Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ροπή και ισορροπία στερεού

Γιατί μια πόρτα ανοίγει πιο εύκολα από το πόμολο: η ροπή δύναμης και οι δύο συνθήκες ισορροπίας.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Δ ·2023 Δ ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 Β ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τη μεταφορική από τη στροφική κίνηση ενός στερεού και να τις βλέπεις μαζί στη σύνθετη κίνηση.
  2. Να υπολογίζεις τη ροπή μιας δύναμης με τον μοχλοβραχίονα και να βάζεις σωστά το πρόσημό της.
  3. Να γράφεις τις δύο συνθήκες ισορροπίας στερεού, ΣF = 0 και Στ = 0.
  4. Να διαλέγεις το σημείο ως προς το οποίο παίρνεις ροπές ώστε να φεύγουν οι άγνωστες δυνάμεις.

Από το υλικό σημείο στο στερεό

Ως τώρα έλυνες προβλήματα σαν τα σώματα να ήταν σημεία: όλη η μάζα σε μια τελεία, όλες οι δυνάμεις πάνω της. Για ένα κιβώτιο που σέρνεται αυτό αρκεί. Για μια πόρτα, μια σκάλα ή έναν γερανό δεν αρκεί, γιατί εκεί μετράει πού ασκείται κάθε δύναμη.

Στερεό σώμα λέμε ένα σώμα που δεν παραμορφώνεται: οι αποστάσεις ανάμεσα στα σημεία του μένουν σταθερές, όποιες δυνάμεις κι αν του ασκηθούν. Κανένα πραγματικό σώμα δεν είναι απόλυτα στερεό, αλλά μια ατσάλινη δοκός ή ένας τροχός πλησιάζουν αρκετά ώστε το πρότυπο να δουλεύει.

Πώς κινείται ένα στερεό

Υπάρχουν δύο βασικά είδη κίνησης, και κάθε άλλη είναι συνδυασμός τους.

Μεταφορική κίνηση. Κάθε ευθύγραμμο τμήμα που ενώνει δύο σημεία του σώματος μένει παράλληλο στον εαυτό του. Όλα τα σημεία έχουν κάθε στιγμή την ίδια ταχύτητα και την ίδια επιτάχυνση, οπότε αρκεί να ξέρεις την κίνηση ενός σημείου, συνήθως του κέντρου μάζας.

Στροφική κίνηση. Τα σημεία του σώματος γράφουν κύκλους με κέντρα πάνω σε μια ευθεία, τον άξονα περιστροφής. Όλα στρέφονται κατά την ίδια γωνία στον ίδιο χρόνο, άρα έχουν την ίδια γωνιακή ταχύτητα ω=ΔθΔt\omega = \dfrac{\Delta\theta}{\Delta t}. Η γραμμική τους ταχύτητα όμως διαφέρει:

υ=ωr\upsilon = \omega r

όπου rr η απόσταση του σημείου από τον άξονα. Τα σημεία πάνω στον άξονα μένουν ακίνητα. Αν η ω\omega μεταβάλλεται, ορίζεται και η γωνιακή επιτάχυνση αγων=ΔωΔt\alpha_{\gamma\omega\nu} = \dfrac{\Delta\omega}{\Delta t}.

Σύνθετη κίνηση. Ένας τροχός που κυλάει στον δρόμο κάνει και τα δύο: το κέντρο του μετακινείται, και ταυτόχρονα ο τροχός στρέφεται γύρω από αυτό. Όταν κυλάει χωρίς να ολισθαίνει, το σημείο επαφής με το έδαφος είναι στιγμιαία ακίνητο και

υcm=ωR\upsilon_{cm} = \omega R

Ροπή δύναμης

Σπρώξε μια πόρτα δίπλα στους μεντεσέδες και θα κουραστείς χωρίς αποτέλεσμα. Σπρώξε την ίδια πόρτα στο πόμολο, με την ίδια δύναμη, και ανοίγει αμέσως. Η ικανότητα μιας δύναμης να στρέφει ένα σώμα δεν εξαρτάται μόνο από το μέτρο της αλλά και από το πού και προς τα πού ασκείται.

Το μέγεθος που τα μετράει αυτά είναι η ροπή δύναμης ως προς έναν άξονα ή ένα σημείο OO:

τ=F⋅d\tau = F \cdot d

Το dd είναι ο μοχλοβραχίονας: η κάθετη απόσταση του OO από τον φορέα της δύναμης, όχι η απόσταση του OO από το σημείο εφαρμογής. Μονάδα της ροπής είναι το N⋅m\text{N}\cdot\text{m}.

Αν η δύναμη ασκείται σε σημείο που απέχει rr από το OO και σχηματίζει γωνία φ\varphi με την ευθεία που τα ενώνει, τότε d=r ημφd = r\,\eta\mu\varphi και

τ=F r ημφ\tau = F\, r\, \eta\mu\varphi

Πρόσημο. Η ροπή είναι διάνυσμα κάθετο στο επίπεδο της δύναμης και του μοχλοβραχίονα, με φορά που δίνει ο κανόνας του δεξιού χεριού. Όταν όλες οι δυνάμεις βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, αρκεί ένα πρόσημο: συνήθως θετικές οι ροπές που τείνουν να στρέψουν το σώμα αριστερόστροφα και αρνητικές όσες το στρέφουν δεξιόστροφα. Η σύμβαση είναι δική σου· το σημαντικό είναι να την κρατήσεις σε όλη την άσκηση.

Ζεύγος δυνάμεων. Δύο δυνάμεις ίσου μέτρου, αντίθετης φοράς, με παράλληλους φορείς που απέχουν dd, λέγονται ζεύγος. Η συνισταμένη τους είναι μηδέν, άρα δεν μετακινούν το σώμα, αλλά το στρέφουν. Η ροπή του ζεύγους είναι

τζ=F⋅d\tau_{\zeta} = F \cdot d

και έχει την ίδια τιμή ως προς οποιοδήποτε σημείο. Έτσι στρίβεις το τιμόνι του αυτοκινήτου με τα δύο χέρια ή μια βρύση με τα δάχτυλα.

Ισορροπία στερεού

Ένα υλικό σημείο ισορροπεί όταν ΣF⃗=0\Sigma\vec{F} = 0. Για ένα στερεό αυτό δεν φτάνει: το ζεύγος δυνάμεων έχει μηδενική συνισταμένη και όμως στρέφει το σώμα. Χρειάζεται και δεύτερη συνθήκη.

Το βάρος ενός ομογενούς σώματος το σχεδιάζεις στο κέντρο βάρους του: στο μέσο μιας ομογενούς ράβδου, στο κέντρο ενός ομογενούς δίσκου. Από εκεί μετράς τον μοχλοβραχίονά του.

Η μέθοδος βήμα βήμα

ΒήμαΤι κάνεις
1Σχεδιάζεις όλες τις δυνάμεις, η καθεμιά στο σημείο όπου ασκείται: βάρη, τάσεις νημάτων, κάθετες αντιδράσεις, τριβές, δύναμη από άρθρωση.
2Η δύναμη από άρθρωση έχει άγνωστη διεύθυνση· την αναλύεις σε δύο συνιστώσες FxF_x και FyF_y.
3Γράφεις Στ=0\Sigma\tau = 0 ως προς το σημείο με τους περισσότερους αγνώστους.
4Συμπληρώνεις με ΣFx=0\Sigma F_x = 0 και ΣFy=0\Sigma F_y = 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σπρώχνεις πόρτα με F=20F = 20 N σε σημείο που απέχει 0,80{,}8 m από τους μεντεσέδες. Βρες τη ροπή όταν η δύναμη είναι κάθετη στην πόρτα και όταν σχηματίζει 60∘60^\circ με το επίπεδό της.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ομογενής δοκός μήκους 44 m και βάρους 200200 N στηρίζεται οριζόντια στα άκρα της AA και BB. Πάνω της, 11 m από το AA, κάθεται κιβώτιο βάρους 400400 N. Βρες τις δυνάμεις των στηριγμάτων.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Οριζόντια ομογενής ράβδος OΓO\Gamma, μήκους 22 m και μάζας 66 kg, στηρίζεται σε άρθρωση OO πάνω σε κατακόρυφο τοίχο. Το άκρο Γ\Gamma κρατιέται από νήμα που σχηματίζει 30∘30^\circ με τη ράβδο και δένεται ψηλότερα στον τοίχο. Από το Γ\Gamma κρέμεται σώμα μάζας 44 kg. Βρες την τάση του νήματος και τη δύναμη της άρθρωσης. Δίνεται g=10 m/s2g = 10\ \text{m/s}^2.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ομογενής σκάλα βάρους 200200 N ακουμπά σε λείο κατακόρυφο τοίχο και σε τραχύ οριζόντιο δάπεδο, σχηματίζοντας με το δάπεδο γωνία φ\varphi με ημφ=0,8\eta\mu\varphi = 0{,}8 και συνφ=0,6\sigma\upsilon\nu\varphi = 0{,}6. Ποιος είναι ο ελάχιστος συντελεστής στατικής τριβής ώστε να μη γλιστρήσει;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ο μοχλοβραχίονας μιας δύναμης ως προς σημείο OO είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σφίγγεις παξιμάδι με κλειδί μήκους 0,250{,}25 m, ασκώντας στην άκρη του δύναμη 4040 N κάθετα στο κλειδί. Πόση είναι η ροπή ως προς τον άξονα του παξιμαδιού;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τη μεταφορική από τη στροφική κίνηση ενός στερεού και να τις βλέπεις μαζί στη σύνθετη κίνηση.
  • Να υπολογίζεις τη ροπή μιας δύναμης με τον μοχλοβραχίονα και να βάζεις σωστά το πρόσημό της.
  • Να γράφεις τις δύο συνθήκες ισορροπίας στερεού, ΣF = 0 και Στ = 0.
  • Να διαλέγεις το σημείο ως προς το οποίο παίρνεις ροπές ώστε να φεύγουν οι άγνωστες δυνάμεις.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;