Δύναμη επαναφοράς και ενέργεια στην ΑΑΤ
ΣF = −Dx, το κατακόρυφο ελατήριο, και πώς μοιράζεται η ενέργεια ανάμεσα σε κινητική και δυναμική.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 Δ ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Δ ·2021 Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να αποδεικνύεις ότι ένα σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση, γράφοντας τη συνισταμένη δύναμη ως ΣF = −Dx γύρω από τη θέση ισορροπίας.
- Να βρίσκεις τη θέση ισορροπίας σε κατακόρυφο ελατήριο και να ξεχωρίζεις τη δύναμη του ελατηρίου από τη δύναμη επαναφοράς.
- Να υπολογίζεις κινητική, δυναμική και ολική ενέργεια ταλάντωσης σε κάθε θέση και κάθε χρονική στιγμή.
- Να υπολογίζεις ρυθμούς μεταβολής της ορμής και της κινητικής ενέργειας.
Ποια δύναμη κρατάει την ταλάντωση;
Στην ενότητα «Απλή αρμονική ταλάντωση» είδες ότι η επιτάχυνση είναι . Από τον δεύτερο νόμο του Νεύτωνα, η συνισταμένη δύναμη πάνω στο σώμα είναι
Η σταθερά λέγεται σταθερά επαναφοράς (σε N/m) και η δύναμη επαναφοράς: είναι ανάλογη της απομάκρυνσης από τη θέση ισορροπίας (ΘΙ) και δείχνει πάντα προς αυτήν. Ισχύει και το αντίστροφο: αν αποδείξεις ότι η συνισταμένη δύναμη έχει τη μορφή γύρω από ένα σημείο, το σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση γύρω από αυτό, με
Πώς αποδεικνύεις ότι ένα σώμα κάνει ΑΑΤ
Στις Πανελλήνιες ζητείται συχνά «να αποδείξετε ότι το σώμα εκτελεί απλή αρμονική ταλάντωση». Η απόδειξη έχει πάντα τα ίδια τέσσερα βήματα:
- Θέση ισορροπίας. Γράφεις για το σώμα ακίνητο, και βρίσκεις την παραμόρφωση του ελατηρίου εκεί.
- Θετική φορά. Τη δηλώνεις ρητά, συνήθως τη φορά της αρχικής απομάκρυνσης.
- Τυχαία θέση. Σε απομάκρυνση από τη ΘΙ σχεδιάζεις τις δυνάμεις και γράφεις τη συνισταμένη, με τα πρόσημά τους.
- Αντικατάσταση. Χρησιμοποιείς τη συνθήκη ισορροπίας του βήματος 1, οι σταθεροί όροι φεύγουν, και μένει . Άρα ΑΑΤ με .
Οριζόντιο και κατακόρυφο ελατήριο
Οριζόντιο ελατήριο. Χωρίς τριβές, η ΘΙ είναι εκεί όπου το ελατήριο έχει το φυσικό του μήκος. Η απομάκρυνση από τη ΘΙ είναι ταυτόχρονα και η παραμόρφωση του ελατηρίου, και η δύναμη του ελατηρίου είναι η δύναμη επαναφοράς.
Κατακόρυφο ελατήριο. Στη ΘΙ το ελατήριο είναι ήδη επιμηκυμένο (ή συσπειρωμένο, αν το σώμα στηρίζεται από κάτω) κατά , τόσο ώστε
Παίρνω θετική φορά προς τα κάτω, για σώμα κρεμασμένο από ελατήριο. Σε απομάκρυνση από τη ΘΙ η επιμήκυνση είναι , και
Ίδια σταθερά επαναφοράς με το οριζόντιο, . Το βάρος δεν αλλάζει την περίοδο, μετατοπίζει μόνο τη ΘΙ. Το ίδιο γίνεται σε λείο κεκλιμένο επίπεδο γωνίας , με .
Η ενέργεια της ταλάντωσης
Η δυναμική ενέργεια της ταλάντωσης και η κινητική είναι
και το άθροισμά τους, χωρίς τριβές, μένει σταθερό. Στο άκρο και , στη ΘΙ και :
Ως συναρτήσεις της θέσης: και . Το διάγραμμα – είναι παραβολή, το – ανεστραμμένη παραβολή, και το άθροισμά τους οριζόντια ευθεία.
Ως συναρτήσεις του χρόνου: με ,
Οι δύο ενέργειες ταλαντώνονται με περίοδο : η μεγιστοποιείται σε κάθε άκρο, δηλαδή δύο φορές σε κάθε περίοδο.
Για λόγους ενεργειών βολεύει να γράφεις . Για το καθένα είναι , άρα . Για είναι , άρα .
Ρυθμοί μεταβολής
Οι Πανελλήνιες ρωτούν συχνά «με τι ρυθμό μεταβάλλεται…» μια στιγμή. Τρεις σχέσεις τα καλύπτουν όλα:
- Ορμή: . Μέγιστος κατά μέτρο στα άκρα, μηδέν στη ΘΙ.
- Κινητική ενέργεια: ο ρυθμός είναι η ισχύς της συνισταμένης δύναμης, .
- Δυναμική ενέργεια ταλάντωσης: , αφού το άθροισμα είναι σταθερό.
Το μηδενίζεται και στη ΘΙ (μηδέν δύναμη) και στα άκρα (μηδέν ταχύτητα). Είναι θετικό όταν το σώμα πλησιάζει τη ΘΙ (δύναμη και ταχύτητα ομόρροπες) και αρνητικό όταν απομακρύνεται. Κατά μέτρο μεγιστοποιείται στο , με τιμή .
Αν ζητηθεί ο ρυθμός μεταβολής της ελαστικής ενέργειας του ελατηρίου, είναι με τη δύναμη του ελατηρίου, όχι με τη δύναμη επαναφοράς.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σώμα μάζας ταλαντώνεται σε οριζόντιο ελατήριο με πλάτος . Το αντικαθιστούμε με σώμα μάζας και το βάζουμε να ταλαντωθεί με το ίδιο πλάτος. Ποια πρόταση ισχύει; (α) Η ενέργεια ταλάντωσης διπλασιάζεται. (β) Η περίοδος γίνεται φορές μεγαλύτερη και η ενέργεια μένει ίδια. (γ) Η μέγιστη ταχύτητα μένει ίδια. Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Περίοδος. , άρα με γίνεται .
Ενέργεια. : ούτε η ούτε το άλλαξαν, η μάζα δεν μπαίνει. Η ενέργεια μένει ίδια, και η (α) απορρίπτεται.
Μέγιστη ταχύτητα. Από βγαίνει . Η (γ) απορρίπτεται. Σωστή η (β).
Παράδειγμα 2
Σώμα μάζας kg κρέμεται από κατακόρυφο ελατήριο σταθεράς N/m. Το τραβάμε m κάτω από τη θέση ισορροπίας και το αφήνουμε. Βρες τη μέγιστη δύναμη επαναφοράς, τη μέγιστη δύναμη του ελατηρίου, και τη δύναμη του ελατηρίου στην ανώτερη θέση.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
ΘΙ και πλάτος. m. Αφέθηκε χωρίς ταχύτητα m από τη ΘΙ, άρα m.
Δύναμη επαναφοράς: μέγιστη στα άκρα, N.
Κατώτερη θέση. Επιμήκυνση m, άρα N προς τα πάνω. Έλεγχος: N προς τα πάνω, όσο η δύναμη επαναφοράς.
Ανώτερη θέση. Το σώμα είναι m πάνω από τη ΘΙ, δηλαδή m πάνω από το φυσικό μήκος: το ελατήριο είναι συσπειρωμένο και σπρώχνει προς τα κάτω με N. Έλεγχος: N προς τα κάτω.
Παράδειγμα 3
Σώμα μάζας kg σε οριζόντιο ελατήριο N/m ταλαντώνεται με σε SI. Βρες την ενέργεια ταλάντωσης, τις θέσεις όπου και την ταχύτητα εκεί, και την πρώτη στιγμή που ισχύει .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενέργεια: J.
Θέσεις. και , άρα : , m.
Ταχύτητα. J, άρα και m/s.
Χρόνος. Θέλω . Το σώμα ξεκινά από τη ΘΙ προς τα θετικά και φτάνει πρώτα στο m: , s.
Παράδειγμα 4
Σώμα μάζας kg σε οριζόντιο ελατήριο N/m ταλαντώνεται με πλάτος m. Τη στιγμή που περνά από τη θέση m κινούμενο προς τη θέση ισορροπίας, βρες τον ρυθμό μεταβολής της ορμής, της κινητικής και της δυναμικής ενέργειας ταλάντωσης.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα. rad/s. m/s. Πηγαίνει προς τη ΘΙ από τη θετική πλευρά, άρα m/s.
Ορμή: kg·m/s².
Κινητική: J/s. Θετικός: το σώμα πλησιάζει τη ΘΙ και επιταχύνεται.
Δυναμική: J/s. Ό,τι κερδίζει η μία μορφή το χάνει η άλλη.
Παράδειγμα 5
Σώμα μάζας kg είναι δεμένο στο κάτω άκρο κατακόρυφου ελατηρίου N/m. Το ανεβάζουμε ως τη θέση όπου το ελατήριο έχει το φυσικό του μήκος και το αφήνουμε τη στιγμή . Θετική φορά προς τα πάνω. (α) Βρες το πλάτος και γράψε την εξίσωση . (β) Βρες την ενέργεια ταλάντωσης. (γ) Βρες την ελαστική ενέργεια του ελατηρίου στην κατώτερη θέση και εξήγησε γιατί διαφέρει. (δ) Βρες τη μέγιστη και την ελάχιστη δύναμη του ελατηρίου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
ΘΙ. m κάτω από το φυσικό μήκος. Το σώμα αφέθηκε ακίνητο m πάνω από τη ΘΙ, άρα m και rad/s.
Αρχική φάση. Στο , (θετικά προς τα πάνω), άρα , . Η εξίσωση: σε SI.
(β) J.
(γ) Στην κατώτερη θέση η επιμήκυνση είναι m και J. Η διαφορά: από την ανώτερη ως την κατώτερη θέση το σώμα κατέβηκε m και η βαρυτική του ενέργεια μειώθηκε κατά J, που πήγε όλη στο ελατήριο. Η ενέργεια ταλάντωσης μετράει το άθροισμα των δύο μεταβολών από τη ΘΙ, όχι μόνο το ελατήριο.
(δ) Μέγιστη στην κατώτερη θέση: N. Ελάχιστη στην ανώτερη: εκεί , το ελατήριο έχει φυσικό μήκος και η δύναμή του είναι μηδέν. Το σώμα δέχεται μόνο το βάρος του, και η επιτάχυνσή του είναι , ίση με , όπως πρέπει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα μάζας kg είναι δεμένο σε ελατήριο με N/m. Βρες την περίοδο της ταλάντωσής του.
Τα κατάφερες;
- Να αποδεικνύεις ότι ένα σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση, γράφοντας τη συνισταμένη δύναμη ως ΣF = −Dx γύρω από τη θέση ισορροπίας.
- Να βρίσκεις τη θέση ισορροπίας σε κατακόρυφο ελατήριο και να ξεχωρίζεις τη δύναμη του ελατηρίου από τη δύναμη επαναφοράς.
- Να υπολογίζεις κινητική, δυναμική και ολική ενέργεια ταλάντωσης σε κάθε θέση και κάθε χρονική στιγμή.
- Να υπολογίζεις ρυθμούς μεταβολής της ορμής και της κινητικής ενέργειας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.