Κεντρική ελαστική κρούση
Οι δύο τύποι των ταχυτήτων, οι ειδικές περιπτώσεις, και η κρούση με τοίχο.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 Α ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Δ ·2021 Δ ·2020 επαν. Δ ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να αποδεικνύεις τους τύπους των ταχυτήτων της κεντρικής ελαστικής κρούσης από την ορμή και την ενέργεια.
- Να αναγνωρίζεις χωρίς πράξεις τις περιπτώσεις ίσων, πολύ μικρής και πολύ μεγάλης μάζας, και την κρούση με τοίχο.
- Να υπολογίζεις το ποσοστό της κινητικής ενέργειας που μεταφέρεται από το ένα σώμα στο άλλο.
- Να συνδυάζεις την κρούση με την κίνηση που ακολουθεί και να ελέγχεις αν θα γίνει δεύτερη κρούση.
Γιατί φεύγει ακριβώς μία μπίλια
Στο εκκρεμές του Νεύτωνα τραβάς μία μπίλια και την αφήνεις. Χτυπά τις υπόλοιπες, σταματά, και από την άλλη άκρη φεύγει μία, με την ίδια ταχύτητα. Γιατί όχι δύο με τη μισή; Η ορμή θα έβγαινε ίδια: . Η ενέργεια όμως όχι: , η μισή. Στην ελαστική κρούση πρέπει να κλείνουν και οι δύο ισολογισμοί, και αυτό αφήνει μία μόνο λύση.
Η κρούση λέγεται ελαστική όταν η κινητική ενέργεια του συστήματος διατηρείται. Τα πραγματικά μακροσκοπικά σώματα την πλησιάζουν (σφαίρες από ατσάλι, μπάλες του μπιλιάρδου), ενώ για κρούσεις σωματιδίων είναι συχνά ακριβής. Η ορμή, όπως είδες στην ενότητα «Κρούσεις και διατήρηση της ορμής», διατηρείται σε κάθε κρούση.
Δύο εξισώσεις, δύο άγνωστοι
Σε κεντρική ελαστική κρούση όλα γίνονται σε μία ευθεία. Με θετική φορά, τις ταχύτητες αμέσως πριν και αμέσως μετά:
Η απόδειξη
Μάζεψε τους όρους κάθε σώματος στο ίδιο μέλος:
Η (2) γράφεται . Διαιρείς με την (1), που δεν είναι μηδέν γιατί η κρούση άλλαξε την ταχύτητα του σώματος 1:
Η (3) λέει κάτι όμορφο: η σχετική ταχύτητα αντιστρέφεται με το ίδιο μέτρο. Τα σώματα απομακρύνονται μετά με την ταχύτητα που πλησίαζαν πριν. Λύνεις την (3) ως προς , την αντικαθιστάς στην (1), και βγαίνουν:
Ο δεύτερος βγαίνει από τον πρώτο αν αλλάξεις τους δείκτες 1 και 2. Στις περισσότερες ασκήσεις το δεύτερο σώμα είναι ακίνητο, , και μένουν:
Η μέθοδος βήμα βήμα
- Έλεγξε ότι η κρούση είναι κεντρική και ελαστική. Οι τύποι δεν ισχύουν για πλαστική ή απλώς ανελαστική.
- Θετική φορά, και κάθε ταχύτητα με το πρόσημό της, και η αν κινείται αντίθετα.
- Οι ταχύτητες είναι αμέσως πριν την κρούση. Αν το σώμα κατεβαίνει από ύψος ή γλιστράει με τριβή, τις βρίσκεις πρώτα από ενέργεια.
- Τύποι ή, αν προτιμάς, οι εξισώσεις (1) και (3), που είναι γραμμικές και λύνονται γρήγορα.
- Έλεγχος: η σχετική ταχύτητα αντιστράφηκε; Η ενέργεια βγαίνει ίδια;
Οι τρεις ειδικές περιπτώσεις
Με :
| Μάζες | Παράδειγμα | ||
|---|---|---|---|
| μπιλιάρδο, εκκρεμές του Νεύτωνα | |||
| μπάλα σε τοίχο | |||
| φορτηγό χτυπά μπάλα |
Η τρίτη ξαφνιάζει: η μπάλα φεύγει με διπλάσια ταχύτητα από το φορτηγό. Ελέγχεται με την (3): φορτηγό και μπάλα πλησίαζαν με σχετική ταχύτητα , άρα πρέπει να απομακρυνθούν με . Το φορτηγό συνεχίζει με , οπότε η μπάλα πάει με .
Κρούση με ακίνητο τοίχο
Ο τοίχος (ή το έδαφος) είναι η οριακή περίπτωση . Στην κάθετη ελαστική κρούση το σώμα γυρίζει με ίδιο μέτρο ταχύτητας, , και ο τοίχος μένει ακίνητος. Η ορμή του σώματος αλλάζει κατά · τη διαφορά την παίρνει ο τοίχος μαζί με τη Γη, με ταχύτητα αμελητέα λόγω της τεράστιας μάζας.
Στην πλάγια ελαστική κρούση με τοίχο, η δύναμη του τοίχου είναι κάθετη σε αυτόν. Άρα:
- η συνιστώσα της ταχύτητας παράλληλα στον τοίχο μένει ίδια,
- η συνιστώσα κάθετα στον τοίχο αντιστρέφεται με ίδιο μέτρο.
Το μέτρο της ταχύτητας μένει ίδιο και η γωνία πρόσπτωσης ισούται με τη γωνία ανάκλασης. Αν είναι η γωνία με την κάθετη στον τοίχο, η μεταβολή της ορμής είναι κάθετη στον τοίχο, με μέτρο .
Πόση ενέργεια μεταφέρεται
Με ακίνητο στόχο, το κλάσμα της ενέργειας του σώματος 1 που περνά στο σώμα 2 είναι
με την κινητική ενέργεια του σώματος 2 αμέσως μετά. Δύο ιδιότητες που ρωτιούνται στο Θέμα Β:
- Γίνεται , δηλαδή , μόνο για . Όσο πιο άνισες οι μάζες, τόσο λιγότερη ενέργεια περνά.
- Είναι συμμετρικό: αν αλλάξεις ρόλους στις μάζες, μεταφέρεται το ίδιο ποσοστό. Μπάλα kg σε ακίνητη kg και μπάλα kg σε ακίνητη kg δίνουν και οι δύο .
Το υπόλοιπο, , μένει στο σώμα 1. Γι' αυτό οι πυρηνικοί αντιδραστήρες επιβραδύνουν νετρόνια με ελαφριούς πυρήνες, όπως του υδρογόνου του νερού: με σχεδόν ίσες μάζες το νετρόνιο δίνει σχεδόν όλη του την ενέργεια σε μία κρούση.
Μετά την κρούση
Η κρούση είναι συνήθως ο κρίκος ανάμεσα σε δύο κινήσεις. Πριν: σώμα που κατεβαίνει από καμπύλη τροχιά ή εκκρεμές, . Μετά: το κάθε σώμα ακολουθεί τον δικό του δρόμο.
- Ανεβαίνει σε λείο κεκλιμένο ή κρέμεται από νήμα: διατήρηση μηχανικής ενέργειας, . Σε κεκλιμένο γωνίας η απόσταση πάνω στο επίπεδο είναι .
- Γλιστράει σε τραχύ δάπεδο: θεώρημα έργου-ενέργειας, .
- Νήμα αμέσως μετά: η τάση βγαίνει από την κεντρομόλο, , με τη αμέσως μετά.
Διαδοχικές κρούσεις
Μετά την πρώτη κρούση ρωτάς: θα ξανασυναντηθούν; Τα σώματα συγκρούονται ξανά μόνο αν το πίσω κινείται προς τα μπρος γρηγορότερα από το μπροστινό. Αν ένα από τα δύο ανακλαστεί σε τοίχο, γυρίζει με αντίθετη ταχύτητα και ξανακάνεις τη σύγκριση. Αν γίνει δεύτερη κρούση, εφαρμόζεις ξανά τους τύπους με τις νέες αρχικές ταχύτητες, με προσοχή στα πρόσημα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σφαίρα Α μάζας συγκρούεται κεντρικά και ελαστικά με ακίνητη σφαίρα Β μάζας . Ο λόγος της κινητικής ενέργειας της Α αμέσως μετά προς αυτήν αμέσως πριν είναι (α) , (β) , (γ) . Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τύπος με ακίνητο στόχο: . Η Α γυρίζει πίσω με τη μισή ταχύτητα.
. Σωστό το (α).
Παγίδα: το είναι αυτό που πήρε η Β, . Το άθροισμα επιβεβαιώνει ότι η κρούση είναι ελαστική.
Παράδειγμα 2
Σώμα Α μάζας kg κινείται προς τα δεξιά με m/s και σώμα Β μάζας kg προς τα αριστερά με m/s, στην ίδια ευθεία. Συγκρούονται κεντρικά και ελαστικά. Βρες τις ταχύτητές τους αμέσως μετά.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θετική φορά προς τα δεξιά: m/s, m/s. Κινούνται και τα δύο, άρα γενικός τύπος.
m/s
m/s
Η Α γυρίζει αριστερά με m/s, η Β δεξιά με m/s.
Έλεγχος σχετικής ταχύτητας: πριν πλησίαζαν με m/s, μετά απομακρύνονται με m/s. Ενέργεια: J πριν, J μετά.
Παράδειγμα 3
Δύο σώματα ίδιας μάζας συγκρούονται ελαστικά και κεντρικά, με το δεύτερο ακίνητο. Δείξε τι γίνεται.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Βάζω και στον πρώτο τύπο:
Και στον δεύτερο:
Το πρώτο σταματάει εντελώς και το δεύτερο φεύγει με ακριβώς την ταχύτητα που είχε το πρώτο: ανταλλαγή ταχυτήτων. Το εκκρεμές του Νεύτωνα είναι η ίδια ιδέα πολλές φορές στη σειρά.
Έλεγχος: η ορμή είναι και πριν και μετά· η ενέργεια και πριν και μετά. Και αν κινούνται και τα δύο, ο γενικός τύπος με δίνει και : πάλι ανταλλαγή.
Παράδειγμα 4
Σφαίρα Α μάζας kg κρέμεται από αβαρές νήμα μήκους m. Την εκτρέπουμε ώσπου το νήμα να γίνει οριζόντιο και την αφήνουμε. Στο κατώτατο σημείο συγκρούεται κεντρικά και ελαστικά με σώμα Β μάζας kg, που ηρεμεί σε λείο οριζόντιο δάπεδο. Βρες (α) την τάση του νήματος αμέσως πριν και αμέσως μετά την κρούση, (β) το ύψος στο οποίο ανεβαίνει η Α, (γ) πόσο ανεβαίνει το Β σε λείο κεκλιμένο επίπεδο γωνίας που βρίσκεται μπροστά του. Δίνεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πριν την κρούση: διατήρηση μηχανικής ενέργειας από την οριζόντια θέση, m/s.
Κρούση, θετική φορά της , Β ακίνητο:
m/s, m/s.
Η Α γυρίζει πίσω, γιατί είναι ελαφρύτερη.
(α) Τάσεις από την κεντρομόλο στο κατώτατο σημείο, :
πριν N, μετά N.
Η τάση πέφτει απότομα στη μισή, γιατί άλλαξε η ταχύτητα, όχι η θέση.
(β) Η Α ανεβαίνει σε m.
(γ) Το Β ανεβαίνει σε ύψος m, δηλαδή διανύει m πάνω στο κεκλιμένο. Τα δύο ύψη βγήκαν ίσα, γιατί οι ταχύτητες έχουν ίδιο μέτρο.
Έλεγχος ενέργειας: πριν J, μετά J.
Παράδειγμα 5
Σώμα Α μάζας kg κινείται με m/s σε λείο οριζόντιο δάπεδο και συγκρούεται κεντρικά και ελαστικά με ακίνητο σώμα Β μάζας kg. Πίσω από την αρχική θέση του Α υπάρχει κατακόρυφος τοίχος, στον οποίο κάθε κρούση είναι ελαστική. Θα συγκρουστούν ξανά τα Α και Β; Αν ναι, βρες τις τελικές ταχύτητες.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτη κρούση, θετική φορά της αρχικής κίνησης:
m/s, m/s.
Τοίχος: το Α γυρίζει με ίδιο μέτρο, άρα κινείται ξανά προς τα μπρος με m/s. Το Β προχωρά με m/s. Το Α είναι πίσω και γρηγορότερο, άρα το φτάνει: ναι, δεύτερη κρούση.
Δεύτερη κρούση με m/s και m/s, γενικός τύπος:
m/s, m/s.
Τρίτη; Και τα δύο κινούνται μπρος, με το Β μπροστά και γρηγορότερο (). Δεν συναντιούνται ξανά.
Έλεγχος: η ενέργεια είναι J στην αρχή και J στο τέλος. Η ορμή του συστήματος δεν είναι ίδια ( πριν, μετά), γιατί ο τοίχος άσκησε εξωτερική δύναμη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μπάλα χτυπά κάθετα και ελαστικά σε ακλόνητο τοίχο με ταχύτητα m/s. Με πόση ταχύτητα επιστρέφει;
Τα κατάφερες;
- Να αποδεικνύεις τους τύπους των ταχυτήτων της κεντρικής ελαστικής κρούσης από την ορμή και την ενέργεια.
- Να αναγνωρίζεις χωρίς πράξεις τις περιπτώσεις ίσων, πολύ μικρής και πολύ μεγάλης μάζας, και την κρούση με τοίχο.
- Να υπολογίζεις το ποσοστό της κινητικής ενέργειας που μεταφέρεται από το ένα σώμα στο άλλο.
- Να συνδυάζεις την κρούση με την κίνηση που ακολουθεί και να ελέγχεις αν θα γίνει δεύτερη κρούση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.