Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ένζυμα

Ενεργό κέντρο, εξειδίκευση, και τι επηρεάζει τη δράση τους.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, §3.2

Στις Πανελλήνιες2023 Β ·2022 Α

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς ένα ένζυμο επιταχύνει μια αντίδραση μειώνοντας την ενέργεια ενεργοποίησης.
  2. Να περιγράφεις το ενεργό κέντρο, το σύμπλοκο ενζύμου-υποστρώματος και την εξειδίκευση των ενζύμων.
  3. Να εξηγείς πώς επηρεάζουν τη δράση ενός ενζύμου η θερμοκρασία, το pH και η συγκέντρωση του υποστρώματος.
  4. Να διαβάζεις διαγράμματα και πίνακες δράσης ενζύμων και να ερμηνεύεις πειράματα, ξεχωρίζοντας τη μετουσίωση από την απλή επιβράδυνση.

Αντιδράσεις που δεν θα γίνονταν ποτέ

Η γλυκόζη μπορεί να καεί και να δώσει διοξείδιο του άνθρακα και νερό, ελευθερώνοντας ενέργεια. Μια κουταλιά ζάχαρη όμως μένει στο τραπέζι για χρόνια χωρίς να αλλάξει. Η αντίδραση είναι ενεργειακά «εύκολη», αλλά για να ξεκινήσει χρειάζεται ένα αρχικό ποσό ενέργειας, την ενέργεια ενεργοποίησης. Στη φωτιά τη δίνει η φλόγα. Μέσα στο κύτταρο, στους 3737 °C, κάτι τέτοιο δεν γίνεται.

Το κύτταρο λύνει το πρόβλημα με τα ένζυμα: βιολογικούς καταλύτες, στη μεγάλη τους πλειονότητα πρωτεΐνες, που επιταχύνουν τις χημικές αντιδράσεις χωρίς να καταναλώνονται. Χωρίς αυτά, ο μεταβολισμός θα ήταν τόσο αργός που η ζωή δεν θα ήταν δυνατή.

Ο μηχανισμός δράσης

Ένα ένζυμο μειώνει την ενέργεια ενεργοποίησης μιας αντίδρασης. Δεν αλλάζει ούτε τα αρχικά σώματα ούτε τα προϊόντα ούτε την ενέργεια που ελευθερώνεται ή απορροφάται συνολικά: προσφέρει έναν εναλλακτικό, «χαμηλότερο» δρόμο.

Ο λόφος που χαμηλώνει

Πάτησε «Με ένζυμο». Ο λόφος, δηλαδή η ενέργεια ενεργοποίησης, χαμηλώνει. Τα δύο άκρα όμως μένουν ακριβώς εκεί που ήταν: το ένζυμο δεν αλλάζει το συνολικό ενεργειακό αποτέλεσμα της αντίδρασης.

ΥπόστρωμαΠροϊόντα
Ενέργεια ενεργοποίησης
120 kJ
Προς τα πίσω
200 kJ
Διαφορά
−80 kJ

Ελευθερώνεται ενέργεια, με ή χωρίς ένζυμο.

Η ουσία στην οποία δρα ένα ένζυμο λέγεται υπόστρωμα. Η δράση γίνεται σε τρία βήματα:

  1. Το υπόστρωμα προσδένεται σε μια συγκεκριμένη περιοχή του ενζύμου, το ενεργό κέντρο, μια μικρή «κοιλότητα» στην επιφάνεια του μορίου.
  2. Σχηματίζεται το σύμπλοκο ενζύμου-υποστρώματος. Η πρόσδεση φέρνει τα μόρια στη σωστή θέση και καταπονεί δεσμούς, και έτσι η αντίδραση γίνεται πιο εύκολα.
  3. Τα προϊόντα απελευθερώνονται και το ένζυμο μένει αμετάβλητο, έτοιμο να δεχτεί νέο μόριο υποστρώματος.
E+S→ES→E+P\text{E} + \text{S} \to \text{ES} \to \text{E} + \text{P}

Το ενεργό κέντρο σχηματίζεται από λίγα αμινοξέα, που μπορεί να βρίσκονται πολύ μακριά το ένα από το άλλο στην αλληλουχία. Έρχονται κοντά επειδή η αλυσίδα διπλώνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο: το ενεργό κέντρο είναι προϊόν της τριτοταγούς δομής.

Ιδιότητες των ενζύμων

Δρουν σε μικρές ποσότητες. Επειδή βγαίνουν αμετάβλητα από την αντίδραση, κάθε μόριο ενζύμου μετατρέπει χιλιάδες μόρια υποστρώματος ή και περισσότερα, το ένα μετά το άλλο.

Είναι εξειδικευμένα. Η αμυλάση διασπά το άμυλο αλλά όχι την κυτταρίνη, αν και τα δύο είναι πολυμερή της γλυκόζης· ο δεσμός ανάμεσα στις μονάδες είναι διαφορετικός, και το ενεργό κέντρο δεν τον «αναγνωρίζει». Τα περισσότερα ένζυμα έχουν ονόματα που τελειώνουν σε -άση και θυμίζουν το υπόστρωμά τους: η λακτάση διασπά τη λακτόζη, η DNA πολυμεράση φτιάχνει πολυμερή DNA.

Επηρεάζονται από τη θερμοκρασία. Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τα μόρια κινούνται πιο γρήγορα και συναντιούνται πιο συχνά, και η ταχύτητα της αντίδρασης αυξάνεται. Πάνω από μια θερμοκρασία όμως, το ένζυμο, ως πρωτεΐνη, αρχίζει να μετουσιώνεται, το ενεργό κέντρο χάνει το σχήμα του, και η ταχύτητα πέφτει απότομα. Η θερμοκρασία όπου η δράση είναι μέγιστη λέγεται άριστη· για τα περισσότερα ένζυμα του ανθρώπου είναι κοντά στους 3737 °C. Σε χαμηλή θερμοκρασία το ένζυμο απλώς υπολειτουργεί: δεν μετουσιώνεται, και ξαναδουλεύει κανονικά όταν ζεσταθεί.

Επηρεάζονται από το pH. Κάθε ένζυμο έχει ένα άριστο pH. Μακριά από αυτό, αλλάζουν τα φορτία στα αμινοξέα του ενεργού κέντρου, η πρόσδεση γίνεται δύσκολη και, σε ακραίες τιμές, το ένζυμο μετουσιώνεται. Η πεψίνη του στομάχου δρα καλύτερα σε έντονα όξινο περιβάλλον, γύρω στο pH 22· η θρυψίνη, που δρα στο λεπτό έντερο, σε ελαφρώς αλκαλικό, γύρω στο pH 88.

Επηρεάζονται από τη συγκέντρωση του υποστρώματος. Με λίγο υπόστρωμα, πολλά ενεργά κέντρα μένουν άδεια· αν προσθέσεις υπόστρωμα, η ταχύτητα αυξάνεται. Από ένα σημείο και πέρα όμως όλα τα ενεργά κέντρα είναι συνεχώς κατειλημμένα, το ένζυμο έχει κορεσθεί, και η ταχύτητα δεν αυξάνεται άλλο, όσο υπόστρωμα κι αν προστεθεί. Μόνο περισσότερο ένζυμο την ανεβάζει τότε.

Πώς διαβάζεις ένα διάγραμμα δράσης

Στις εξετάσεις τα ένζυμα έρχονται συχνά ως διάγραμμα ή πίνακας: η ταχύτητα της αντίδρασης απέναντι σε έναν παράγοντα. Τέσσερα σχήματα επανέρχονται, και το καθένα έχει τη δική του εξήγηση.

Παράγοντας στον άξοναΣχήμα της καμπύληςΤι συμβαίνει στο μόριο
ΘερμοκρασίαΑνεβαίνει σταδιακά ως την άριστη, μετά πέφτει απότομαΠιο συχνές συγκρούσεις· πάνω από την άριστη, μετουσίωση
pH«Καμπάνα» γύρω από το άριστο pH, διαφορετική για κάθε ένζυμοΑλλάζουν τα φορτία του ενεργού κέντρου· στα άκρα, μετουσίωση
Συγκέντρωση υποστρώματοςΑνεβαίνει και μετά γίνεται οριζόντιαΤα ενεργά κέντρα γεμίζουν· κορεσμός
Ποσότητα ενζύμου, με περίσσεια υποστρώματοςΑνεβαίνει ανάλογαΠερισσότερα ενεργά κέντρα, περισσότερη δράση

Η καμπύλη της θερμοκρασίας δεν είναι συμμετρική: αριστερά απλώς πληθαίνουν οι συγκρούσεις, δεξιά η μετουσίωση καταστρέφει γρήγορα το ενεργό κέντρο.

Υπάρχει και ένα πέμπτο διάγραμμα, που μπερδεύει: η ποσότητα του προϊόντος απέναντι στον χρόνο. Η καμπύλη ανεβαίνει και κάποια στιγμή γίνεται οριζόντια. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ένζυμο χάλασε. Συνήθως σημαίνει ότι τελείωσε το υπόστρωμα: δεν έχει μείνει τίποτα να μετατραπεί.

Στη γραπτή απάντηση μην μένεις στο «η δράση μειώνεται». Γράψε την αλυσίδα της αιτίας: παράγοντας → σχήμα ενεργού κέντρου → πρόσδεση υποστρώματος → ταχύτητα. Αυτή την αλυσίδα περιμένει να δει ο βαθμολογητής.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τρεις δοκιμαστικοί σωλήνες με άμυλο και αμυλάση μένουν 1010 λεπτά στους 00 °C, στους 3737 °C και στους 9090 °C. Μετά μεταφέρονται και οι τρεις στους 3737 °C. Σε ποιους θα διασπαστεί το άμυλο στο τέλος;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Η πεψίνη περνά μαζί με την τροφή από το στομάχι στο λεπτό έντερο, όπου το pH είναι περίπου 88. Συνεχίζει να διασπά πρωτεΐνες εκεί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα πείραμα η ποσότητα του ενζύμου μένει σταθερή και αυξάνεται σταδιακά η συγκέντρωση του υποστρώματος. Η ταχύτητα αυξάνεται στην αρχή και μετά σταθεροποιείται. Πώς εξηγείται και πώς θα την αυξήσεις περισσότερο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Εξήγησε γιατί η δράση ενός ενζύμου του ανθρώπου μειώνεται απότομα πάνω από τους 4040 °C, ενώ κάτω από τους 3737 °C μειώνεται σταδιακά.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Σε έναν σωλήνα με σταθερή ποσότητα ενζύμου και 1010 mg υποστρώματος, στους 3737 °C, το προϊόν αυξάνεται τα πρώτα 88 λεπτά και μετά μένει σταθερό στα 1010 mg. Γιατί σταμάτησε να αυξάνεται; Πώς θα το επιβεβαίωνες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 6

Δύο ένζυμα που διασπούν πρωτεΐνες, το Χ και το Ψ, μελετώνται στους 3737 °C. Το Χ έχει μέγιστη δράση σε pH 22, και στο pH 55 η δράση του είναι το 10%10\% της μέγιστης. Το Ψ έχει μέγιστη δράση σε pH 88 και καμία δράση στο pH 33. (α) Ποιο από τα δύο δρα πιθανότατα στο στομάχι και ποιο στο λεπτό έντερο; (β) Σε σωλήνα με pH 22 βάζεις και τα δύο ένζυμα και πρωτεΐνη. Μετά από 2020 λεπτά ανεβάζεις το pH στο 88. Ποιο ένζυμο δρα σε κάθε φάση; (γ) Αν στον ίδιο σωλήνα έβαζες λίπος αντί για πρωτεΐνη, τι θα έβλεπες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πώς επιταχύνει ένα ένζυμο μια χημική αντίδραση;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πώς λέγεται η ουσία στην οποία δρα ένα ένζυμο, και πώς λέγεται η ένωσή της με το ένζυμο;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς ένα ένζυμο επιταχύνει μια αντίδραση μειώνοντας την ενέργεια ενεργοποίησης.
  • Να περιγράφεις το ενεργό κέντρο, το σύμπλοκο ενζύμου-υποστρώματος και την εξειδίκευση των ενζύμων.
  • Να εξηγείς πώς επηρεάζουν τη δράση ενός ενζύμου η θερμοκρασία, το pH και η συγκέντρωση του υποστρώματος.
  • Να διαβάζεις διαγράμματα και πίνακες δράσης ενζύμων και να ερμηνεύεις πειράματα, ξεχωρίζοντας τη μετουσίωση από την απλή επιβράδυνση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;