Κρούσεις και διατήρηση της ορμής
Τι διατηρείται σε κάθε κρούση, η πλαστική κρούση, και πόση ενέργεια χάνεται.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 Α ·2023 Δ ·2022 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί το σύστημα των σωμάτων που συγκρούονται θεωρείται μονωμένο κατά την κρούση.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής διανυσματικά, σε μία ευθεία και σε δύο άξονες.
- Να λύνεις πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την απώλεια κινητικής ενέργειας και το ποσοστό της.
- Να συνδέεις την κρούση με την κίνηση που ακολουθεί και με τη μέση δύναμη της κρούσης.
Γιατί αγνοείς το βάρος και την τριβή
Μια μπάλα του τένις μένει πάνω στη ρακέτα περίπου ms. Σε αυτό το διάστημα η ρακέτα την πιέζει με δύναμη εκατοντάδων newton. Το βάρος της μπάλας είναι μισό newton. Ποια από τις δύο αλλάζει την κίνηση;
Αυτό είναι το κλειδί κάθε κρούσης. Κρούση λέμε το φαινόμενο όπου δύο σώματα αλληλεπιδρούν με πολύ μεγάλες δυνάμεις για πολύ μικρό χρόνο, και οι ορμές τους αλλάζουν αισθητά. Οι δυνάμεις της κρούσης είναι εσωτερικές για το σύστημα των δύο σωμάτων. Οι εξωτερικές (βάρος, τριβή, δύναμη ελατηρίου) έχουν κανονικό μέγεθος, και στον ελάχιστο χρόνο της κρούσης η ώθησή τους είναι αμελητέα.
Άρα κατά τη διάρκεια της κρούσης το σύστημα συμπεριφέρεται σαν μονωμένο, και η ορμή του διατηρείται. Δύο ακόμα συνέπειες του μικρού χρόνου:
- Τα σώματα δεν μετακινούνται κατά την κρούση. Η θέση αμέσως πριν και αμέσως μετά είναι η ίδια.
- Η διατήρηση ισχύει από το «αμέσως πριν» ως το «αμέσως μετά». Πριν και μετά, η τριβή ή το βάρος δουλεύουν κανονικά.
Η λέξη κρούση δεν θέλει απαραίτητα επαφή. Ένα σωματίδιο α που πλησιάζει έναν πυρήνα αποκλίνει από την άπωση χωρίς να τον αγγίξει. Και αυτό λέγεται κρούση (σκέδαση).
Κεντρική, έκκεντρη, πλάγια
Τα είδη ορίζονται από τις ταχύτητες των κέντρων μάζας αμέσως πριν την κρούση:
- Κεντρική: οι ταχύτητες βρίσκονται πάνω στην ίδια ευθεία, την ευθεία που ενώνει τα κέντρα. Η κίνηση μένει σε μία διάσταση.
- Έκκεντρη: οι ταχύτητες είναι παράλληλες, αλλά όχι στην ίδια ευθεία.
- Πλάγια: οι ταχύτητες έχουν τυχαίες διευθύνσεις.
Η ορμή και η διατήρησή της
Η ορμή ενός σώματος είναι , διάνυσμα με τη φορά της ταχύτητας. Η ορμή του συστήματος είναι το διανυσματικό άθροισμα. Για δύο σώματα, με τις ταχύτητες πριν και μετά:
Σε κεντρική κρούση τα διανύσματα γίνονται αλγεβρικές τιμές: διαλέγεις θετική φορά και κάθε ταχύτητα μπαίνει με το πρόσημό της. Μια ταχύτητα που βγαίνει αρνητική στο τέλος δεν είναι λάθος: σου λέει ότι το σώμα κινείται αντίθετα από τη θετική φορά.
Η μέθοδος βήμα βήμα
- Σχήμα με τα δύο σώματα αμέσως πριν και αμέσως μετά, και θετική φορά.
- Ποιο σύστημα και γιατί διατηρείται η ορμή του: «κατά την κρούση οι εξωτερικές δυνάμεις έχουν αμελητέα ώθηση».
- Εξίσωση ορμής με πρόσημα. Σε δύο διαστάσεις, μία εξίσωση ανά άξονα.
- Ενέργεια μόνο αν η κρούση είναι ελαστική. Αλλιώς την υπολογίζεις μετά, ως αποτέλεσμα.
- Μετά την κρούση αλλάζεις νόμο: θεώρημα έργου-ενέργειας, διατήρηση μηχανικής ενέργειας ή κινηματική.
Τι γίνεται με την ενέργεια
| Είδος | Ορμή | Κινητική ενέργεια |
|---|---|---|
| Ελαστική | διατηρείται | διατηρείται |
| Ανελαστική | διατηρείται | μειώνεται |
| Πλαστική | διατηρείται | μειώνεται στο μέγιστο δυνατό |
Στην ανελαστική κρούση μέρος της κινητικής ενέργειας γίνεται θερμότητα και ενέργεια παραμόρφωσης. Η πλαστική είναι η ειδική περίπτωση όπου τα σώματα ενώνονται και συνεχίζουν ως ένα συσσωμάτωμα. Την ελαστική κρούση τη βλέπεις αναλυτικά στην ενότητα «Κεντρική ελαστική κρούση».
Πλαστική κρούση
Μετά την κρούση υπάρχει μία άγνωστη ταχύτητα, η κοινή . Μία εξίσωση φτάνει:
Η απώλεια κινητικής ενέργειας και το ποσοστό της βγαίνουν μετά:
με την ολική κινητική ενέργεια αμέσως πριν και αμέσως μετά.
Γιατί δεν χάνεται ποτέ όλη; Γιατί η ορμή του συστήματος πρέπει να μείνει. Αν η ολική ορμή πριν ήταν μη μηδενική, το συσσωμάτωμα κινείται και έχει κινητική ενέργεια. Μόνο αν οι ορμές ήταν αντίθετες με ίσο μέτρο σταματάει και χάνεται όλη.
Βλήμα σε ξύλο και ό,τι ακολουθεί
Το πιο συχνό σενάριο του Θέματος Γ: βλήμα σφηνώνεται σε ξύλο που ηρεμεί σε τραχύ δάπεδο, και το συσσωμάτωμα γλιστράει ώσπου να σταματήσει. Είναι δύο φαινόμενα, με δύο νόμους:
- Κρούση: διατήρηση ορμής, . Η τριβή αγνοείται, γιατί ο χρόνος είναι ελάχιστος.
- Ολίσθηση: θεώρημα έργου-ενέργειας από το «αμέσως μετά» ως τη στάση. Η τριβή είναι , και
Αν το βλήμα διαπερνά το ξύλο και βγαίνει με μικρότερη ταχύτητα , η κρούση είναι ανελαστική αλλά όχι πλαστική: , με δύο διαφορετικές τελικές ταχύτητες, από τις οποίες η μία δίνεται. Αν το ξύλο κρέμεται από νήμα, στη δεύτερη φάση διατηρείται η μηχανική ενέργεια και βρίσκεις ύψος, .
Πλάγια πλαστική κρούση
Όταν οι ταχύτητες δεν είναι στην ίδια ευθεία, η διατήρηση της ορμής ισχύει χωριστά σε κάθε άξονα. Δύο σώματα που κινούνται κάθετα ( στον άξονα , στον ) και ενώνονται δίνουν:
Το μέτρο της ορμής του συσσωματώματος είναι , και η διεύθυνσή του σχηματίζει με τον άξονα γωνία με .
Το σχήμα είναι η ουσία: η ορμή του συσσωματώματος είναι η διαγώνιος του ορθογωνίου των δύο ορμών, όχι το άθροισμα των μέτρων.
Μεταβολή ορμής και μέση δύναμη
Για ένα από τα σώματα, η ορμή δεν διατηρείται: η δύναμη της κρούσης του την αλλάζει. Ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα στη γενική του μορφή δίνει τη μέση συνισταμένη δύναμη στη διάρκεια :
Επειδή η ορμή του συστήματος μένει ίδια, ό,τι κερδίζει το ένα σώμα το χάνει το άλλο: . Είναι ο τρίτος νόμος, γραμμένος με ορμές.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σώμα μάζας κινείται με ταχύτητα και συγκρούεται πλαστικά με ακίνητο σώμα μάζας . Το ποσοστό της κινητικής ενέργειας που χάνεται είναι (α) , (β) , (γ) . Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ορμή, με θετική φορά της : , άρα .
Ενέργειες: και .
, άρα χάνεται το , δηλαδή το . Σωστό το (γ).
Έλεγχος με τον τύπο του ποσοστού για ακίνητο στόχο: . Η ταχύτητα δεν χρειάστηκε ποτέ.
Παράδειγμα 2
Σώμα Α μάζας kg κινείται προς τα δεξιά με m/s και σώμα Β μάζας kg προς τα αριστερά με m/s, στην ίδια ευθεία. Συγκρούονται πλαστικά. Βρες την ταχύτητα του συσσωματώματος και την κινητική ενέργεια που χάθηκε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θετική φορά προς τα δεξιά. Η ταχύτητα του Β μπαίνει αρνητική: m/s.
Ορμή: , δηλαδή και m/s. Θετική, άρα προς τα δεξιά.
Ενέργειες: J και J.
Χάθηκαν J, πάνω από το . Οι ορμές σχεδόν αλληλοαναιρέθηκαν, οπότε το συσσωμάτωμα σχεδόν σταμάτησε. Οι ενέργειες όμως, που δεν έχουν πρόσημο, προστέθηκαν.
Παράδειγμα 3
Ξύλο μάζας kg ηρεμεί σε οριζόντιο δάπεδο με συντελεστή τριβής . Βλήμα μάζας g κινείται οριζόντια με m/s, σφηνώνεται στο ξύλο, και η κρούση διαρκεί s. Βρες (α) την ταχύτητα αμέσως μετά την κρούση, (β) το ποσοστό της ενέργειας που χάθηκε στην κρούση, (γ) τη μέση δύναμη που δέχτηκε το ξύλο κατά την κρούση, (δ) πόσο γλιστράει το συσσωμάτωμα. Δίνεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Κρούση: η τριβή έχει αμελητέα ώθηση στα s, άρα διατηρείται η ορμή. Με kg:
, άρα m/s.
(β) J, J. Έμεινε το , χάθηκε το . Ίδιο με .
(γ) Το ξύλο πήγε από σε m/s: kg·m/s, και N. Το βλήμα δέχτηκε την ίδια δύναμη, αντίθετης φοράς.
(δ) Ολίσθηση: νέο φαινόμενο, νέος νόμος. Θεώρημα έργου-ενέργειας για το συσσωμάτωμα, με τριβή N:
, άρα m. Ίδιο με .
Παράδειγμα 4
Αυτοκίνητο Α μάζας kg κινείται ανατολικά με m/s και αυτοκίνητο Β μάζας kg βόρεια με m/s. Συγκρούονται σε διασταύρωση και κινούνται ενωμένα. Βρες το μέτρο και τη διεύθυνση της ταχύτητάς τους αμέσως μετά.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άξονες: ανατολικά, βόρεια. Η ορμή διατηρείται σε κάθε άξονα χωριστά.
kg·m/s, kg·m/s.
Ολική ορμή: kg·m/s.
Ταχύτητα: m/s.
Διεύθυνση: , δηλαδή βόρεια της ανατολής.
Έλεγχος ενέργειας: πριν kJ, μετά kJ. Χάθηκαν kJ, και οι ενέργειες προστέθηκαν ως αριθμοί.
Παράδειγμα 5
Μπάλα μάζας kg αφήνεται από ύψος m, χτυπά στο έδαφος και αναπηδά ως ύψος m. Η επαφή διαρκεί s. Βρες τη μέση δύναμη που ασκεί το έδαφος στην μπάλα. Αγνόησε την αντίσταση του αέρα, .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητες από τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας: πριν m/s προς τα κάτω, μετά m/s προς τα πάνω.
Θετική φορά προς τα πάνω: kg·m/s, kg·m/s.
kg·m/s.
Μέση συνισταμένη: N, προς τα πάνω.
Η συνισταμένη δεν είναι η δύναμη του εδάφους: , άρα N. Το βάρος είναι μόλις το της . Γι' αυτό στην κρούση το αγνοούμε, αλλά όταν σου ζητούν τη δύναμη του εδάφους το προσθέτεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η κρούση στην οποία οι ταχύτητες των κέντρων μάζας των δύο σωμάτων, αμέσως πριν, είναι παράλληλες αλλά όχι στην ίδια ευθεία;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί το σύστημα των σωμάτων που συγκρούονται θεωρείται μονωμένο κατά την κρούση.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής διανυσματικά, σε μία ευθεία και σε δύο άξονες.
- Να λύνεις πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την απώλεια κινητικής ενέργειας και το ποσοστό της.
- Να συνδέεις την κρούση με την κίνηση που ακολουθεί και με τη μέση δύναμη της κρούσης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.