Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κρούσεις και διατήρηση της ορμής

Τι διατηρείται σε κάθε κρούση, η πλαστική κρούση, και πόση ενέργεια χάνεται.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 Α ·2023 Δ ·2022 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί το σύστημα των σωμάτων που συγκρούονται θεωρείται μονωμένο κατά την κρούση.
  2. Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής διανυσματικά, σε μία ευθεία και σε δύο άξονες.
  3. Να λύνεις πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την απώλεια κινητικής ενέργειας και το ποσοστό της.
  4. Να συνδέεις την κρούση με την κίνηση που ακολουθεί και με τη μέση δύναμη της κρούσης.

Γιατί αγνοείς το βάρος και την τριβή

Μια μπάλα του τένις μένει πάνω στη ρακέτα περίπου 55 ms. Σε αυτό το διάστημα η ρακέτα την πιέζει με δύναμη εκατοντάδων newton. Το βάρος της μπάλας είναι μισό newton. Ποια από τις δύο αλλάζει την κίνηση;

Αυτό είναι το κλειδί κάθε κρούσης. Κρούση λέμε το φαινόμενο όπου δύο σώματα αλληλεπιδρούν με πολύ μεγάλες δυνάμεις για πολύ μικρό χρόνο, και οι ορμές τους αλλάζουν αισθητά. Οι δυνάμεις της κρούσης είναι εσωτερικές για το σύστημα των δύο σωμάτων. Οι εξωτερικές (βάρος, τριβή, δύναμη ελατηρίου) έχουν κανονικό μέγεθος, και στον ελάχιστο χρόνο Δt\Delta t της κρούσης η ώθησή τους F⃗Δt\vec F \Delta t είναι αμελητέα.

Άρα κατά τη διάρκεια της κρούσης το σύστημα συμπεριφέρεται σαν μονωμένο, και η ορμή του διατηρείται. Δύο ακόμα συνέπειες του μικρού χρόνου:

  • Τα σώματα δεν μετακινούνται κατά την κρούση. Η θέση αμέσως πριν και αμέσως μετά είναι η ίδια.
  • Η διατήρηση ισχύει από το «αμέσως πριν» ως το «αμέσως μετά». Πριν και μετά, η τριβή ή το βάρος δουλεύουν κανονικά.

Η λέξη κρούση δεν θέλει απαραίτητα επαφή. Ένα σωματίδιο α που πλησιάζει έναν πυρήνα αποκλίνει από την άπωση χωρίς να τον αγγίξει. Και αυτό λέγεται κρούση (σκέδαση).

Κεντρική, έκκεντρη, πλάγια

Τα είδη ορίζονται από τις ταχύτητες των κέντρων μάζας αμέσως πριν την κρούση:

  • Κεντρική: οι ταχύτητες βρίσκονται πάνω στην ίδια ευθεία, την ευθεία που ενώνει τα κέντρα. Η κίνηση μένει σε μία διάσταση.
  • Έκκεντρη: οι ταχύτητες είναι παράλληλες, αλλά όχι στην ίδια ευθεία.
  • Πλάγια: οι ταχύτητες έχουν τυχαίες διευθύνσεις.

Η ορμή και η διατήρησή της

Η ορμή ενός σώματος είναι p⃗=mv⃗\vec p = m\vec v, διάνυσμα με τη φορά της ταχύτητας. Η ορμή του συστήματος είναι το διανυσματικό άθροισμα. Για δύο σώματα, με u⃗\vec u τις ταχύτητες πριν και v⃗\vec v μετά:

m1u⃗1+m2u⃗2=m1v⃗1+m2v⃗2m_1 \vec u_1 + m_2 \vec u_2 = m_1 \vec v_1 + m_2 \vec v_2

Σε κεντρική κρούση τα διανύσματα γίνονται αλγεβρικές τιμές: διαλέγεις θετική φορά και κάθε ταχύτητα μπαίνει με το πρόσημό της. Μια ταχύτητα που βγαίνει αρνητική στο τέλος δεν είναι λάθος: σου λέει ότι το σώμα κινείται αντίθετα από τη θετική φορά.

Η μέθοδος βήμα βήμα

  1. Σχήμα με τα δύο σώματα αμέσως πριν και αμέσως μετά, και θετική φορά.
  2. Ποιο σύστημα και γιατί διατηρείται η ορμή του: «κατά την κρούση οι εξωτερικές δυνάμεις έχουν αμελητέα ώθηση».
  3. Εξίσωση ορμής με πρόσημα. Σε δύο διαστάσεις, μία εξίσωση ανά άξονα.
  4. Ενέργεια μόνο αν η κρούση είναι ελαστική. Αλλιώς την υπολογίζεις μετά, ως αποτέλεσμα.
  5. Μετά την κρούση αλλάζεις νόμο: θεώρημα έργου-ενέργειας, διατήρηση μηχανικής ενέργειας ή κινηματική.

Τι γίνεται με την ενέργεια

ΕίδοςΟρμήΚινητική ενέργεια
Ελαστικήδιατηρείταιδιατηρείται
Ανελαστικήδιατηρείταιμειώνεται
Πλαστικήδιατηρείταιμειώνεται στο μέγιστο δυνατό

Στην ανελαστική κρούση μέρος της κινητικής ενέργειας γίνεται θερμότητα και ενέργεια παραμόρφωσης. Η πλαστική είναι η ειδική περίπτωση όπου τα σώματα ενώνονται και συνεχίζουν ως ένα συσσωμάτωμα. Την ελαστική κρούση τη βλέπεις αναλυτικά στην ενότητα «Κεντρική ελαστική κρούση».

Πριν και μετά, με τους δύο ισολογισμούς

Άλλαξε μάζες, ταχύτητες και είδος κρούσης. Η ορμή βγαίνει ίδια πριν και μετά σε κάθε συνδυασμό. Η κινητική ενέργεια μόνο στην ελαστική.

ΠρινΜετά
Ζωντανή ενημέρωση
Ορμή6 kg·m/s6 kg·m/s
Κινητική ενέργεια18 J18 J

✓ Διατηρείται

Πλαστική κρούση

Μετά την κρούση υπάρχει μία άγνωστη ταχύτητα, η κοινή V⃗\vec V. Μία εξίσωση φτάνει:

m1u⃗1+m2u⃗2=(m1+m2)V⃗m_1 \vec u_1 + m_2 \vec u_2 = (m_1 + m_2)\vec V

Η απώλεια κινητικής ενέργειας και το ποσοστό της βγαίνουν μετά:

∣ΔK∣=K1−K2,∣ΔK∣K1⋅100%|\Delta K| = K_{1} - K_{2}, \qquad \frac{|\Delta K|}{K_{1}} \cdot 100\%

με K1K_1 την ολική κινητική ενέργεια αμέσως πριν και K2K_2 αμέσως μετά.

Γιατί δεν χάνεται ποτέ όλη; Γιατί η ορμή του συστήματος πρέπει να μείνει. Αν η ολική ορμή πριν ήταν μη μηδενική, το συσσωμάτωμα κινείται και έχει κινητική ενέργεια. Μόνο αν οι ορμές ήταν αντίθετες με ίσο μέτρο σταματάει και χάνεται όλη.

Βλήμα σε ξύλο και ό,τι ακολουθεί

Το πιο συχνό σενάριο του Θέματος Γ: βλήμα σφηνώνεται σε ξύλο που ηρεμεί σε τραχύ δάπεδο, και το συσσωμάτωμα γλιστράει ώσπου να σταματήσει. Είναι δύο φαινόμενα, με δύο νόμους:

  1. Κρούση: διατήρηση ορμής, mu=(m+M)Vmu = (m + M)V. Η τριβή αγνοείται, γιατί ο χρόνος είναι ελάχιστος.
  2. Ολίσθηση: θεώρημα έργου-ενέργειας από το «αμέσως μετά» ως τη στάση. Η τριβή είναι T=μ(m+M)gT = \mu (m+M) g, και
0−12(m+M)V2=−μ(m+M)g s⟹s=V22μg0 - \tfrac12 (m+M) V^2 = -\mu (m+M) g \, s \quad\Longrightarrow\quad s = \frac{V^2}{2\mu g}

Αν το βλήμα διαπερνά το ξύλο και βγαίνει με μικρότερη ταχύτητα vv, η κρούση είναι ανελαστική αλλά όχι πλαστική: mu=mv+MVmu = mv + MV, με δύο διαφορετικές τελικές ταχύτητες, από τις οποίες η μία δίνεται. Αν το ξύλο κρέμεται από νήμα, στη δεύτερη φάση διατηρείται η μηχανική ενέργεια και βρίσκεις ύψος, h=V2/2gh = V^2/2g.

Πλάγια πλαστική κρούση

Όταν οι ταχύτητες δεν είναι στην ίδια ευθεία, η διατήρηση της ορμής ισχύει χωριστά σε κάθε άξονα. Δύο σώματα που κινούνται κάθετα (AA στον άξονα xx, BB στον yy) και ενώνονται δίνουν:

px=mAuA=(mA+mB)Vx,py=mBuB=(mA+mB)Vyp_x = m_A u_A = (m_A + m_B)V_x, \qquad p_y = m_B u_B = (m_A + m_B)V_y

Το μέτρο της ορμής του συσσωματώματος είναι p=px2+py2p = \sqrt{p_x^2 + p_y^2}, και η διεύθυνσή του σχηματίζει με τον άξονα xx γωνία θ\theta με εφ θ=py/px\varepsilon\varphi\,\theta = p_y / p_x.

Δύο κάθετες ορμές p_1 = 4 μονάδες οριζόντια και p_2 = 3 μονάδες κατακόρυφα, από το ίδιο σημείο, και η ολική ορμή Σp ως διαγώνιος του ορθογωνίου τους, μέτρου 5 μονάδων.p1p2Σp

Το σχήμα είναι η ουσία: η ορμή του συσσωματώματος είναι η διαγώνιος του ορθογωνίου των δύο ορμών, όχι το άθροισμα των μέτρων.

Μεταβολή ορμής και μέση δύναμη

Για ένα από τα σώματα, η ορμή δεν διατηρείται: η δύναμη της κρούσης του την αλλάζει. Ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα στη γενική του μορφή δίνει τη μέση συνισταμένη δύναμη στη διάρκεια Δt\Delta t:

ΣF⃗=Δp⃗Δt,Δp⃗=p⃗2−p⃗1\Sigma \vec F = \frac{\Delta \vec p}{\Delta t}, \qquad \Delta \vec p = \vec p_{2} - \vec p_{1}

Επειδή η ορμή του συστήματος μένει ίδια, ό,τι κερδίζει το ένα σώμα το χάνει το άλλο: Δp⃗A=−Δp⃗B\Delta \vec p_A = -\Delta \vec p_B. Είναι ο τρίτος νόμος, γραμμένος με ορμές.

Τραπέζι μπιλιάρδου με πράσινη τσόχα. Οι μπάλες φαίνονται σαν θολές γραμμές που απλώνονται ακτινωτά από το κέντρο, και μόνο τρεις στη μέση φαίνονται καθαρά.
Το άνοιγμα σε παρτίδα μπιλιάρδου, φωτογραφημένο με μεγάλο χρόνο έκθεσης και φλας: κάθε μπάλα αφήνει θολό ίχνος προς την κατεύθυνση που κινήθηκε. Η λευκή μπάλα μοίρασε την ορμή της σε όλες. Αμέσως μετά τις κρούσεις, οι ορμές όλων των μπαλών, προσθεμένες ως διανύσματα, δίνουν την ορμή που είχε η λευκή πριν.Φωτογραφία: Kucharek · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σώμα μάζας mm κινείται με ταχύτητα uu και συγκρούεται πλαστικά με ακίνητο σώμα μάζας 3m3m. Το ποσοστό της κινητικής ενέργειας που χάνεται είναι (α) 25%25\%, (β) 50%50\%, (γ) 75%75\%. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σώμα Α μάζας 33 kg κινείται προς τα δεξιά με 44 m/s και σώμα Β μάζας 22 kg προς τα αριστερά με 55 m/s, στην ίδια ευθεία. Συγκρούονται πλαστικά. Βρες την ταχύτητα του συσσωματώματος και την κινητική ενέργεια που χάθηκε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ξύλο μάζας 0,980{,}98 kg ηρεμεί σε οριζόντιο δάπεδο με συντελεστή τριβής μ=0,5\mu = 0{,}5. Βλήμα μάζας 2020 g κινείται οριζόντια με 300300 m/s, σφηνώνεται στο ξύλο, και η κρούση διαρκεί 0,010{,}01 s. Βρες (α) την ταχύτητα αμέσως μετά την κρούση, (β) το ποσοστό της ενέργειας που χάθηκε στην κρούση, (γ) τη μέση δύναμη που δέχτηκε το ξύλο κατά την κρούση, (δ) πόσο γλιστράει το συσσωμάτωμα. Δίνεται g=10 m/s2g = 10\ \text{m/s}^2.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Αυτοκίνητο Α μάζας 10001000 kg κινείται ανατολικά με 2020 m/s και αυτοκίνητο Β μάζας 15001500 kg βόρεια με 1010 m/s. Συγκρούονται σε διασταύρωση και κινούνται ενωμένα. Βρες το μέτρο και τη διεύθυνση της ταχύτητάς τους αμέσως μετά.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Μπάλα μάζας 0,50{,}5 kg αφήνεται από ύψος 1,81{,}8 m, χτυπά στο έδαφος και αναπηδά ως ύψος 0,80{,}8 m. Η επαφή διαρκεί 0,050{,}05 s. Βρες τη μέση δύναμη που ασκεί το έδαφος στην μπάλα. Αγνόησε την αντίσταση του αέρα, g=10 m/s2g = 10\ \text{m/s}^2.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε κάθε κρούση, χωρίς εξαίρεση, διατηρείται:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πώς λέγεται η κρούση στην οποία οι ταχύτητες των κέντρων μάζας των δύο σωμάτων, αμέσως πριν, είναι παράλληλες αλλά όχι στην ίδια ευθεία;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί το σύστημα των σωμάτων που συγκρούονται θεωρείται μονωμένο κατά την κρούση.
  • Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής διανυσματικά, σε μία ευθεία και σε δύο άξονες.
  • Να λύνεις πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την απώλεια κινητικής ενέργειας και το ποσοστό της.
  • Να συνδέεις την κρούση με την κίνηση που ακολουθεί και με τη μέση δύναμη της κρούσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;