Πυρήνας και οργανίδια
Προκαρυωτικό και ευκαρυωτικό κύτταρο, πυρήνας, αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο, μιτοχόνδρια και χλωροπλάστες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, §2.1, 2.3
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Β ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2020 επαν. Α
Θα μάθεις να
- Να συγκρίνεις το προκαρυωτικό με το ευκαρυωτικό κύτταρο ως προς τη θέση και την οργάνωση του DNA.
- Να περιγράφεις τη δομή του πυρήνα και τον ρόλο του πυρηνικού φακέλου, των πόρων και του πυρηνίσκου.
- Να εξηγείς πού και για ποιον προορισμό συνθέτουν πρωτεΐνες τα ριβοσώματα του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου.
- Να περιγράφεις τα μιτοχόνδρια και τους χλωροπλάστες ως μετατροπείς ενέργειας με δικό τους DNA.
Δύο σχέδια κυττάρου
Κάθε οργανισμός αποτελείται από ένα ή περισσότερα κύτταρα, και κάθε κύτταρο προέρχεται από ένα άλλο κύτταρο. Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα που έχει όλα τα χαρακτηριστικά της ζωής: παίρνει ύλη και ενέργεια από το περιβάλλον, μεγαλώνει, αντιδρά σε ερεθίσματα, αναπαράγεται.
Όλα τα κύτταρα έχουν κάποια κοινά: μια πλασματική μεμβράνη που τα χωρίζει από το περιβάλλον, κυτταρόπλασμα, ριβοσώματα όπου συντίθενται οι πρωτεΐνες, και DNA ως γενετικό υλικό. Πέρα από αυτά, υπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικά «σχέδια».
Προκαρυωτικά κύτταρα. Είναι τα βακτήρια. Δεν έχουν πυρήνα: το DNA τους βρίσκεται μέσα στο κυτταρόπλασμα, σε μια περιοχή χωρίς μεμβράνη γύρω της. Δεν έχουν ούτε άλλα οργανίδια που περιβάλλονται από μεμβράνη. Είναι συνήθως πολύ μικρότερα.
Ευκαρυωτικά κύτταρα. Είναι τα κύτταρα των πρωτίστων, των μυκήτων, των φυτών και των ζώων. Το DNA τους βρίσκεται κλεισμένο μέσα σε πυρήνα, και το κυτταρόπλασμα χωρίζεται σε διαμερίσματα με μεμβράνες, τα οργανίδια, που το καθένα έχει τη δική του δουλειά.
Τα προκαρυωτικά κύτταρα προϋπήρξαν των ευκαρυωτικών: για ένα πολύ μεγάλο διάστημα της ιστορίας της Γης, η ζωή ήταν μόνο μονοκύτταροι προκαρυωτικοί οργανισμοί.

Ο πυρήνας
Ο πυρήνας είναι συνήθως το μεγαλύτερο οργανίδιο του ευκαρυωτικού κυττάρου, και περιέχει σχεδόν όλο το DNA του.
Τον περιβάλλει ο πυρηνικός φάκελος, που αποτελείται από δύο μεμβράνες. Ο φάκελος διακόπτεται από πολυάριθμους πυρηνικούς πόρους, ανοίγματα από τα οποία γίνεται η επικοινωνία με το κυτταρόπλασμα: προς τα έξω βγαίνουν τα μόρια RNA, προς τα μέσα μπαίνουν οι πρωτεΐνες που χρειάζεται ο πυρήνας.
Μέσα στον πυρήνα το DNA είναι ενωμένο με πρωτεΐνες και σχηματίζει τη χρωματίνη. Στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του κυττάρου η χρωματίνη είναι απλωμένη και δεν ξεχωρίζουν χρωμοσώματα· αυτά γίνονται ορατά μόνο όταν το κύτταρο διαιρείται.
Στον πυρήνα ξεχωρίζει μία ή περισσότερες πυκνές περιοχές χωρίς μεμβράνη, οι πυρηνίσκοι. Εκεί συντίθεται το ριβοσωμικό RNA και αρχίζει η συναρμολόγηση των ριβοσωμάτων.
Το αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο
Το κυτταρόπλασμα του ευκαρυωτικού κυττάρου διασχίζεται από ένα σύστημα μεμβρανών, το ενδοπλασματικό δίκτυο: σωληνάκια και πεπλατυσμένοι σάκοι που περικλείουν έναν εσωτερικό χώρο, την κοιλότητα.
Το τμήμα του που φέρει ριβοσώματα στην εξωτερική του επιφάνεια, αυτήν που βλέπει προς το κυτταρόπλασμα, λέγεται αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο. Τα ριβοσώματα του αδρού δικτύου συνθέτουν πρωτεΐνες που, καθώς σχηματίζονται, περνούν μέσα στην κοιλότητά του. Από εκεί:
- άλλες προορίζονται να εκκριθούν έξω από το κύτταρο, όπως οι πεπτικές πρωτεΐνες ή τα αντισώματα,
- άλλες θα ενσωματωθούν σε μεμβράνες,
- άλλες θα μεταφερθούν σε άλλα οργανίδια, στα οποία είναι απαραίτητες.
Οι πρωτεΐνες που θα μείνουν διαλυμένες στο κυτταρόπλασμα συντίθενται από τα ελεύθερα ριβοσώματα.
Τα κύτταρα που εκκρίνουν πολλές πρωτεΐνες, όπως τα κύτταρα του παγκρέατος που φτιάχνουν πεπτικά ένζυμα ή τα πλασματοκύτταρα που φτιάχνουν αντισώματα, έχουν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο.
Μιτοχόνδρια και χλωροπλάστες: οι μετατροπείς ενέργειας
Κάθε κύτταρο χρειάζεται ενέργεια σε μια μορφή που μπορεί να χρησιμοποιήσει άμεσα, κυρίως το ATP. Δύο οργανίδια κάνουν τη μετατροπή.
Μιτοχόνδρια. Υπάρχουν σχεδόν σε όλα τα ευκαρυωτικά κύτταρα, και των φυτών. Έχουν δύο μεμβράνες: η εξωτερική είναι λεία, η εσωτερική σχηματίζει πολλές αναδιπλώσεις που μεγαλώνουν την επιφάνειά της. Στα μιτοχόνδρια ολοκληρώνεται η κυτταρική αναπνοή: η χημική ενέργεια των θρεπτικών ουσιών, όπως η γλυκόζη, μετατρέπεται σε ενέργεια του ATP, με κατανάλωση οξυγόνου. Κύτταρα με μεγάλες ενεργειακές ανάγκες, όπως τα μυϊκά, έχουν πολλά μιτοχόνδρια.
Χλωροπλάστες. Υπάρχουν στα φυτικά κύτταρα που δέχονται φως και στα φύκη. Έχουν κι αυτοί δύο μεμβράνες, και στο εσωτερικό τους, το στρώμα, ένα τρίτο σύστημα μεμβρανών σε σχήμα δίσκων, τα θυλακοειδή, που περιέχουν τη χλωροφύλλη. Στους χλωροπλάστες γίνεται η φωτοσύνθεση: η φωτεινή ενέργεια μετατρέπεται σε χημική ενέργεια, που αποθηκεύεται σε οργανικές ουσίες.

Τα δύο οργανίδια έχουν κάτι που δεν έχει κανένα άλλο: δικό τους DNA, συνήθως κυκλικό, και δικά τους ριβοσώματα, που μοιάζουν με των βακτηρίων. Συνθέτουν μόνα τους μερικές από τις πρωτεΐνες τους και πολλαπλασιάζονται διαιρούμενα. Οι υπόλοιπες πρωτεΐνες τους κωδικοποιούνται από γονίδια του πυρήνα. Γι' αυτό λέγονται ημιαυτόνομα οργανίδια.
Πού γίνεται κάθε διαδικασία
Πολλές ερωτήσεις των εξετάσεων ρωτούν πού γίνεται κάτι μέσα στο κύτταρο. Η απάντηση βγαίνει από έναν απλό κανόνα: η αντιγραφή και η μεταγραφή γίνονται όπου υπάρχει DNA, και η μετάφραση όπου υπάρχουν ριβοσώματα.
| Θέση | Αντιγραφή DNA | Μεταγραφή | Μετάφραση |
|---|---|---|---|
| Πυρήνας | Ναι | Ναι | Όχι |
| Κυτταρόπλασμα, ελεύθερα ριβοσώματα | Όχι | Όχι | Ναι |
| Αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο | Όχι | Όχι | Ναι, στα ριβοσώματά του |
| Μιτοχόνδρια | Ναι | Ναι | Ναι |
| Χλωροπλάστες | Ναι | Ναι | Ναι |
| Βακτήριο, κυτταρόπλασμα | Ναι | Ναι | Ναι |
Στο βακτήριο δεν υπάρχει πυρήνας, και όλα γίνονται στο κυτταρόπλασμα. Η μετάφραση ενός mRNA μπορεί μάλιστα να αρχίσει πριν τελειώσει η μεταγραφή του. Στο ευκαρυωτικό κύτταρο, το mRNA του πυρήνα πρέπει πρώτα να βγει από τους πυρηνικούς πόρους.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα κύτταρο έχει πλασματική μεμβράνη, τοίχωμα, ριβοσώματα και ένα κυκλικό μόριο DNA ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα, αλλά κανένα οργανίδιο με μεμβράνη. Τι κύτταρο είναι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μεμβράνη, ριβοσώματα και DNA υπάρχουν σε κάθε κύτταρο, οπότε δεν ξεχωρίζουν τίποτα. Ούτε το τοίχωμα αρκεί: το έχουν και τα φυτά, οι μύκητες και τα βακτήρια.
Το κρίσιμο είναι αυτό που λείπει: πυρήνας και οργανίδια με μεμβράνη. Το DNA είναι ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα.
Το κύτταρο είναι προκαρυωτικό, δηλαδή βακτήριο.
Παράδειγμα 2
Τα κύτταρα του παγκρέατος εκκρίνουν ένζυμα στο λεπτό έντερο. Πού συντίθενται αυτά τα ένζυμα και ποιον δρόμο ακολουθούν αρχικά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, άρα συντίθενται σε ριβοσώματα. Η πληροφορία έρχεται από γονίδια του πυρήνα, με mRNA που βγαίνει από τους πυρηνικούς πόρους.
Επειδή προορίζονται για έκκριση, δεν τα φτιάχνουν τα ελεύθερα ριβοσώματα, αλλά τα ριβοσώματα που είναι δεμένα στην εξωτερική επιφάνεια του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου.
Καθώς κάθε πρωτεΐνη συντίθεται, περνά μέσα στην κοιλότητα του δικτύου. Από εκεί συνεχίζει μέσα από το σύστημα μεμβρανών του κυττάρου, ώσπου να βγει από το κύτταρο.
Παράδειγμα 3
Ένα φυτικό κύτταρο του φύλλου έχει χλωροπλάστες. Χρειάζεται και μιτοχόνδρια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο χλωροπλάστης μετατρέπει τη φωτεινή ενέργεια σε χημική ενέργεια οργανικών ουσιών, όπως η γλυκόζη. Αυτή η ενέργεια όμως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί άμεσα για τις δουλειές του κυττάρου.
Τα μιτοχόνδρια μετατρέπουν τη χημική ενέργεια της γλυκόζης σε ενέργεια του ATP, την οποία χρησιμοποιεί το κύτταρο. Τη νύχτα, που δεν υπάρχει φως, μόνο αυτά δουλεύουν.
Ναι: το φυτικό κύτταρο έχει και τα δύο. Οι χλωροπλάστες δεν αντικαθιστούν τα μιτοχόνδρια· τα τροφοδοτούν.
Παράδειγμα 4
Σε ποια σημεία ενός φυτικού κυττάρου του φύλλου γίνεται αντιγραφή του DNA, και σε ποια μετάφραση; Αιτιολόγησε την απάντησή σου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αντιγραφή χρειάζεται μόριο DNA ως καλούπι. Στο φυτικό κύτταρο DNA υπάρχει στον πυρήνα, στα μιτοχόνδρια και στους χλωροπλάστες. Σε αυτά τα τρία γίνεται αντιγραφή.
Η μετάφραση χρειάζεται ριβοσώματα. Υπάρχουν ελεύθερα στο κυτταρόπλασμα, δεμένα στο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο, και μέσα στα μιτοχόνδρια και στους χλωροπλάστες.
Στον πυρήνα δεν γίνεται μετάφραση. Το mRNA που φτιάχνεται εκεί βγαίνει από τους πυρηνικούς πόρους και μεταφράζεται στο κυτταρόπλασμα.
Παράδειγμα 5
Καλλιεργείς φυτικά κύτταρα με ραδιενεργή θυμίνη για λίγες ώρες, όσο αντιγράφουν το DNA τους. (α) Σε ποια οργανίδια θα εμφανιστεί η ραδιενέργεια; (β) Θα εμφανιστεί στο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο; (γ) Αν στη θέση των φυτικών κυττάρων έβαζες βακτήρια, πού θα την έβρισκες;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η θυμίνη είναι βάση του DNA, όχι του RNA. Η ραδιενεργή θυμίνη μπαίνει μόνο σε νέες αλυσίδες DNA, δηλαδή όπου γίνεται αντιγραφή.
(α) Στον πυρήνα, στα μιτοχόνδρια και στους χλωροπλάστες. Και τα τρία έχουν DNA που αντιγράφεται.
(β) Όχι. Το αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο δεν έχει DNA. Τα ριβοσώματά του περιέχουν RNA, που δεν έχει θυμίνη.
(γ) Στο κυτταρόπλασμα: στο κύριο κυκλικό μόριο DNA και στα πλασμίδια, αν το βακτήριο έχει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η διπλή μεμβράνη που περιβάλλει τον πυρήνα, και πώς λέγονται τα ανοίγματά της;
Τα κατάφερες;
- Να συγκρίνεις το προκαρυωτικό με το ευκαρυωτικό κύτταρο ως προς τη θέση και την οργάνωση του DNA.
- Να περιγράφεις τη δομή του πυρήνα και τον ρόλο του πυρηνικού φακέλου, των πόρων και του πυρηνίσκου.
- Να εξηγείς πού και για ποιον προορισμό συνθέτουν πρωτεΐνες τα ριβοσώματα του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου.
- Να περιγράφεις τα μιτοχόνδρια και τους χλωροπλάστες ως μετατροπείς ενέργειας με δικό τους DNA.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.