Απλή αρμονική ταλάντωση
Οι εξισώσεις x, υ, α, η φάση, και πώς βρίσκεις την αρχική φάση.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Δ ·2022 Α ·2021 Δ ·2020 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να γράφεις τις εξισώσεις απομάκρυνσης, ταχύτητας και επιτάχυνσης μιας απλής αρμονικής ταλάντωσης και να βρίσκεις τις μέγιστες τιμές τους.
- Να βρίσκεις την αρχική φάση από τις αρχικές συνθήκες, ελέγχοντας το πρόσημο της ταχύτητας.
- Να χρησιμοποιείς τις σχέσεις χωρίς χρόνο και το στρεφόμενο διάνυσμα για ταχύτητες και χρόνους μετάβασης.
- Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και αρχική φάση από τα διαγράμματα x–t, υ–t και α–t.
Πού θα είναι το σώμα σε ένα δευτερόλεπτο;
Ένα σώμα πηγαινοέρχεται γύρω από ένα σημείο . Αν ξέρεις πού ήταν και προς τα πού κινούνταν τη στιγμή , μπορείς να πεις πού θα είναι σε οποιαδήποτε στιγμή, με τι ταχύτητα και με τι επιτάχυνση. Αυτό είναι όλο το περιεχόμενο της κινηματικής της ταλάντωσης: τρεις εξισώσεις και ένας τρόπος να βρίσκεις τη μία σταθερά τους που δεν δίνεται ποτέ έτοιμη, την αρχική φάση.
Τα περιοδικά μεγέθη. Μια κίνηση που επαναλαμβάνεται ίδια σε ίσα χρονικά διαστήματα είναι περιοδική. Η περίοδος είναι ο χρόνος μιας πλήρους ταλάντωσης. Η συχνότητα είναι το πλήθος των ταλαντώσεων ανά δευτερόλεπτο: αν σε χρόνο γίνονται ταλαντώσεις, και . Η γωνιακή συχνότητα είναι
Το μετριέται σε Hz, το σε rad/s. Στις εξισώσεις μπαίνει πάντα το , και το που ξεχνιέται είναι από τα συχνότερα λάθη.
Το είναι η θέση ισορροπίας (ΘΙ). Η απομάκρυνση είναι αλγεβρική τιμή: θετική από τη μία πλευρά του , αρνητική από την άλλη. Η μέγιστη τιμή της είναι το πλάτος , πάντα θετικό.
Οι τρεις εξισώσεις
Μια ταλάντωση είναι απλή αρμονική όταν η απομάκρυνση είναι ημιτονική συνάρτηση του χρόνου:
Οι μέγιστες τιμές διαβάζονται από τους συντελεστές:
Και με μια ματιά στην πρώτη και την τρίτη εξίσωση:
Η επιτάχυνση είναι ανάλογη της απομάκρυνσης και έχει αντίθετο πρόσημο: δείχνει πάντα προς τη ΘΙ.
| Θέση | |||
|---|---|---|---|
| ΘΙ | (μέγιστη κατά μέτρο) | ||
| Άκρο | (μέγιστη κατά μέτρο) |
Φάση και αρχική φάση
Η γωνία λέγεται φάση και μετριέται σε rad. Η τιμή της τη στιγμή είναι η αρχική φάση , με . Η φάση λέει σε ποιο σημείο του κύκλου της βρίσκεται η κίνηση: ίδια φάση σημαίνει ίδια θέση και ίδια φορά κίνησης.
Η δεν δίνεται, τη βρίσκεις από το πού ήταν και προς τα πού πήγαινε το σώμα τη στιγμή .
Η μέθοδος:
- Ορίζεις θετική φορά, αν δεν δίνεται. Όλα τα πρόσημα μετά κρέμονται από αυτή την επιλογή.
- Βάζεις στην εξίσωση θέσης: , άρα . Στο αυτό δίνει δύο γωνίες (εκτός από τα άκρα).
- Κρατάς εκείνη που δίνει το σωστό πρόσημο ταχύτητας: . Αν το σώμα κινείται προς τη θετική φορά, θέλεις · αν προς την αρνητική, .
| Τη στιγμή | |
|---|---|
| στη ΘΙ, προς τη θετική φορά | |
| στο | |
| στη ΘΙ, προς την αρνητική φορά | |
| στο | |
| στο , προς τη θετική / αρνητική φορά | / |
| στο , προς την αρνητική / θετική φορά | / |
Σχέσεις χωρίς χρόνο
Πολλά ερωτήματα δίνουν θέση και ζητούν ταχύτητα, χωρίς να αναφέρουν χρόνο. Από τις δύο πρώτες εξισώσεις, και , και επειδή :
Ένα αποτέλεσμα που αξίζει να ξέρεις: στο το μέτρο της ταχύτητας είναι , όχι . Η ταχύτητα δεν πέφτει γραμμικά με την απόσταση από τη ΘΙ: στη μισή διαδρομή ως το άκρο το σώμα κρατά ακόμα σχεδόν όλη την ταχύτητά του.
Χρόνοι μετάβασης: το στρεφόμενο διάνυσμα
Φαντάσου ένα διάνυσμα μήκους που περιστρέφεται αριστερόστροφα με γωνιακή ταχύτητα , ξεκινώντας από γωνία με τον οριζόντιο άξονα. Η προβολή του στον κατακόρυφο άξονα είναι : ακριβώς η απομάκρυνση. Όταν το διάνυσμα είναι στο δεξί ημικύκλιο, η προβολή ανεβαίνει (θετική ταχύτητα)· στο αριστερό, κατεβαίνει.
Το όφελος: ο χρόνος ανάμεσα σε δύο θέσεις είναι η γωνία που διαγράφει το διάνυσμα, διά :
Για να βρεις τον χρόνο από μια θέση σε άλλη, σημειώνεις στον κύκλο τη γωνία της αρχικής κατάστασης (θέση και φορά), προχωράς αριστερόστροφα ως την πρώτη γωνία που δίνει την τελική θέση με τη ζητούμενη φορά, και διαιρείς.
| Μετάβαση | ||
|---|---|---|
| ΘΙ → | ||
| → | ||
| ΘΙ → | ||
| ΘΙ → |
Πρόσεξε την ασυμμετρία: το πρώτο μισό της διαδρομής ΘΙ → άκρο θέλει , το δεύτερο , διπλάσιο. Κοντά στη ΘΙ το σώμα τρέχει, κοντά στο άκρο σέρνεται.
Τα διαγράμματα
Τα τρία διαγράμματα –, –, – είναι ημιτονοειδή με την ίδια περίοδο. Τι διαβάζεις:
- Πλάτος: η μέγιστη τεταγμένη του –. Από το – διαβάζεις , από το – διαβάζεις · ο λόγος τους δίνει .
- Περίοδος: η απόσταση δύο διαδοχικών κορυφών. Αν το διάγραμμα δείχνει μόνο ένα κομμάτι, μέτρα σε τέταρτα: από τη ΘΙ στο άκρο είναι .
- Αρχική φάση: από το – στο διαβάζεις το , και από την κλίση της καμπύλης το πρόσημο της ταχύτητας: αν η καμπύλη ανεβαίνει, .
Η ταχύτητα «προηγείται» της απομάκρυνσης κατά : η κορυφώνεται ένα τέταρτο της περιόδου πριν από την . Η επιτάχυνση είναι το κατοπτρικό του – ως προς τον άξονα του χρόνου, πολλαπλασιασμένο επί .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση πλάτους . Τη στιγμή βρίσκεται στη θέση και κινείται προς τη θέση ισορροπίας. Η αρχική φάση είναι: (α) , (β) , (γ) . Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η θέση. , άρα . Στο οι λύσεις είναι και . Η (γ) αποκλείεται ήδη: δίνει .
Η φορά. Το σώμα είναι στην αρνητική πλευρά και πηγαίνει προς τη ΘΙ, δηλαδή προς τη θετική φορά: , άρα .
, ενώ . Σωστή η (β), rad.
Παράδειγμα 2
Σώμα ταλαντώνεται με πλάτος m και περίοδο s. Τη στιγμή βρίσκεται στη θέση m και κινείται προς την αρνητική φορά. Γράψε τις εξισώσεις , , .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γωνιακή συχνότητα: rad/s.
Μέγιστες τιμές: m/s, .
Αρχική φάση. , άρα ή . Κινείται προς την αρνητική φορά, θέλω : .
Οι εξισώσεις, σε SI:
, ,
Έλεγχος στο : m και . Συμφωνούν με την εκφώνηση.
Παράδειγμα 3
Σώμα ταλαντώνεται με m και rad/s. Βρες το μέτρο της ταχύτητας και την επιτάχυνση όταν m.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα χωρίς χρόνο: m/s.
Επιτάχυνση: . Αρνητική, γιατί το σώμα είναι στη θετική πλευρά και η επιτάχυνση δείχνει προς τη ΘΙ.
Γιατί μόνο μέτρο για την ταχύτητα. Από το m το σώμα περνά και πηγαίνοντας προς το άκρο και επιστρέφοντας. Η εκφώνηση δεν λέει ποιο από τα δύο, οπότε η απάντηση είναι m/s. Η επιτάχυνση, αντίθετα, εξαρτάται μόνο από τη θέση και είναι μία.
Παράδειγμα 4
Σώμα ταλαντώνεται με περίοδο s. Βρες (α) τον ελάχιστο χρόνο για να πάει από τη θέση στη θέση , και (β) αν τη στιγμή περνά από τη ΘΙ προς τη θετική φορά, πότε φτάνει για πρώτη φορά στο .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Στον κύκλο. Το αντιστοιχεί σε (ανεβαίνει) ή (κατεβαίνει). Το σε (κατεβαίνει) ή (ανεβαίνει).
Ο συντομότερος δρόμος είναι από το στο , περνώντας από τη ΘΙ: , άρα s.
(β) Ξεκινά από . Περνά από το , γυρίζει, ξαναπερνά από τη ΘΙ, και φτάνει στο για πρώτη φορά στη φάση . Άρα s.
Η παγίδα στο (β): η εξίσωση έχει μικρότερη λύση , και εδώ συμπίπτει με την πρώτη άφιξη. Αν η αρχική φάση ήταν διαφορετική, η πρώτη άφιξη θα μπορούσε να είναι στο . Ο κύκλος το δείχνει αμέσως, η εξίσωση όχι.
Παράδειγμα 5
Από το διάγραμμα – μιας ταλάντωσης διαβάζεις: τη στιγμή το σώμα είναι στη ΘΙ και η καμπύλη κατεβαίνει· για πρώτη φορά φτάνει στο m, που είναι η ελάχιστη τιμή, τη στιγμή s. Γράψε την εξίσωση της απομάκρυνσης και βρες θέση, ταχύτητα και επιτάχυνση τη στιγμή s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλάτος και περίοδος. Η ελάχιστη τιμή είναι , άρα m. Από τη ΘΙ στο άκρο πέρασε s, άρα s και rad/s.
Αρχική φάση. Στη ΘΙ με την καμπύλη να κατεβαίνει: και , άρα . Η εξίσωση: σε SI.
Η φάση στο s: .
m
Ταχύτητα: m/s. Αρνητική: το σώμα συνεχίζει προς το .
Επιτάχυνση: . Θετική, προς τη ΘΙ, ενώ η ταχύτητα είναι αρνητική: το σώμα επιβραδύνεται, όπως πρέπει όταν πηγαίνει προς το άκρο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα σώμα κάνει πλήρεις ταλαντώσεις σε s. Βρες την περίοδο, τη συχνότητα και τη γωνιακή συχνότητα.
Τα κατάφερες;
- Να γράφεις τις εξισώσεις απομάκρυνσης, ταχύτητας και επιτάχυνσης μιας απλής αρμονικής ταλάντωσης και να βρίσκεις τις μέγιστες τιμές τους.
- Να βρίσκεις την αρχική φάση από τις αρχικές συνθήκες, ελέγχοντας το πρόσημο της ταχύτητας.
- Να χρησιμοποιείς τις σχέσεις χωρίς χρόνο και το στρεφόμενο διάνυσμα για ταχύτητες και χρόνους μετάβασης.
- Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και αρχική φάση από τα διαγράμματα x–t, υ–t και α–t.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.