Μετάβαση στο περιεχόμενο

Διατήρηση της στροφορμής

Στροφορμή υλικού σημείου, και γιατί ένας πλανήτης τρέχει πιο γρήγορα κοντά στον Ήλιο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2022 Α

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις τη στροφορμή υλικού σημείου σε κυκλική κίνηση, L = mυr, και να βρίσκεις την κατεύθυνσή της με τον κανόνα του δεξιού χεριού.
  2. Να χρησιμοποιείς τη σχέση Στ = ΔL/Δt για να βρεις πώς μεταβάλλεται η στροφορμή ενός υλικού σημείου.
  3. Να αναγνωρίζεις πότε η συνολική εξωτερική ροπή είναι μηδέν και η στροφορμή διατηρείται, όπως στις κεντρικές δυνάμεις.
  4. Να λύνεις προβλήματα διατήρησης της στροφορμής, όπως το σώμα στο νήμα με την τρύπα και οι τροχιές των πλανητών, και να εξηγείς γιατί η κινητική ενέργεια δεν διατηρείται μαζί της.

Το ανάλογο της ορμής για την περιστροφή

Η ορμή p⃗=mυ⃗\vec{p} = m\vec{\upsilon} περιγράφει την κίνηση ενός σώματος σε ευθεία, και η δύναμη είναι αυτό που την αλλάζει. Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι για τη στροφική κίνηση το ρόλο της δύναμης τον παίζει η ροπή, τ=F⋅d\tau = F \cdot d. Το μέγεθος που αλλάζει η ροπή, το στροφικό ανάλογο της ορμής, είναι η στροφορμή.

Εδώ θα τη δεις για ένα υλικό σημείο: ένα μικρό σώμα, μια μπίλια, ένας δορυφόρος, ένας πλανήτης, που κινείται γύρω από ένα σημείο OO.

Στροφορμή υλικού σημείου

Ένα υλικό σημείο μάζας mm κάνει κυκλική κίνηση ακτίνας rr γύρω από το κέντρο OO, με ταχύτητα μέτρου υ\upsilon. Η στροφορμή του ως προς το OO έχει μέτρο

L=mυrL = m\upsilon r

Μονάδα της είναι το kg⋅m2/s\text{kg}\cdot\text{m}^2/\text{s}, που ισοδυναμεί με J⋅s\text{J}\cdot\text{s}.

Η στροφορμή είναι διανυσματικό μέγεθος:

  • Διεύθυνση: κάθετη στο επίπεδο της τροχιάς, δηλαδή στο επίπεδο που ορίζουν η ακτίνα r⃗\vec{r} και η ταχύτητα υ⃗\vec{\upsilon}.
  • Φορά: από τον κανόνα του δεξιού χεριού. Λυγίζεις τα δάχτυλα του δεξιού χεριού κατά τη φορά της κίνησης, και ο αντίχειρας δείχνει τη φορά του L⃗\vec{L}.

Ένα σώμα που γυρίζει αριστερόστροφα σε οριζόντιο τραπέζι, όπως το βλέπεις από πάνω, έχει στροφορμή κατακόρυφη προς τα πάνω· αν γυρίζει δεξιόστροφα, προς τα κάτω.

Αφού στην κυκλική κίνηση υ=ωr\upsilon = \omega r, η στροφορμή γράφεται και

L=mωr2L = m\omega r^2

χρήσιμη μορφή όταν σου δίνουν γωνιακή ταχύτητα αντί για γραμμική.

Στροφορμή και ροπή

Πώς αλλάζει η στροφορμή; Πάρε το σώμα σε κυκλική τροχιά ακτίνας rr και ανάλυσε τη συνισταμένη δύναμη σε δύο συνιστώσες.

  • Η κεντρομόλος συνιστώσα δείχνει προς το OO. Ο φορέας της περνάει από το OO, άρα ως προς το OO έχει μηδενική ροπή. Αλλάζει μόνο την κατεύθυνση της ταχύτητας, όχι το μέτρο της.
  • Η εφαπτομενική συνιστώσα FεφF_{\varepsilon\varphi} αλλάζει το μέτρο της ταχύτητας: Fεφ=mΔυΔtF_{\varepsilon\varphi} = m\dfrac{\Delta\upsilon}{\Delta t}. Ο μοχλοβραχίονάς της είναι η ακτίνα, άρα η ροπή της είναι τ=Fεφ r\tau = F_{\varepsilon\varphi}\, r.

Πολλαπλασιάζοντας την πρώτη σχέση με το σταθερό rr:

Fεφ r=Δ(mυr)Δt⟹Στ=ΔLΔtF_{\varepsilon\varphi}\, r = \frac{\Delta(m\upsilon r)}{\Delta t} \quad\Longrightarrow\quad \Sigma\tau = \frac{\Delta L}{\Delta t}

Αν η ροπή είναι σταθερή, η μεταβολή της στροφορμής σε χρόνο Δt\Delta t είναι ΔL=Στ⋅Δt\Delta L = \Sigma\tau \cdot \Delta t, όπως η ώθηση FΔtF\Delta t δίνει τη μεταβολή της ορμής.

Διατήρηση της στροφορμής

Από τη σχέση Στ=ΔLΔt\Sigma\tau = \dfrac{\Delta L}{\Delta t}, αν η ροπή είναι μηδέν, η στροφορμή δεν αλλάζει. Το ίδιο ισχύει για ένα σύστημα σωμάτων, αν μετρήσεις μόνο τις ροπές των εξωτερικών δυνάμεων:

Εάν η συνολική εξωτερική ροπή σε ένα σύστημα είναι μηδέν, η ολική στροφορμή του συστήματος παραμένει σταθερή.

Πότε μηδενίζεται η ροπή ως προς το OO; Ή όταν δεν ασκούνται δυνάμεις, ή, το πιο ενδιαφέρον, όταν ο φορέας της δύναμης περνάει από το OO. Μια δύναμη που δείχνει πάντα προς το ίδιο σημείο λέγεται κεντρική, και η ροπή της ως προς αυτό το σημείο είναι πάντα μηδέν, όσο μεγάλη κι αν είναι η δύναμη.

Το σώμα στο νήμα με την τρύπα

Ένα μικρό σώμα γλιστράει σε λείο οριζόντιο τραπέζι, δεμένο σε νήμα που περνάει από μια τρύπα στο κέντρο. Κάνει κύκλο ακτίνας r1r_1 με ταχύτητα υ1\upsilon_1. Από κάτω τραβάς αργά το νήμα, και η ακτίνα μικραίνει σε r2r_2.

Η τάση του νήματος δείχνει πάντα προς την τρύπα, άρα έχει μηδενική ροπή ως προς αυτήν. Το βάρος και η κάθετη αντίδραση του τραπεζιού αλληλοαναιρούνται. Η στροφορμή διατηρείται:

mυ1r1=mυ2r2⟹υ2=υ1r1r2m\upsilon_1 r_1 = m\upsilon_2 r_2 \quad\Longrightarrow\quad \upsilon_2 = \upsilon_1\frac{r_1}{r_2}

Μισή ακτίνα, διπλάσια ταχύτητα. Η γωνιακή ταχύτητα ω=υ/r\omega = \upsilon/r αυξάνεται ακόμα περισσότερο: τετραπλασιάζεται.

Οι πλανήτες

Ένας πλανήτης κινείται γύρω από τον Ήλιο σε έλλειψη, και η απόστασή του από τον Ήλιο αλλάζει. Η βαρυτική έλξη όμως δείχνει πάντα προς τον Ήλιο: είναι κεντρική δύναμη, με μηδενική ροπή ως προς τον Ήλιο. Άρα η στροφορμή του πλανήτη ως προς τον Ήλιο διατηρείται.

Στο περιήλιο, το πιο κοντινό σημείο, και στο αφήλιο, το πιο μακρινό, η ταχύτητα είναι κάθετη στην ακτίνα και η στροφορμή είναι απλώς mυrm\upsilon r. Επομένως

υΠ rΠ=υA rA\upsilon_{\Pi}\, r_{\Pi} = \upsilon_{A}\, r_{A}

Ο πλανήτης κινείται ταχύτερα κοντά στον Ήλιο και πιο αργά μακριά του. Αυτό είχε παρατηρήσει ο Kepler στις αρχές του 17ου αιώνα και το είχε διατυπώσει ως τον δεύτερο νόμο του: η ευθεία που ενώνει τον Ήλιο με τον πλανήτη σαρώνει ίσα εμβαδά σε ίσους χρόνους. Κοντά στον Ήλιο η ακτίνα είναι κοντή, οπότε για να σαρώσει το ίδιο εμβαδόν ο πλανήτης πρέπει να διανύσει μεγαλύτερο τόξο. Ο νόμος των εμβαδών είναι η διατήρηση της στροφορμής, γραμμένη με γεωμετρία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μικρό σώμα μάζας 0,20{,}2 kg κάνει ομαλή κυκλική κίνηση ακτίνας 0,50{,}5 m σε οριζόντιο επίπεδο, με ταχύτητα μέτρου 44 m/s, αριστερόστροφα όπως το βλέπεις από πάνω. Βρες τη στροφορμή του ως προς το κέντρο της τροχιάς.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σφαιρίδιο μάζας 0,50{,}5 kg, δεμένο σε νήμα μήκους 22 m με το άλλο άκρο στερεωμένο σε καρφί, ηρεμεί σε λείο οριζόντιο τραπέζι με τεντωμένο το νήμα. Τη στιγμή t=0t = 0 του ασκείται δύναμη F=1F = 1 N, σταθερού μέτρου και πάντα κάθετη στο νήμα, για 44 s. Βρες τη στροφορμή και την ταχύτητα του σφαιριδίου στο τέλος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σώμα μάζας 0,10{,}1 kg γυρίζει σε λείο οριζόντιο τραπέζι σε κύκλο ακτίνας 0,40{,}4 m με 22 m/s, δεμένο σε νήμα που περνάει από τρύπα στο κέντρο. Τραβάς αργά το νήμα ώσπου η ακτίνα να γίνει 0,10{,}1 m. Βρες τη νέα ταχύτητα και το έργο που έκανες.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η Γη απέχει από τον Ήλιο 1,47⋅10111{,}47 \cdot 10^{11} m στο περιήλιο, όπου κινείται με 30,330{,}3 km/s, και 1,52⋅10111{,}52 \cdot 10^{11} m στο αφήλιο. Βρες την ταχύτητά της στο αφήλιο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Υλικό σημείο μάζας mm κάνει κυκλική κίνηση ακτίνας rr με ταχύτητα μέτρου υ\upsilon. Το μέτρο της στροφορμής του ως προς το κέντρο της τροχιάς είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Μικρό σώμα μάζας 0,30{,}3 kg κάνει κυκλική κίνηση ακτίνας 0,50{,}5 m με ταχύτητα 44 m/s. Βρες το μέτρο της στροφορμής του ως προς το κέντρο της τροχιάς.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις τη στροφορμή υλικού σημείου σε κυκλική κίνηση, L = mυr, και να βρίσκεις την κατεύθυνσή της με τον κανόνα του δεξιού χεριού.
  • Να χρησιμοποιείς τη σχέση Στ = ΔL/Δt για να βρεις πώς μεταβάλλεται η στροφορμή ενός υλικού σημείου.
  • Να αναγνωρίζεις πότε η συνολική εξωτερική ροπή είναι μηδέν και η στροφορμή διατηρείται, όπως στις κεντρικές δυνάμεις.
  • Να λύνεις προβλήματα διατήρησης της στροφορμής, όπως το σώμα στο νήμα με την τρύπα και οι τροχιές των πλανητών, και να εξηγείς γιατί η κινητική ενέργεια δεν διατηρείται μαζί της.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;