Ροπή και ισορροπία στερεού
Γιατί μια πόρτα ανοίγει πιο εύκολα από το πόμολο: η ροπή δύναμης και οι δύο συνθήκες ισορροπίας.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Δ ·2023 Δ ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 Β ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη μεταφορική από τη στροφική κίνηση ενός στερεού και να τις βλέπεις μαζί στη σύνθετη κίνηση.
- Να υπολογίζεις τη ροπή μιας δύναμης με τον μοχλοβραχίονα και να βάζεις σωστά το πρόσημό της.
- Να γράφεις τις δύο συνθήκες ισορροπίας στερεού, ΣF = 0 και Στ = 0.
- Να διαλέγεις το σημείο ως προς το οποίο παίρνεις ροπές ώστε να φεύγουν οι άγνωστες δυνάμεις.
Από το υλικό σημείο στο στερεό
Ως τώρα έλυνες προβλήματα σαν τα σώματα να ήταν σημεία: όλη η μάζα σε μια τελεία, όλες οι δυνάμεις πάνω της. Για ένα κιβώτιο που σέρνεται αυτό αρκεί. Για μια πόρτα, μια σκάλα ή έναν γερανό δεν αρκεί, γιατί εκεί μετράει πού ασκείται κάθε δύναμη.
Στερεό σώμα λέμε ένα σώμα που δεν παραμορφώνεται: οι αποστάσεις ανάμεσα στα σημεία του μένουν σταθερές, όποιες δυνάμεις κι αν του ασκηθούν. Κανένα πραγματικό σώμα δεν είναι απόλυτα στερεό, αλλά μια ατσάλινη δοκός ή ένας τροχός πλησιάζουν αρκετά ώστε το πρότυπο να δουλεύει.
Πώς κινείται ένα στερεό
Υπάρχουν δύο βασικά είδη κίνησης, και κάθε άλλη είναι συνδυασμός τους.
Μεταφορική κίνηση. Κάθε ευθύγραμμο τμήμα που ενώνει δύο σημεία του σώματος μένει παράλληλο στον εαυτό του. Όλα τα σημεία έχουν κάθε στιγμή την ίδια ταχύτητα και την ίδια επιτάχυνση, οπότε αρκεί να ξέρεις την κίνηση ενός σημείου, συνήθως του κέντρου μάζας.
Στροφική κίνηση. Τα σημεία του σώματος γράφουν κύκλους με κέντρα πάνω σε μια ευθεία, τον άξονα περιστροφής. Όλα στρέφονται κατά την ίδια γωνία στον ίδιο χρόνο, άρα έχουν την ίδια γωνιακή ταχύτητα . Η γραμμική τους ταχύτητα όμως διαφέρει:
όπου η απόσταση του σημείου από τον άξονα. Τα σημεία πάνω στον άξονα μένουν ακίνητα. Αν η μεταβάλλεται, ορίζεται και η γωνιακή επιτάχυνση .
Σύνθετη κίνηση. Ένας τροχός που κυλάει στον δρόμο κάνει και τα δύο: το κέντρο του μετακινείται, και ταυτόχρονα ο τροχός στρέφεται γύρω από αυτό. Όταν κυλάει χωρίς να ολισθαίνει, το σημείο επαφής με το έδαφος είναι στιγμιαία ακίνητο και
Ροπή δύναμης
Σπρώξε μια πόρτα δίπλα στους μεντεσέδες και θα κουραστείς χωρίς αποτέλεσμα. Σπρώξε την ίδια πόρτα στο πόμολο, με την ίδια δύναμη, και ανοίγει αμέσως. Η ικανότητα μιας δύναμης να στρέφει ένα σώμα δεν εξαρτάται μόνο από το μέτρο της αλλά και από το πού και προς τα πού ασκείται.
Το μέγεθος που τα μετράει αυτά είναι η ροπή δύναμης ως προς έναν άξονα ή ένα σημείο :
Το είναι ο μοχλοβραχίονας: η κάθετη απόσταση του από τον φορέα της δύναμης, όχι η απόσταση του από το σημείο εφαρμογής. Μονάδα της ροπής είναι το .
Αν η δύναμη ασκείται σε σημείο που απέχει από το και σχηματίζει γωνία με την ευθεία που τα ενώνει, τότε και
Πρόσημο. Η ροπή είναι διάνυσμα κάθετο στο επίπεδο της δύναμης και του μοχλοβραχίονα, με φορά που δίνει ο κανόνας του δεξιού χεριού. Όταν όλες οι δυνάμεις βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, αρκεί ένα πρόσημο: συνήθως θετικές οι ροπές που τείνουν να στρέψουν το σώμα αριστερόστροφα και αρνητικές όσες το στρέφουν δεξιόστροφα. Η σύμβαση είναι δική σου· το σημαντικό είναι να την κρατήσεις σε όλη την άσκηση.
Ζεύγος δυνάμεων. Δύο δυνάμεις ίσου μέτρου, αντίθετης φοράς, με παράλληλους φορείς που απέχουν , λέγονται ζεύγος. Η συνισταμένη τους είναι μηδέν, άρα δεν μετακινούν το σώμα, αλλά το στρέφουν. Η ροπή του ζεύγους είναι
και έχει την ίδια τιμή ως προς οποιοδήποτε σημείο. Έτσι στρίβεις το τιμόνι του αυτοκινήτου με τα δύο χέρια ή μια βρύση με τα δάχτυλα.
Ισορροπία στερεού
Ένα υλικό σημείο ισορροπεί όταν . Για ένα στερεό αυτό δεν φτάνει: το ζεύγος δυνάμεων έχει μηδενική συνισταμένη και όμως στρέφει το σώμα. Χρειάζεται και δεύτερη συνθήκη.
Το βάρος ενός ομογενούς σώματος το σχεδιάζεις στο κέντρο βάρους του: στο μέσο μιας ομογενούς ράβδου, στο κέντρο ενός ομογενούς δίσκου. Από εκεί μετράς τον μοχλοβραχίονά του.
Η μέθοδος βήμα βήμα
| Βήμα | Τι κάνεις |
|---|---|
| 1 | Σχεδιάζεις όλες τις δυνάμεις, η καθεμιά στο σημείο όπου ασκείται: βάρη, τάσεις νημάτων, κάθετες αντιδράσεις, τριβές, δύναμη από άρθρωση. |
| 2 | Η δύναμη από άρθρωση έχει άγνωστη διεύθυνση· την αναλύεις σε δύο συνιστώσες και . |
| 3 | Γράφεις ως προς το σημείο με τους περισσότερους αγνώστους. |
| 4 | Συμπληρώνεις με και . |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σπρώχνεις πόρτα με N σε σημείο που απέχει m από τους μεντεσέδες. Βρες τη ροπή όταν η δύναμη είναι κάθετη στην πόρτα και όταν σχηματίζει με το επίπεδό της.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθετη δύναμη. Ο μοχλοβραχίονας είναι όλη η απόσταση:
Υπό γωνία. Το επίπεδο της πόρτας περιέχει την ευθεία από τον άξονα στο σημείο εφαρμογής, οπότε :
m
Το συμπέρασμα. Η ίδια δύναμη στο ίδιο σημείο δίνει μικρότερη ροπή όταν γέρνει. Στο όριο, αν σπρώχνεις κατά μήκος της πόρτας προς τους μεντεσέδες, και η ροπή μηδενίζεται.
Παράδειγμα 2
Ομογενής δοκός μήκους m και βάρους N στηρίζεται οριζόντια στα άκρα της και . Πάνω της, m από το , κάθεται κιβώτιο βάρους N. Βρες τις δυνάμεις των στηριγμάτων.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δυνάμεις: και προς τα πάνω, το βάρος της δοκού N στο μέσο της ( m από το ), το βάρος του κιβωτίου N στο m.
Ροπές ως προς το , ώστε να φύγει το :
N
Δυνάμεις στον κατακόρυφο άξονα:
N
Έλεγχος με ροπές ως προς το : , άρα N. Συμφωνεί.
Το στήριγμα που είναι πιο κοντά στο κιβώτιο σηκώνει το μεγαλύτερο φορτίο, όπως περιμένεις.
Παράδειγμα 3
Οριζόντια ομογενής ράβδος , μήκους m και μάζας kg, στηρίζεται σε άρθρωση πάνω σε κατακόρυφο τοίχο. Το άκρο κρατιέται από νήμα που σχηματίζει με τη ράβδο και δένεται ψηλότερα στον τοίχο. Από το κρέμεται σώμα μάζας kg. Βρες την τάση του νήματος και τη δύναμη της άρθρωσης. Δίνεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δυνάμεις στη ράβδο: βάρος N στο μέσο, βάρος του σώματος N στο , τάση στο με κατεύθυνση προς τον τοίχο και προς τα πάνω, δύναμη άρθρωσης με συνιστώσες , στο .
Ροπές ως προς το , όπου η άρθρωση δεν δίνει ροπή. Ο μοχλοβραχίονας της είναι :
N
Οριζόντιος άξονας. Η οριζόντια συνιστώσα της τάσης, , τραβάει τη ράβδο προς τον τοίχο· η άρθρωση απαντά με προς τα έξω:
N
Κατακόρυφος άξονας:
N, προς τα πάνω
Μέτρο της δύναμης της άρθρωσης:
N
Πρόσεξε ότι δεν είναι κατά μήκος της ράβδου. Αν την είχες υποθέσει οριζόντια, θα έχανες τα N.
Παράδειγμα 4
Ομογενής σκάλα βάρους N ακουμπά σε λείο κατακόρυφο τοίχο και σε τραχύ οριζόντιο δάπεδο, σχηματίζοντας με το δάπεδο γωνία με και . Ποιος είναι ο ελάχιστος συντελεστής στατικής τριβής ώστε να μη γλιστρήσει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δυνάμεις: βάρος στο μέσο, κάθετη αντίδραση τοίχου οριζόντια (ο τοίχος είναι λείος, δεν δίνει τριβή), κάθετη αντίδραση δαπέδου κατακόρυφη, στατική τριβή στο δάπεδο, οριζόντια προς τον τοίχο.
Ροπές ως προς το κάτω άκρο, όπου ασκούνται δύο άγνωστοι ( και ). Αν το μήκος, ο μοχλοβραχίονας της είναι το ύψος και του βάρους η οριζόντια απόσταση :
N
Δυνάμεις: N και N.
Συνθήκη να μη γλιστρήσει: , άρα
Το μήκος της σκάλας απλοποιήθηκε. Αυτό που μετράει είναι η γωνία: , οπότε όσο πιο ξαπλωτή στήνεις τη σκάλα, τόσο μεγαλύτερη τριβή χρειάζεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σφίγγεις παξιμάδι με κλειδί μήκους m, ασκώντας στην άκρη του δύναμη N κάθετα στο κλειδί. Πόση είναι η ροπή ως προς τον άξονα του παξιμαδιού;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη μεταφορική από τη στροφική κίνηση ενός στερεού και να τις βλέπεις μαζί στη σύνθετη κίνηση.
- Να υπολογίζεις τη ροπή μιας δύναμης με τον μοχλοβραχίονα και να βάζεις σωστά το πρόσημό της.
- Να γράφεις τις δύο συνθήκες ισορροπίας στερεού, ΣF = 0 και Στ = 0.
- Να διαλέγεις το σημείο ως προς το οποίο παίρνεις ροπές ώστε να φεύγουν οι άγνωστες δυνάμεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.