Μετάβαση στο περιεχόμενο

Απλή αρμονική ταλάντωση

Οι εξισώσεις x, υ, α, η φάση, και πώς βρίσκεις την αρχική φάση.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Δ ·2022 Α ·2021 Δ ·2020 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να γράφεις τις εξισώσεις απομάκρυνσης, ταχύτητας και επιτάχυνσης μιας απλής αρμονικής ταλάντωσης και να βρίσκεις τις μέγιστες τιμές τους.
  2. Να βρίσκεις την αρχική φάση από τις αρχικές συνθήκες, ελέγχοντας το πρόσημο της ταχύτητας.
  3. Να χρησιμοποιείς τις σχέσεις χωρίς χρόνο και το στρεφόμενο διάνυσμα για ταχύτητες και χρόνους μετάβασης.
  4. Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και αρχική φάση από τα διαγράμματα x–t, υ–t και α–t.

Πού θα είναι το σώμα σε ένα δευτερόλεπτο;

Ένα σώμα πηγαινοέρχεται γύρω από ένα σημείο OO. Αν ξέρεις πού ήταν και προς τα πού κινούνταν τη στιγμή t=0t = 0, μπορείς να πεις πού θα είναι σε οποιαδήποτε στιγμή, με τι ταχύτητα και με τι επιτάχυνση. Αυτό είναι όλο το περιεχόμενο της κινηματικής της ταλάντωσης: τρεις εξισώσεις και ένας τρόπος να βρίσκεις τη μία σταθερά τους που δεν δίνεται ποτέ έτοιμη, την αρχική φάση.

Τα περιοδικά μεγέθη. Μια κίνηση που επαναλαμβάνεται ίδια σε ίσα χρονικά διαστήματα είναι περιοδική. Η περίοδος TT είναι ο χρόνος μιας πλήρους ταλάντωσης. Η συχνότητα ff είναι το πλήθος των ταλαντώσεων ανά δευτερόλεπτο: αν σε χρόνο tt γίνονται NN ταλαντώσεις, f=Ntf = \dfrac{N}{t} και T=1fT = \dfrac{1}{f}. Η γωνιακή συχνότητα είναι

ω=2πT=2πf\omega = \frac{2\pi}{T} = 2\pi f

Το ff μετριέται σε Hz, το ω\omega σε rad/s. Στις εξισώσεις μπαίνει πάντα το ω\omega, και το 2π2\pi που ξεχνιέται είναι από τα συχνότερα λάθη.

Το OO είναι η θέση ισορροπίας (ΘΙ). Η απομάκρυνση xx είναι αλγεβρική τιμή: θετική από τη μία πλευρά του OO, αρνητική από την άλλη. Η μέγιστη τιμή της είναι το πλάτος AA, πάντα θετικό.

Οι τρεις εξισώσεις

Μια ταλάντωση είναι απλή αρμονική όταν η απομάκρυνση είναι ημιτονική συνάρτηση του χρόνου:

x=A ημ(ωt+φ0)υ=ωA συν(ωt+φ0)α=−ω2A ημ(ωt+φ0)\begin{aligned} x &= A\,\eta\mu(\omega t + \varphi_0) \\ \upsilon &= \omega A\,\sigma\upsilon\nu(\omega t + \varphi_0) \\ \alpha &= -\omega^2 A\,\eta\mu(\omega t + \varphi_0) \end{aligned}

Οι μέγιστες τιμές διαβάζονται από τους συντελεστές:

υmax⁡=ωA,αmax⁡=ω2A\upsilon_{\max} = \omega A, \qquad \alpha_{\max} = \omega^2 A

Και με μια ματιά στην πρώτη και την τρίτη εξίσωση:

α=−ω2x\alpha = -\omega^2 x

Η επιτάχυνση είναι ανάλογη της απομάκρυνσης και έχει αντίθετο πρόσημο: δείχνει πάντα προς τη ΘΙ.

Μία ταλάντωση, τρία μεγέθη

Σύρε τον χρόνο και κοίτα τους τρεις αριθμούς μαζί. Στα άκρα η ταχύτητα μηδενίζεται και η επιτάχυνση κορυφώνεται· στη θέση ισορροπίας γίνεται το αντίστροφο. Οι δύο δεν είναι ποτέ μέγιστες ταυτόχρονα.

Απομάκρυνση x
0,2 m
Ταχύτητα υ
0 m/s
Επιτάχυνση α
−1,974 m/s²

Η επιτάχυνση έχει πάντα αντίθετο πρόσημο από την απομάκρυνση — αυτό είναι το μείον του α = −ω²x.

Θέσηxxυ\upsilonα\alpha
ΘΙ00±ωA\pm\omega A (μέγιστη κατά μέτρο)00
Άκρο±A\pm A00∓ω2A\mp\omega^2 A (μέγιστη κατά μέτρο)

Φάση και αρχική φάση

Η γωνία φ=ωt+φ0\varphi = \omega t + \varphi_0 λέγεται φάση και μετριέται σε rad. Η τιμή της τη στιγμή t=0t = 0 είναι η αρχική φάση φ0\varphi_0, με 0≤φ0<2π0 \le \varphi_0 < 2\pi. Η φάση λέει σε ποιο σημείο του κύκλου της βρίσκεται η κίνηση: ίδια φάση σημαίνει ίδια θέση και ίδια φορά κίνησης.

Η φ0\varphi_0 δεν δίνεται, τη βρίσκεις από το πού ήταν και προς τα πού πήγαινε το σώμα τη στιγμή t=0t = 0.

Η μέθοδος:

  1. Ορίζεις θετική φορά, αν δεν δίνεται. Όλα τα πρόσημα μετά κρέμονται από αυτή την επιλογή.
  2. Βάζεις t=0t = 0 στην εξίσωση θέσης: x0=A ημφ0x_0 = A\,\eta\mu\varphi_0, άρα ημφ0=x0A\eta\mu\varphi_0 = \dfrac{x_0}{A}. Στο [0,2π)[0, 2\pi) αυτό δίνει δύο γωνίες (εκτός από τα άκρα).
  3. Κρατάς εκείνη που δίνει το σωστό πρόσημο ταχύτητας: υ0=ωA συνφ0\upsilon_0 = \omega A\,\sigma\upsilon\nu\varphi_0. Αν το σώμα κινείται προς τη θετική φορά, θέλεις συνφ0>0\sigma\upsilon\nu\varphi_0 > 0· αν προς την αρνητική, συνφ0<0\sigma\upsilon\nu\varphi_0 < 0.
Τη στιγμή t=0t = 0φ0\varphi_0
στη ΘΙ, προς τη θετική φορά00
στο x=+Ax = +Aπ/2\pi/2
στη ΘΙ, προς την αρνητική φοράπ\pi
στο x=−Ax = -A3π/23\pi/2
στο x=+A/2x = +A/2, προς τη θετική / αρνητική φοράπ/6\pi/6 / 5π/65\pi/6
στο x=−A/2x = -A/2, προς την αρνητική / θετική φορά7π/67\pi/6 / 11π/611\pi/6

Σχέσεις χωρίς χρόνο

Πολλά ερωτήματα δίνουν θέση και ζητούν ταχύτητα, χωρίς να αναφέρουν χρόνο. Από τις δύο πρώτες εξισώσεις, xA=ημφ\dfrac{x}{A} = \eta\mu\varphi και υωA=συνφ\dfrac{\upsilon}{\omega A} = \sigma\upsilon\nu\varphi, και επειδή ημ2φ+συν2φ=1\eta\mu^2\varphi + \sigma\upsilon\nu^2\varphi = 1:

x2A2+υ2ω2A2=1⟹υ=± ωA2−x2\frac{x^2}{A^2} + \frac{\upsilon^2}{\omega^2 A^2} = 1 \quad\Longrightarrow\quad \upsilon = \pm\,\omega\sqrt{A^2 - x^2}

Ένα αποτέλεσμα που αξίζει να ξέρεις: στο x=±A2x = \pm\dfrac{A}{2} το μέτρο της ταχύτητας είναι 32υmax⁡≈0,87 υmax⁡\dfrac{\sqrt3}{2}\upsilon_{\max} \approx 0{,}87\,\upsilon_{\max}, όχι υmax⁡2\dfrac{\upsilon_{\max}}{2}. Η ταχύτητα δεν πέφτει γραμμικά με την απόσταση από τη ΘΙ: στη μισή διαδρομή ως το άκρο το σώμα κρατά ακόμα σχεδόν όλη την ταχύτητά του.

Χρόνοι μετάβασης: το στρεφόμενο διάνυσμα

Φαντάσου ένα διάνυσμα μήκους AA που περιστρέφεται αριστερόστροφα με γωνιακή ταχύτητα ω\omega, ξεκινώντας από γωνία φ0\varphi_0 με τον οριζόντιο άξονα. Η προβολή του στον κατακόρυφο άξονα είναι A ημ(ωt+φ0)A\,\eta\mu(\omega t + \varphi_0): ακριβώς η απομάκρυνση. Όταν το διάνυσμα είναι στο δεξί ημικύκλιο, η προβολή ανεβαίνει (θετική ταχύτητα)· στο αριστερό, κατεβαίνει.

Το όφελος: ο χρόνος ανάμεσα σε δύο θέσεις είναι η γωνία που διαγράφει το διάνυσμα, διά ω\omega:

Δt=Δφω=Δφ2π T\Delta t = \frac{\Delta\varphi}{\omega} = \frac{\Delta\varphi}{2\pi}\,T

Για να βρεις τον χρόνο από μια θέση σε άλλη, σημειώνεις στον κύκλο τη γωνία της αρχικής κατάστασης (θέση και φορά), προχωράς αριστερόστροφα ως την πρώτη γωνία που δίνει την τελική θέση με τη ζητούμενη φορά, και διαιρείς.

ΜετάβασηΔφ\Delta\varphiΔt\Delta t
ΘΙ → A/2A/2π/6\pi/6T/12T/12
A/2A/2 → AAπ/3\pi/3T/6T/6
ΘΙ → A2/2A\sqrt2/2π/4\pi/4T/8T/8
ΘΙ → AAπ/2\pi/2T/4T/4

Πρόσεξε την ασυμμετρία: το πρώτο μισό της διαδρομής ΘΙ → άκρο θέλει T/12T/12, το δεύτερο T/6T/6, διπλάσιο. Κοντά στη ΘΙ το σώμα τρέχει, κοντά στο άκρο σέρνεται.

Τα διαγράμματα

Τα τρία διαγράμματα xx–tt, υ\upsilon–tt, α\alpha–tt είναι ημιτονοειδή με την ίδια περίοδο. Τι διαβάζεις:

  • Πλάτος: η μέγιστη τεταγμένη του xx–tt. Από το υ\upsilon–tt διαβάζεις ωA\omega A, από το α\alpha–tt διαβάζεις ω2A\omega^2 A· ο λόγος τους δίνει ω\omega.
  • Περίοδος: η απόσταση δύο διαδοχικών κορυφών. Αν το διάγραμμα δείχνει μόνο ένα κομμάτι, μέτρα σε τέταρτα: από τη ΘΙ στο άκρο είναι T/4T/4.
  • Αρχική φάση: από το xx–tt στο t=0t = 0 διαβάζεις το x0x_0, και από την κλίση της καμπύλης το πρόσημο της ταχύτητας: αν η καμπύλη ανεβαίνει, υ0>0\upsilon_0 > 0.

Η ταχύτητα «προηγείται» της απομάκρυνσης κατά π/2\pi/2: η υ\upsilon κορυφώνεται ένα τέταρτο της περιόδου πριν από την xx. Η επιτάχυνση είναι το κατοπτρικό του xx–tt ως προς τον άξονα του χρόνου, πολλαπλασιασμένο επί ω2\omega^2.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση πλάτους AA. Τη στιγμή t=0t = 0 βρίσκεται στη θέση x=−A/2x = -A/2 και κινείται προς τη θέση ισορροπίας. Η αρχική φάση είναι: (α) 7π/67\pi/6, (β) 11π/611\pi/6, (γ) 5π/65\pi/6. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σώμα ταλαντώνεται με πλάτος 0,20{,}2 m και περίοδο 0,40{,}4 s. Τη στιγμή t=0t = 0 βρίσκεται στη θέση x=+0,1x = +0{,}1 m και κινείται προς την αρνητική φορά. Γράψε τις εξισώσεις x(t)x(t), υ(t)\upsilon(t), α(t)\alpha(t).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σώμα ταλαντώνεται με A=0,1A = 0{,}1 m και ω=10\omega = 10 rad/s. Βρες το μέτρο της ταχύτητας και την επιτάχυνση όταν x=0,08x = 0{,}08 m.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σώμα ταλαντώνεται με περίοδο T=1,2T = 1{,}2 s. Βρες (α) τον ελάχιστο χρόνο για να πάει από τη θέση x=+A/2x = +A/2 στη θέση x=−A/2x = -A/2, και (β) αν τη στιγμή t=0t = 0 περνά από τη ΘΙ προς τη θετική φορά, πότε φτάνει για πρώτη φορά στο x=−A/2x = -A/2.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Από το διάγραμμα xx–tt μιας ταλάντωσης διαβάζεις: τη στιγμή t=0t = 0 το σώμα είναι στη ΘΙ και η καμπύλη κατεβαίνει· για πρώτη φορά φτάνει στο x=−0,05x = -0{,}05 m, που είναι η ελάχιστη τιμή, τη στιγμή t=0,1t = 0{,}1 s. Γράψε την εξίσωση της απομάκρυνσης και βρες θέση, ταχύτητα και επιτάχυνση τη στιγμή t=0,05t = 0{,}05 s.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Μια ταλάντωση έχει γωνιακή συχνότητα ω=4π\omega = 4\pi rad/s. Η περίοδός της είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ένα σώμα κάνει 3030 πλήρεις ταλαντώσεις σε 66 s. Βρες την περίοδο, τη συχνότητα και τη γωνιακή συχνότητα.

Τα κατάφερες;

  • Να γράφεις τις εξισώσεις απομάκρυνσης, ταχύτητας και επιτάχυνσης μιας απλής αρμονικής ταλάντωσης και να βρίσκεις τις μέγιστες τιμές τους.
  • Να βρίσκεις την αρχική φάση από τις αρχικές συνθήκες, ελέγχοντας το πρόσημο της ταχύτητας.
  • Να χρησιμοποιείς τις σχέσεις χωρίς χρόνο και το στρεφόμενο διάνυσμα για ταχύτητες και χρόνους μετάβασης.
  • Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και αρχική φάση από τα διαγράμματα x–t, υ–t και α–t.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;