Πρωτεΐνες
Αμινοξέα, πεπτιδικός δεσμός, επίπεδα δομής και μετουσίωση.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, §1.2
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Β ·2020 επαν. Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς ενώνονται τα αμινοξέα με πεπτιδικό δεσμό και να μετράς δεσμούς και μόρια νερού σε μια πολυπεπτιδική αλυσίδα.
- Να ξεχωρίζεις την πρωτοταγή, τη δευτεροταγή, την τριτοταγή και την τεταρτοταγή δομή μιας πρωτεΐνης.
- Να εξηγείς γιατί η λειτουργία μιας πρωτεΐνης εξαρτάται από τη στερεοδιάταξή της.
- Να εξηγείς τι είναι η μετουσίωση, τι την προκαλεί και τι δεν αλλάζει.
Διαδεδομένες, πολύπλοκες, εύθραυστες
Σχεδόν ό,τι κάνει ένα κύτταρο το κάνει μια πρωτεΐνη. Τα ένζυμα επιταχύνουν τις αντιδράσεις, η αιμοσφαιρίνη μεταφέρει οξυγόνο, τα αντισώματα αναγνωρίζουν ξένα μόρια, η ινσουλίνη είναι ορμόνη, η ακτίνη και η μυοσίνη κάνουν τον μυ να συσπάται, το κολλαγόνο και η κερατίνη δίνουν αντοχή σε τένοντες, δέρμα και τρίχες.
Τρεις λέξεις τις περιγράφουν. Διαδεδομένες, γιατί βρίσκονται παντού και κάνουν σχεδόν τα πάντα. Πολύπλοκες, γιατί η καθεμιά έχει ένα μοναδικό, περίτεχνο σχήμα. Εύθραυστες, γιατί αυτό το σχήμα χαλάει εύκολα, και μαζί του χάνεται η λειτουργία.
Θα τις ξαναβρίσκεις σε όλη την ύλη: το γονίδιο είναι οδηγία για μια πρωτεΐνη.
Τα αμινοξέα και ο πεπτιδικός δεσμός
Οι πρωτεΐνες είναι πολυμερή. Οι μονάδες τους, τα μονομερή, είναι τα αμινοξέα, και στις πρωτεΐνες των οργανισμών συναντάμε 20 διαφορετικά.
Όλα τα αμινοξέα έχουν τον ίδιο σκελετό: ένα κεντρικό άτομο άνθρακα, πάνω στο οποίο είναι δεμένα ένα άτομο υδρογόνου, μια αμινομάδα , μια καρβοξυλομάδα και μια πλευρική ομάδα, που συμβολίζεται με R. Η πλευρική ομάδα είναι το μόνο που αλλάζει, και αυτή κάνει κάθε αμινοξύ διαφορετικό: άλλη είναι μικρή, άλλη ογκώδης, άλλη έχει φορτίο, άλλη «αποφεύγει» το νερό.
Δύο αμινοξέα ενώνονται όταν η καρβοξυλομάδα του ενός αντιδρά με την αμινομάδα του άλλου. Αποβάλλεται ένα μόριο νερού και σχηματίζεται ένας πεπτιδικός δεσμός. Με τον ίδιο τρόπο προστίθεται το τρίτο, το τέταρτο, και σχηματίζεται μια πολυπεπτιδική αλυσίδα.
Η αλυσίδα έχει προσανατολισμό: στη μία άκρη μένει ελεύθερη μια αμινομάδα (αμινικό άκρο) και στην άλλη ελεύθερη μια καρβοξυλομάδα (καρβοξυλικό άκρο). Όταν, αργότερα, θα δεις τη μετάφραση, θα δεις ότι η αλυσίδα χτίζεται πάντα από το αμινικό προς το καρβοξυλικό άκρο.
Η αντίστροφη αντίδραση, η υδρόλυση, σπάει τους πεπτιδικούς δεσμούς με προσθήκη νερού. Αυτό κάνουν τα πεπτικά ένζυμα στο στομάχι και στο λεπτό έντερο.
Σε μια πρωτεΐνη με πολλές αλυσίδες, ο κανόνας εφαρμόζεται σε κάθε αλυσίδα χωριστά, και μετά αθροίζεις. Αν η πρωτεΐνη έχει αλυσίδες και συνολικά αμινοξέα, οι πεπτιδικοί δεσμοί είναι . Οι αλυσίδες δεν ενώνονται μεταξύ τους με πεπτιδικό δεσμό.
Τέσσερα επίπεδα δομής
Μια πολυπεπτιδική αλυσίδα δεν μένει τεντωμένη σαν κλωστή. Διπλώνεται, και το σχήμα της περιγράφεται σε τέσσερα επίπεδα.
Πρωτοταγής δομή. Είναι η αλληλουχία των αμινοξέων: ποια αμινοξέα, πόσα και με ποια σειρά. Τη συγκρατούν οι πεπτιδικοί δεσμοί. Αυτή είναι που καθορίζεται από το γονίδιο, και από αυτή εξαρτώνται όλα τα υπόλοιπα.
Δευτεροταγής δομή. Τμήματα της αλυσίδας τυλίγονται σε α-έλικα ή διπλώνονται σε β-πτυχωτή επιφάνεια. Τις μορφές αυτές τις συγκρατούν δεσμοί υδρογόνου ανάμεσα σε άτομα του σκελετού της αλυσίδας.
Τριτοταγής δομή. Ολόκληρη η αλυσίδα, με τις έλικες και τις πτυχώσεις της, αναδιπλώνεται στον χώρο και παίρνει ένα συγκεκριμένο τρισδιάστατο σχήμα. Το σχήμα αυτό το συγκρατούν δεσμοί και αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις πλευρικές ομάδες, που μπορεί να βρίσκονται πολύ μακριά η μία από την άλλη στην αλληλουχία.
Τεταρτοταγής δομή. Υπάρχει μόνο σε πρωτεΐνες που αποτελούνται από περισσότερες από μία πολυπεπτιδικές αλυσίδες, και περιγράφει πώς αυτές συνδέονται μεταξύ τους. Το κλασικό παράδειγμα είναι η αιμοσφαιρίνη του ενήλικα: τέσσερις αλυσίδες, δύο α και δύο β.
Η τελική τρισδιάστατη μορφή λέγεται στερεοδιάταξη, και από αυτήν εξαρτάται η λειτουργία. Ένα ένζυμο δουλεύει γιατί ένα σημείο της επιφάνειάς του ταιριάζει ακριβώς σε ένα συγκεκριμένο μόριο· ένα αντίσωμα, γιατί ταιριάζει σε ένα συγκεκριμένο αντιγόνο.
Η σειρά των αιτίων είναι πάντα η ίδια: αλληλουχία → αναδίπλωση → στερεοδιάταξη → λειτουργία. Γι' αυτό μια αλλαγή σε ένα μόνο αμινοξύ μπορεί να έχει μεγάλη συνέπεια. Στη δρεπανοκυτταρική αναιμία, ένα αμινοξύ της αλυσίδας β της αιμοσφαιρίνης αντικαθίσταται από άλλο. Η αιμοσφαιρίνη αλλάζει συμπεριφορά, και τα ερυθρά αιμοσφαίρια παίρνουν σχήμα δρεπανιού.
Μετουσίωση: όταν το σχήμα χαλάει
Η στερεοδιάταξη μιας πρωτεΐνης στηρίζεται κυρίως σε δεσμούς και αλληλεπιδράσεις πολύ πιο ασθενείς από τον πεπτιδικό. Αρκεί μια μικρή αλλαγή στο περιβάλλον για να σπάσουν.
Μετουσίωση λέγεται η απώλεια της φυσικής στερεοδιάταξης μιας πρωτεΐνης. Την προκαλούν, μεταξύ άλλων:
- η υψηλή θερμοκρασία,
- οι μεταβολές του pH, δηλαδή ισχυρά οξέα ή βάσεις,
- ορισμένες χημικές ουσίες, όπως τα άλατα βαρέων μετάλλων και η αιθανόλη σε υψηλή συγκέντρωση.
Η πρωτεΐνη ξεδιπλώνεται, και επειδή η λειτουργία της εξαρτάται από το σχήμα της, χάνει τη βιολογική της δράση. Ένα ένζυμο που μετουσιώθηκε δεν καταλύει πια τίποτα.

Σε ορισμένες πρωτεΐνες η μετουσίωση είναι αντιστρεπτή: αν οι συνθήκες επανέλθουν ήπια, η αλυσίδα ξαναδιπλώνεται μόνη της στο αρχικό σχήμα και ξαναβρίσκει τη δράση της. Αυτό δείχνει κάτι βαθύ: όλη η πληροφορία για το τρισδιάστατο σχήμα είναι ήδη γραμμένη στην πρωτοταγή δομή. Στις περισσότερες πρωτεΐνες όμως, όπως στο ασπράδι που ψήθηκε, η μετουσίωση είναι μη αντιστρεπτή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα πεπτίδιο αποτελείται από αμινοξέα σε μία γραμμική αλυσίδα. Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει και πόσα μόρια νερού χρειάζονται για να υδρολυθεί πλήρως;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε μια γραμμική αλυσίδα κάθε δεσμός ενώνει δύο διαδοχικά αμινοξέα. Ανάμεσα σε αμινοξέα υπάρχουν «κενά», άρα πεπτιδικοί δεσμοί.
Κάθε δεσμός σπάει με ένα μόριο νερού. Για πλήρη υδρόλυση χρειάζονται μόρια νερού, όσα αποβλήθηκαν όταν σχηματίστηκε η αλυσίδα.
Παράδειγμα 2
Η αιμοσφαιρίνη του ενήλικα έχει δύο αλυσίδες α των αμινοξέων και δύο αλυσίδες β των . Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει συνολικά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο τύπος ισχύει για κάθε αλυσίδα χωριστά. Οι τέσσερις αλυσίδες δεν ενώνονται μεταξύ τους με πεπτιδικούς δεσμούς· τις συγκρατεί η τεταρτοταγής δομή.
Κάθε αλυσίδα α: δεσμοί. Κάθε αλυσίδα β: δεσμοί.
Σύνολο:
Το ίδιο βγαίνει με τον τύπο : . Το είναι λάθος: μετρά την πρωτεΐνη σαν μία αλυσίδα.
Παράδειγμα 3
Ένα ένζυμο θερμαίνεται στους °C και χάνει τη δράση του. Μετά την ψύξη η δράση δεν επανέρχεται. Τι άλλαξε στο μόριο και τι όχι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η υψηλή θερμοκρασία έσπασε τους ασθενείς δεσμούς που κρατούσαν την αλυσίδα διπλωμένη. Το ένζυμο μετουσιώθηκε: χάθηκε η στερεοδιάταξή του.
Μαζί με το σχήμα χάθηκε και το σημείο της επιφάνειας όπου ταίριαζε το μόριο που καταλύει. Γι' αυτό σταμάτησε να δρα.
Η αλληλουχία των αμινοξέων δεν άλλαξε: οι πεπτιδικοί δεσμοί αντέχουν σε αυτή τη θερμοκρασία. Η μετουσίωση εδώ είναι μη αντιστρεπτή, γιατί η αλυσίδα, αφού ξεδιπλώθηκε, δεν βρήκε ξανά το αρχικό της σχήμα.
Παράδειγμα 4
Εξήγησε γιατί η αντικατάσταση ενός μόνο αμινοξέος σε μια πρωτεΐνη μπορεί να καταργήσει τη λειτουργία της, ενώ μια άλλη αντικατάσταση στην ίδια πρωτεΐνη μπορεί να μην αλλάξει τίποτα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αντικατάσταση αλλάζει την πρωτοταγή δομή. Αλλάζει μια πλευρική ομάδα R σε μία θέση της αλυσίδας.
Η τριτοταγής δομή στηρίζεται σε αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις πλευρικές ομάδες. Αν το νέο αμινοξύ έχει πολύ διαφορετική πλευρική ομάδα, για παράδειγμα φορτισμένη αντί για αφόρτιστη, η αλυσίδα μπορεί να διπλωθεί αλλιώς. Αλλάζει η στερεοδιάταξη, και μαζί της η λειτουργία.
Αν το νέο αμινοξύ μοιάζει με το παλιό, ή η θέση είναι μακριά από την περιοχή της λειτουργίας, η στερεοδιάταξη μένει πρακτικά ίδια. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το ποιο αμινοξύ αλλάζει και πού.
Παράδειγμα 5
Μια πρωτεΐνη αποτελείται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες, Α και Β. Συνολικά έχει πεπτιδικούς δεσμούς, και η Α έχει αμινοξέα περισσότερα από τη Β. (α) Πόσα αμινοξέα έχει κάθε αλυσίδα; (β) Πόσα μόρια νερού αποβλήθηκαν κατά τη σύνθεσή της; (γ) Η πρωτεΐνη θερμαίνεται και μετουσιώνεται. Πόσοι πεπτιδικοί δεσμοί μένουν, και ποια επίπεδα δομής χάνονται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
(α) Δύο αλυσίδες, άρα δεσμοί . Με , τα αμινοξέα είναι .
Αν η Β έχει αμινοξέα, η Α έχει :
Η Β έχει αμινοξέα και η Α . Έλεγχος: δεσμοί.
(β) Κάθε πεπτιδικός δεσμός σχηματίστηκε με αποβολή ενός μορίου νερού: μόρια.
(γ) Η μετουσίωση δεν σπάει πεπτιδικούς δεσμούς. Μένουν και οι , και η πρωτοταγής δομή είναι ίδια.
Χάνονται η δευτεροταγής, η τριτοταγής και η τεταρτοταγής δομή, αφού η πρωτεΐνη έχει δύο αλυσίδες. Η πρωτεΐνη χάνει και τη βιολογική της δράση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα διαφορετικά αμινοξέα συναντάμε στις πρωτεΐνες των οργανισμών, και σε ποιο μέρος του μορίου τους διαφέρουν;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς ενώνονται τα αμινοξέα με πεπτιδικό δεσμό και να μετράς δεσμούς και μόρια νερού σε μια πολυπεπτιδική αλυσίδα.
- Να ξεχωρίζεις την πρωτοταγή, τη δευτεροταγή, την τριτοταγή και την τεταρτοταγή δομή μιας πρωτεΐνης.
- Να εξηγείς γιατί η λειτουργία μιας πρωτεΐνης εξαρτάται από τη στερεοδιάταξή της.
- Να εξηγείς τι είναι η μετουσίωση, τι την προκαλεί και τι δεν αλλάζει.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.