Ένζυμα
Ενεργό κέντρο, εξειδίκευση, και τι επηρεάζει τη δράση τους.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, §3.2
Στις Πανελλήνιες2023 Β ·2022 Α
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ένα ένζυμο επιταχύνει μια αντίδραση μειώνοντας την ενέργεια ενεργοποίησης.
- Να περιγράφεις το ενεργό κέντρο, το σύμπλοκο ενζύμου-υποστρώματος και την εξειδίκευση των ενζύμων.
- Να εξηγείς πώς επηρεάζουν τη δράση ενός ενζύμου η θερμοκρασία, το pH και η συγκέντρωση του υποστρώματος.
- Να διαβάζεις διαγράμματα και πίνακες δράσης ενζύμων και να ερμηνεύεις πειράματα, ξεχωρίζοντας τη μετουσίωση από την απλή επιβράδυνση.
Αντιδράσεις που δεν θα γίνονταν ποτέ
Η γλυκόζη μπορεί να καεί και να δώσει διοξείδιο του άνθρακα και νερό, ελευθερώνοντας ενέργεια. Μια κουταλιά ζάχαρη όμως μένει στο τραπέζι για χρόνια χωρίς να αλλάξει. Η αντίδραση είναι ενεργειακά «εύκολη», αλλά για να ξεκινήσει χρειάζεται ένα αρχικό ποσό ενέργειας, την ενέργεια ενεργοποίησης. Στη φωτιά τη δίνει η φλόγα. Μέσα στο κύτταρο, στους °C, κάτι τέτοιο δεν γίνεται.
Το κύτταρο λύνει το πρόβλημα με τα ένζυμα: βιολογικούς καταλύτες, στη μεγάλη τους πλειονότητα πρωτεΐνες, που επιταχύνουν τις χημικές αντιδράσεις χωρίς να καταναλώνονται. Χωρίς αυτά, ο μεταβολισμός θα ήταν τόσο αργός που η ζωή δεν θα ήταν δυνατή.
Ο μηχανισμός δράσης
Ένα ένζυμο μειώνει την ενέργεια ενεργοποίησης μιας αντίδρασης. Δεν αλλάζει ούτε τα αρχικά σώματα ούτε τα προϊόντα ούτε την ενέργεια που ελευθερώνεται ή απορροφάται συνολικά: προσφέρει έναν εναλλακτικό, «χαμηλότερο» δρόμο.
Η ουσία στην οποία δρα ένα ένζυμο λέγεται υπόστρωμα. Η δράση γίνεται σε τρία βήματα:
- Το υπόστρωμα προσδένεται σε μια συγκεκριμένη περιοχή του ενζύμου, το ενεργό κέντρο, μια μικρή «κοιλότητα» στην επιφάνεια του μορίου.
- Σχηματίζεται το σύμπλοκο ενζύμου-υποστρώματος. Η πρόσδεση φέρνει τα μόρια στη σωστή θέση και καταπονεί δεσμούς, και έτσι η αντίδραση γίνεται πιο εύκολα.
- Τα προϊόντα απελευθερώνονται και το ένζυμο μένει αμετάβλητο, έτοιμο να δεχτεί νέο μόριο υποστρώματος.
Το ενεργό κέντρο σχηματίζεται από λίγα αμινοξέα, που μπορεί να βρίσκονται πολύ μακριά το ένα από το άλλο στην αλληλουχία. Έρχονται κοντά επειδή η αλυσίδα διπλώνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο: το ενεργό κέντρο είναι προϊόν της τριτοταγούς δομής.
Ιδιότητες των ενζύμων
Δρουν σε μικρές ποσότητες. Επειδή βγαίνουν αμετάβλητα από την αντίδραση, κάθε μόριο ενζύμου μετατρέπει χιλιάδες μόρια υποστρώματος ή και περισσότερα, το ένα μετά το άλλο.
Είναι εξειδικευμένα. Η αμυλάση διασπά το άμυλο αλλά όχι την κυτταρίνη, αν και τα δύο είναι πολυμερή της γλυκόζης· ο δεσμός ανάμεσα στις μονάδες είναι διαφορετικός, και το ενεργό κέντρο δεν τον «αναγνωρίζει». Τα περισσότερα ένζυμα έχουν ονόματα που τελειώνουν σε -άση και θυμίζουν το υπόστρωμά τους: η λακτάση διασπά τη λακτόζη, η DNA πολυμεράση φτιάχνει πολυμερή DNA.
Επηρεάζονται από τη θερμοκρασία. Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τα μόρια κινούνται πιο γρήγορα και συναντιούνται πιο συχνά, και η ταχύτητα της αντίδρασης αυξάνεται. Πάνω από μια θερμοκρασία όμως, το ένζυμο, ως πρωτεΐνη, αρχίζει να μετουσιώνεται, το ενεργό κέντρο χάνει το σχήμα του, και η ταχύτητα πέφτει απότομα. Η θερμοκρασία όπου η δράση είναι μέγιστη λέγεται άριστη· για τα περισσότερα ένζυμα του ανθρώπου είναι κοντά στους °C. Σε χαμηλή θερμοκρασία το ένζυμο απλώς υπολειτουργεί: δεν μετουσιώνεται, και ξαναδουλεύει κανονικά όταν ζεσταθεί.
Επηρεάζονται από το pH. Κάθε ένζυμο έχει ένα άριστο pH. Μακριά από αυτό, αλλάζουν τα φορτία στα αμινοξέα του ενεργού κέντρου, η πρόσδεση γίνεται δύσκολη και, σε ακραίες τιμές, το ένζυμο μετουσιώνεται. Η πεψίνη του στομάχου δρα καλύτερα σε έντονα όξινο περιβάλλον, γύρω στο pH · η θρυψίνη, που δρα στο λεπτό έντερο, σε ελαφρώς αλκαλικό, γύρω στο pH .
Επηρεάζονται από τη συγκέντρωση του υποστρώματος. Με λίγο υπόστρωμα, πολλά ενεργά κέντρα μένουν άδεια· αν προσθέσεις υπόστρωμα, η ταχύτητα αυξάνεται. Από ένα σημείο και πέρα όμως όλα τα ενεργά κέντρα είναι συνεχώς κατειλημμένα, το ένζυμο έχει κορεσθεί, και η ταχύτητα δεν αυξάνεται άλλο, όσο υπόστρωμα κι αν προστεθεί. Μόνο περισσότερο ένζυμο την ανεβάζει τότε.
Πώς διαβάζεις ένα διάγραμμα δράσης
Στις εξετάσεις τα ένζυμα έρχονται συχνά ως διάγραμμα ή πίνακας: η ταχύτητα της αντίδρασης απέναντι σε έναν παράγοντα. Τέσσερα σχήματα επανέρχονται, και το καθένα έχει τη δική του εξήγηση.
| Παράγοντας στον άξονα | Σχήμα της καμπύλης | Τι συμβαίνει στο μόριο |
|---|---|---|
| Θερμοκρασία | Ανεβαίνει σταδιακά ως την άριστη, μετά πέφτει απότομα | Πιο συχνές συγκρούσεις· πάνω από την άριστη, μετουσίωση |
| pH | «Καμπάνα» γύρω από το άριστο pH, διαφορετική για κάθε ένζυμο | Αλλάζουν τα φορτία του ενεργού κέντρου· στα άκρα, μετουσίωση |
| Συγκέντρωση υποστρώματος | Ανεβαίνει και μετά γίνεται οριζόντια | Τα ενεργά κέντρα γεμίζουν· κορεσμός |
| Ποσότητα ενζύμου, με περίσσεια υποστρώματος | Ανεβαίνει ανάλογα | Περισσότερα ενεργά κέντρα, περισσότερη δράση |
Η καμπύλη της θερμοκρασίας δεν είναι συμμετρική: αριστερά απλώς πληθαίνουν οι συγκρούσεις, δεξιά η μετουσίωση καταστρέφει γρήγορα το ενεργό κέντρο.
Υπάρχει και ένα πέμπτο διάγραμμα, που μπερδεύει: η ποσότητα του προϊόντος απέναντι στον χρόνο. Η καμπύλη ανεβαίνει και κάποια στιγμή γίνεται οριζόντια. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ένζυμο χάλασε. Συνήθως σημαίνει ότι τελείωσε το υπόστρωμα: δεν έχει μείνει τίποτα να μετατραπεί.
Στη γραπτή απάντηση μην μένεις στο «η δράση μειώνεται». Γράψε την αλυσίδα της αιτίας: παράγοντας → σχήμα ενεργού κέντρου → πρόσδεση υποστρώματος → ταχύτητα. Αυτή την αλυσίδα περιμένει να δει ο βαθμολογητής.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τρεις δοκιμαστικοί σωλήνες με άμυλο και αμυλάση μένουν λεπτά στους °C, στους °C και στους °C. Μετά μεταφέρονται και οι τρεις στους °C. Σε ποιους θα διασπαστεί το άμυλο στο τέλος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στους °C, που είναι κοντά στην άριστη θερμοκρασία, η αμυλάση δρα από την αρχή. Το άμυλο διασπάται.
Στους °C η αμυλάση σχεδόν δεν δρα, αλλά δεν έχει μετουσιωθεί. Όταν ο σωλήνας ζεσταθεί στους °C, το ένζυμο ξαναδουλεύει και το άμυλο διασπάται, απλώς αργότερα.
Στους °C η αμυλάση μετουσιώνεται. Το ενεργό κέντρο της χάνει το σχήμα του, και η επιστροφή στους °C δεν το επαναφέρει. Το άμυλο μένει αδιάσπαστο.
Το άμυλο διασπάται στον πρώτο και στον δεύτερο σωλήνα. Το πείραμα ξεχωρίζει την επιβράδυνση από τη μετουσίωση.
Παράδειγμα 2
Η πεψίνη περνά μαζί με την τροφή από το στομάχι στο λεπτό έντερο, όπου το pH είναι περίπου . Συνεχίζει να διασπά πρωτεΐνες εκεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το άριστο pH της πεψίνης είναι κοντά στο , το όξινο περιβάλλον του στομάχου.
Στο pH αλλάζουν τα φορτία στο ενεργό κέντρο της, και η πρόσδεση των πρωτεϊνών δεν γίνεται πια σωστά.
Όχι: η πεψίνη πρακτικά σταματά να δρα στο λεπτό έντερο. Τη διάσπαση των πρωτεϊνών τη συνεχίζουν εκεί άλλα ένζυμα, όπως η θρυψίνη, που έχουν άριστο pH γύρω στο .
Παράδειγμα 3
Σε ένα πείραμα η ποσότητα του ενζύμου μένει σταθερή και αυξάνεται σταδιακά η συγκέντρωση του υποστρώματος. Η ταχύτητα αυξάνεται στην αρχή και μετά σταθεροποιείται. Πώς εξηγείται και πώς θα την αυξήσεις περισσότερο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην αρχή πολλά ενεργά κέντρα είναι ελεύθερα. Κάθε επιπλέον μόριο υποστρώματος βρίσκει ένζυμο, και η ταχύτητα αυξάνεται.
Σε υψηλή συγκέντρωση υποστρώματος όλα τα ενεργά κέντρα είναι συνεχώς κατειλημμένα. Το ένζυμο έχει κορεσθεί, και η ταχύτητα δεν μπορεί να ανέβει άλλο.
Για μεγαλύτερη ταχύτητα χρειάζονται περισσότερα ενεργά κέντρα, δηλαδή περισσότερο ένζυμο. Περισσότερο υπόστρωμα δεν βοηθά.
Παράδειγμα 4
Εξήγησε γιατί η δράση ενός ενζύμου του ανθρώπου μειώνεται απότομα πάνω από τους °C, ενώ κάτω από τους °C μειώνεται σταδιακά.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάτω από την άριστη θερμοκρασία τα μόρια του ενζύμου και του υποστρώματος κινούνται πιο αργά. Συναντιούνται λιγότερο συχνά, και σχηματίζονται λιγότερα σύμπλοκα ενζύμου-υποστρώματος στον ίδιο χρόνο. Το ένζυμο όμως διατηρεί το σχήμα του, και η μείωση είναι σταδιακή.
Πάνω από την άριστη θερμοκρασία σπάνε οι δεσμοί που κρατούν την τριτοταγή δομή. Το ένζυμο μετουσιώνεται και το ενεργό κέντρο χάνει το σχήμα του.
Ένα μετουσιωμένο ενεργό κέντρο δεν προσδένει το υπόστρωμα. Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, μετουσιώνονται όλο και περισσότερα μόρια ενζύμου, και η ταχύτητα πέφτει γρήγορα. Η πρωτοταγής δομή μένει ίδια· αυτό που χάνεται είναι η στερεοδιάταξη.
Παράδειγμα 5
Σε έναν σωλήνα με σταθερή ποσότητα ενζύμου και mg υποστρώματος, στους °C, το προϊόν αυξάνεται τα πρώτα λεπτά και μετά μένει σταθερό στα mg. Γιατί σταμάτησε να αυξάνεται; Πώς θα το επιβεβαίωνες;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το προϊόν έφτασε τα mg, όσο ήταν και το υπόστρωμα στην αρχή. Όλο το υπόστρωμα έχει μετατραπεί.
Το ένζυμο δεν καταναλώνεται και, στους °C, δεν μετουσιώνεται. Η αντίδραση σταμάτησε επειδή δεν υπάρχει πια υπόστρωμα, όχι επειδή χάθηκε το ένζυμο.
Επιβεβαίωση: πρόσθεσε στον ίδιο σωλήνα νέο υπόστρωμα. Αν το προϊόν αρχίσει πάλι να αυξάνεται, χωρίς να προσθέσεις ένζυμο, το ένζυμο ήταν ενεργό σε όλη τη διάρκεια.
Παράδειγμα 6
Δύο ένζυμα που διασπούν πρωτεΐνες, το Χ και το Ψ, μελετώνται στους °C. Το Χ έχει μέγιστη δράση σε pH , και στο pH η δράση του είναι το της μέγιστης. Το Ψ έχει μέγιστη δράση σε pH και καμία δράση στο pH . (α) Ποιο από τα δύο δρα πιθανότατα στο στομάχι και ποιο στο λεπτό έντερο; (β) Σε σωλήνα με pH βάζεις και τα δύο ένζυμα και πρωτεΐνη. Μετά από λεπτά ανεβάζεις το pH στο . Ποιο ένζυμο δρα σε κάθε φάση; (γ) Αν στον ίδιο σωλήνα έβαζες λίπος αντί για πρωτεΐνη, τι θα έβλεπες;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Το στομάχι έχει έντονα όξινο περιβάλλον, το λεπτό έντερο ελαφρώς αλκαλικό. Το Χ, με άριστο pH , είναι ένζυμο του στομάχου, όπως η πεψίνη. Το Ψ, με άριστο pH , είναι ένζυμο του λεπτού εντέρου, όπως η θρυψίνη.
(β) Στο pH δρα το Χ. Το Ψ βρίσκεται πολύ μακριά από το άριστο pH του: τα φορτία του ενεργού κέντρου του αλλάζουν και, σε τόσο όξινο περιβάλλον, μετουσιώνεται.
Στο pH το Χ σχεδόν σταματά. Το Ψ θα δρούσε, αν δεν είχε μετουσιωθεί. Η μετουσίωση από ακραίο pH είναι συνήθως μη αντιστρεπτή, οπότε η δράση του Ψ πιθανότατα δεν επανέρχεται. Η διάσπαση της πρωτεΐνης γίνεται κυρίως στην πρώτη φάση.
(γ) Καμία διάσπαση, σε κανένα pH. Τα δύο ένζυμα είναι εξειδικευμένα στις πρωτεΐνες: το ενεργό κέντρο τους δεν ταιριάζει στο λίπος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η ουσία στην οποία δρα ένα ένζυμο, και πώς λέγεται η ένωσή της με το ένζυμο;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ένα ένζυμο επιταχύνει μια αντίδραση μειώνοντας την ενέργεια ενεργοποίησης.
- Να περιγράφεις το ενεργό κέντρο, το σύμπλοκο ενζύμου-υποστρώματος και την εξειδίκευση των ενζύμων.
- Να εξηγείς πώς επηρεάζουν τη δράση ενός ενζύμου η θερμοκρασία, το pH και η συγκέντρωση του υποστρώματος.
- Να διαβάζεις διαγράμματα και πίνακες δράσης ενζύμων και να ερμηνεύεις πειράματα, ξεχωρίζοντας τη μετουσίωση από την απλή επιβράδυνση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.