμονιόκοκκο (Streptococcus pneumoniae), βακτήριο που προκαλεί πνευμονία. Χρησιμοποίησε δύο στελέχη του:

  • το στέλεχος S, που έχει γύρω από το κύτταρο ένα προστατευτικό περίβλημα, την κάψα. Σχηματίζει λείες αποικίες και είναι παθογόνο: σκοτώνει τα ποντίκια.
  • το στέλεχος R, που δεν έχει κάψα. Σχηματίζει αδρές αποικίες και δεν είναι παθογόνο, γιατί το ανοσοποιητικό σύστημα του ποντικού το εξουδετερώνει.

Έκανε τέσσερις ενέσεις σε ποντίκια. Πρόβλεψε τα αποτελέσματα.

Τα τέσσερα πειράματα του Griffith

Διάλεξε τι ενέθεσε ο Griffith και μετά τι πιστεύεις ότι έγινε στο ποντίκι.

Η ένεση

Βρήκες 0 από 4

Το αποτέλεσμα

Το αποτέλεσμα

Το τέταρτο πείραμα είναι το κρίσιμο. Τα βακτήρια S που βρέθηκαν ζωντανά δεν μπορεί να ήταν τα νεκρά που αναστήθηκαν. Ήταν βακτήρια R που απέκτησαν την ικανότητα να φτιάχνουν κάψα, και τη μετέδιδαν στους απογόνους τους. Άρα άλλαξε κάτι κληρονομικό.

Ο Griffith ονόμασε το φαινόμενο μετασχηματισμό: ένα βακτήριο αλλάζει κληρονομικά γνωρίσματα παίρνοντας γενετικό υλικό από το περιβάλλον του. Δεν ήξερε όμως ποια ουσία των νεκρών βακτηρίων ήταν ο μετασχηματιστικός παράγοντας.

Τι δείχνει κάθε ένεση

Οι τρεις πρώτες ενέσεις είναι οι μάρτυρες του πειράματος. Στις εξετάσεις ζητείται συχνά ο ρόλος τους.

ΈνεσηΑποτέλεσμαΤι αποκλείει ή τι δείχνει
Ζωντανά SπεθαίνειΤο S είναι παθογόνο.
Ζωντανά RζειΤο R μόνο του δεν σκοτώνει.
Νεκρά SζειΗ θέρμανση σκότωσε τα S, και η κάψα μόνη της δεν σκοτώνει.
Νεκρά S + ζωντανά RπεθαίνειΚάτι από τα νεκρά S μετέτρεψε τα R σε S.

Χωρίς την τρίτη ένεση, κάποιος θα έλεγε ότι μερικά S επέζησαν της θέρμανσης. Χωρίς τη δεύτερη, ότι το R σκοτώνει από μόνο του. Μόνο με όλες μαζί, το τέταρτο αποτέλεσμα σημαίνει μετασχηματισμό.

Avery, MacLeod, McCarty, 1944: ο παράγοντας είναι το DNA

Οι Oswald Avery, Colin MacLeod και Maclyn McCarty επανέλαβαν το πείραμα στο εργαστήριο, σε καλλιέργειες βακτηρίων και όχι σε ποντίκια. Από νεκρά βακτήρια S απομόνωσαν χωριστά τα κύρια συστατικά τους, πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, RNA και DNA, και πρόσθεσαν το καθένα σε καλλιέργεια ζωντανών βακτηρίων R.

Μόνο το DNA μετέτρεψε βακτήρια R σε S.

Για να αποκλείσουν το ενδεχόμενο να ήταν το DNA τους μολυσμένο με λίγη πρωτεΐνη, χρησιμοποίησαν ένζυμα. Όταν το εκχύλισμα των S κατεργαζόταν με ένζυμα που διασπούν τις πρωτεΐνες, ο μετασχηματισμός γινόταν κανονικά. Όταν κατεργαζόταν με ένζυμο που διασπά το DNA, ο μετασχηματισμός δεν γινόταν.

Hershey και Chase, 1952: τι μπαίνει στο βακτήριο

Οι Alfred Hershey και Martha Chase χρησιμοποίησαν τον βακτηριοφάγο T2, έναν ιό που μολύνει το βακτήριο E. coli. Ο φάγος είναι πολύ απλός: ένα μόριο DNA κλεισμένο σε ένα περίβλημα από πρωτεΐνες. Όταν μολύνει ένα βακτήριο, προσκολλάται στην επιφάνειά του και ένα μέρος του περνά μέσα. Λίγο αργότερα το βακτήριο σπάει και ελευθερώνει εκατοντάδες νέους φάγους.

Η ιδέα τους στηρίχθηκε σε μια χημική διαφορά:

Περιέχει θείο (S)Περιέχει φώσφορο (P)
Πρωτεΐνεςναι, σε ορισμένα αμινοξέαόχι
DNAόχιναι, στις φωσφορικές ομάδες

Ετοίμασαν δύο ομάδες φάγων:

  1. φάγους με ραδιενεργό θείο 35S^{35}\text{S}, δηλαδή σημασμένες πρωτεΐνες,
  2. φάγους με ραδιενεργό φώσφορο 32P^{32}\text{P}, δηλαδή σημασμένο DNA.

Με κάθε ομάδα μόλυναν βακτήρια. Λίγα λεπτά αργότερα ανακίνησαν έντονα την καλλιέργεια σε αναδευτήρα, ώστε να ξεκολλήσουν από την επιφάνεια των βακτηρίων ό,τι είχε μείνει απέξω, και φυγοκέντρησαν. Τα βαριά βακτήρια κατέληξαν στον πυθμένα του σωλήνα, στο ίζημα· τα ελαφριά περιβλήματα των φάγων έμειναν στο υγρό από πάνω.

  • Με το 35S^{35}\text{S} η ραδιενέργεια βρέθηκε κυρίως στο υγρό, έξω από τα βακτήρια.
  • Με το 32P^{32}\text{P} η ραδιενέργεια βρέθηκε κυρίως στο ίζημα, μέσα στα βακτήρια, και ένα μέρος της εμφανίστηκε αργότερα στους νέους φάγους.

Στο βακτήριο λοιπόν μπαίνει το DNA του φάγου, ενώ η πρωτεΐνη μένει απέξω. Και αφού από αυτό το DNA προκύπτουν νέοι φάγοι ολόκληροι, με πρωτεΐνες, το DNA είναι το γενετικό υλικό.

Από πού παίρνουν τα υλικά τους οι νέοι φάγοι

Μέσα στο βακτήριο, το DNA του φάγου δίνει τις οδηγίες. Τα υλικά όμως, νουκλεοτίδια και αμινοξέα, τα δίνει το βακτήριο. Αυτό αρκεί για να προβλέψεις κάθε παραλλαγή με σήμανση:

  • Το DNA του αρχικού φάγου αντιγράφεται, και οι δύο αρχικές αλυσίδες του καταλήγουν σε λίγους από τους νέους φάγους. Αν ήταν σημασμένες με 32P^{32}\text{P}, ραδιενέργεια έχουν μόνο αυτοί οι λίγοι.
  • Οι πρωτεΐνες των νέων φάγων φτιάχνονται εξαρχής, από αμινοξέα του βακτηρίου. Το 35S^{35}\text{S} του αρχικού περιβλήματος δεν περνά ποτέ σε νέο φάγο.
  • Αν σημασμένο είναι το βακτήριο και όχι ο φάγος, τότε σημασμένοι βγαίνουν όλοι οι νέοι φάγοι: με 32P^{32}\text{P} στο DNA τους, ή με 35S^{35}\text{S} στις πρωτεΐνες τους.

Η μέθοδος για τα πειράματα

Σε ένα θέμα με πείραμα, η απάντηση έχει σχεδόν πάντα τρία κομμάτια:

  1. Τι σημάνθηκε ή τι καταστράφηκε. Ποιο μόριο φέρει το ισότοπο, ποιο μόριο διασπά το ένζυμο.
  2. Πού πήγε αυτό το μόριο. Μέσα ή έξω από το βακτήριο, στο ίζημα ή στο υγρό, στους νέους φάγους ή όχι.
  3. Τι συμπέρασμα βγαίνει. Μόνο ό,τι αποδεικνύει η συγκεκριμένη συνθήκη, όχι όλη η θεωρία.

Μια ακόμη ένδειξη έρχεται από τη σύγκριση κυττάρων. Όλα τα σωματικά κύτταρα ενός οργανισμού έχουν την ίδια ποσότητα DNA, ενώ οι γαμέτες έχουν τη μισή. Η ποσότητα των πρωτεϊνών, αντίθετα, διαφέρει πολύ από κύτταρο σε κύτταρο. Αυτό ταιριάζει ακριβώς με ό,τι περιμένουμε από το γενετικό υλικό.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας ερευνητής κατεργάζεται εκχύλισμα από νεκρά βακτήρια S με ένζυμο που διασπά το RNA και μετά το προσθέτει σε καλλιέργεια ζωντανών R. Θα εμφανιστούν βακτήρια S;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Φάγοι με σημασμένο DNA μολύνουν βακτήρια, αλλά ο ερευνητής ξεχνά την ανάδευση και φυγοκεντρεί αμέσως. Πού θα βρεθεί η ραδιενέργεια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Γιατί οι Hershey και Chase δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν ραδιενεργό άνθρακα για να σημάνουν μόνο το DNA;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

(Θέμα Β) Γιατί το πείραμα του Griffith δεν έδειξε ότι το γενετικό υλικό είναι το DNA, ενώ τα πειράματα των Avery, MacLeod και McCarty το έδειξαν;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

(Θέμα Δ) Βακτήρια E. coli καλλιεργούνται σε θρεπτικό υλικό με 32P^{32}\text{P} και 35S^{35}\text{S}, και μολύνονται με μη σημασμένους φάγους T2. (α) Πού θα βρεθεί η ραδιενέργεια στους νέους φάγους; (β) Οι νέοι φάγοι μολύνουν μη σημασμένα βακτήρια. Μετά από ανάδευση και φυγοκέντρηση, πού θα βρεθεί κάθε ισότοπο; (γ) Θα έχουν ραδιενέργεια οι φάγοι της επόμενης γενιάς;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Γιατί, πριν από τα πειράματα, οι περισσότεροι επιστήμονες πίστευαν ότι το γενετικό υλικό είναι οι πρωτεΐνες;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιο από τα δύο στελέχη του πνευμονιόκοκκου έχει κάψα, και ποιο από τα δύο είναι παθογόνο;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα πειράματα του Griffith και να εξηγείς τι είναι ο μετασχηματισμός.
  • Να εξηγείς πώς οι Avery, MacLeod και McCarty έδειξαν ότι ο μετασχηματιστικός παράγοντας είναι το DNA.
  • Να ερμηνεύεις το πείραμα των Hershey και Chase με ραδιενεργό θείο και φώσφορο.
  • Να προβλέπεις το αποτέλεσμα παραλλαγών αυτών των πειραμάτων.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;