Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δύναμη επαναφοράς και ενέργεια στην ΑΑΤ

ΣF = −Dx, το κατακόρυφο ελατήριο, και πώς μοιράζεται η ενέργεια ανάμεσα σε κινητική και δυναμική.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 Δ ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Δ ·2021 Δ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να αποδεικνύεις ότι ένα σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση, γράφοντας τη συνισταμένη δύναμη ως ΣF = −Dx γύρω από τη θέση ισορροπίας.
  2. Να βρίσκεις τη θέση ισορροπίας σε κατακόρυφο ελατήριο και να ξεχωρίζεις τη δύναμη του ελατηρίου από τη δύναμη επαναφοράς.
  3. Να υπολογίζεις κινητική, δυναμική και ολική ενέργεια ταλάντωσης σε κάθε θέση και κάθε χρονική στιγμή.
  4. Να υπολογίζεις ρυθμούς μεταβολής της ορμής και της κινητικής ενέργειας.

Ποια δύναμη κρατάει την ταλάντωση;

Στην ενότητα «Απλή αρμονική ταλάντωση» είδες ότι η επιτάχυνση είναι α=−ω2x\alpha = -\omega^2 x. Από τον δεύτερο νόμο του Νεύτωνα, η συνισταμένη δύναμη πάνω στο σώμα είναι

ΣF=mα=−mω2x=−Dx,D=mω2\Sigma F = m\alpha = -m\omega^2 x = -Dx, \qquad D = m\omega^2

Η σταθερά DD λέγεται σταθερά επαναφοράς (σε N/m) και η ΣF\Sigma F δύναμη επαναφοράς: είναι ανάλογη της απομάκρυνσης από τη θέση ισορροπίας (ΘΙ) και δείχνει πάντα προς αυτήν. Ισχύει και το αντίστροφο: αν αποδείξεις ότι η συνισταμένη δύναμη έχει τη μορφή ΣF=−Dx\Sigma F = -Dx γύρω από ένα σημείο, το σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση γύρω από αυτό, με

ω=Dm,T=2πmD\omega = \sqrt{\frac{D}{m}}, \qquad T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{D}}

Πώς αποδεικνύεις ότι ένα σώμα κάνει ΑΑΤ

Στις Πανελλήνιες ζητείται συχνά «να αποδείξετε ότι το σώμα εκτελεί απλή αρμονική ταλάντωση». Η απόδειξη έχει πάντα τα ίδια τέσσερα βήματα:

  1. Θέση ισορροπίας. Γράφεις ΣF=0\Sigma F = 0 για το σώμα ακίνητο, και βρίσκεις την παραμόρφωση του ελατηρίου εκεί.
  2. Θετική φορά. Τη δηλώνεις ρητά, συνήθως τη φορά της αρχικής απομάκρυνσης.
  3. Τυχαία θέση. Σε απομάκρυνση xx από τη ΘΙ σχεδιάζεις τις δυνάμεις και γράφεις τη συνισταμένη, με τα πρόσημά τους.
  4. Αντικατάσταση. Χρησιμοποιείς τη συνθήκη ισορροπίας του βήματος 1, οι σταθεροί όροι φεύγουν, και μένει ΣF=−kx\Sigma F = -kx. Άρα ΑΑΤ με D=kD = k.

Οριζόντιο και κατακόρυφο ελατήριο

Οριζόντιο ελατήριο. Χωρίς τριβές, η ΘΙ είναι εκεί όπου το ελατήριο έχει το φυσικό του μήκος. Η απομάκρυνση από τη ΘΙ είναι ταυτόχρονα και η παραμόρφωση του ελατηρίου, και η δύναμη του ελατηρίου είναι η δύναμη επαναφοράς.

Κατακόρυφο ελατήριο. Στη ΘΙ το ελατήριο είναι ήδη επιμηκυμένο (ή συσπειρωμένο, αν το σώμα στηρίζεται από κάτω) κατά Δℓ\Delta\ell, τόσο ώστε

k Δℓ=mg⟹Δℓ=mgkk\,\Delta\ell = mg \quad\Longrightarrow\quad \Delta\ell = \frac{mg}{k}

Παίρνω θετική φορά προς τα κάτω, για σώμα κρεμασμένο από ελατήριο. Σε απομάκρυνση xx από τη ΘΙ η επιμήκυνση είναι Δℓ+x\Delta\ell + x, και

ΣF=mg−k(Δℓ+x)=mg−kΔℓ−kx=−kx\Sigma F = mg - k(\Delta\ell + x) = mg - k\Delta\ell - kx = -kx

Ίδια σταθερά επαναφοράς με το οριζόντιο, D=kD = k. Το βάρος δεν αλλάζει την περίοδο, μετατοπίζει μόνο τη ΘΙ. Το ίδιο γίνεται σε λείο κεκλιμένο επίπεδο γωνίας θ\theta, με k Δℓ=mg ημθk\,\Delta\ell = mg\,\eta\mu\theta.

Η ενέργεια της ταλάντωσης

Η δυναμική ενέργεια της ταλάντωσης και η κινητική είναι

U=12Dx2,K=12mυ2U = \tfrac12 Dx^2, \qquad K = \tfrac12 m\upsilon^2

και το άθροισμά τους, χωρίς τριβές, μένει σταθερό. Στο άκρο υ=0\upsilon = 0 και x=±Ax = \pm A, στη ΘΙ x=0x = 0 και υ=υmax⁡\upsilon = \upsilon_{\max}:

E=12DA2=12mυmax⁡2E = \tfrac12 DA^2 = \tfrac12 m\upsilon_{\max}^2

Ως συναρτήσεις της θέσης: U=12Dx2U = \tfrac12 Dx^2 και K=E−U=12D(A2−x2)K = E - U = \tfrac12 D(A^2 - x^2). Το διάγραμμα UU–xx είναι παραβολή, το KK–xx ανεστραμμένη παραβολή, και το άθροισμά τους οριζόντια ευθεία.

Ως συναρτήσεις του χρόνου: με x=A ημ(ωt+φ0)x = A\,\eta\mu(\omega t + \varphi_0),

U=E ημ2(ωt+φ0),K=E συν2(ωt+φ0)U = E\,\eta\mu^2(\omega t + \varphi_0), \qquad K = E\,\sigma\upsilon\nu^2(\omega t + \varphi_0)

Οι δύο ενέργειες ταλαντώνονται με περίοδο T/2T/2: η UU μεγιστοποιείται σε κάθε άκρο, δηλαδή δύο φορές σε κάθε περίοδο.

Για λόγους ενεργειών βολεύει να γράφεις UE=x2A2\dfrac{U}{E} = \dfrac{x^2}{A^2}. Για K=UK = U το καθένα είναι E/2E/2, άρα x=±A2x = \pm\dfrac{A}{\sqrt2}. Για K=3UK = 3U είναι U=E/4U = E/4, άρα x=±A2x = \pm\dfrac{A}{2}.

Ρυθμοί μεταβολής

Οι Πανελλήνιες ρωτούν συχνά «με τι ρυθμό μεταβάλλεται…» μια στιγμή. Τρεις σχέσεις τα καλύπτουν όλα:

  • Ορμή: dpdt=ΣF=−Dx\dfrac{dp}{dt} = \Sigma F = -Dx. Μέγιστος κατά μέτρο στα άκρα, μηδέν στη ΘΙ.
  • Κινητική ενέργεια: ο ρυθμός είναι η ισχύς της συνισταμένης δύναμης, dKdt=ΣF⋅υ=−Dxυ\dfrac{dK}{dt} = \Sigma F \cdot \upsilon = -Dx\upsilon.
  • Δυναμική ενέργεια ταλάντωσης: dUdt=−dKdt=+Dxυ\dfrac{dU}{dt} = -\dfrac{dK}{dt} = +Dx\upsilon, αφού το άθροισμα είναι σταθερό.

Το dK/dtdK/dt μηδενίζεται και στη ΘΙ (μηδέν δύναμη) και στα άκρα (μηδέν ταχύτητα). Είναι θετικό όταν το σώμα πλησιάζει τη ΘΙ (δύναμη και ταχύτητα ομόρροπες) και αρνητικό όταν απομακρύνεται. Κατά μέτρο μεγιστοποιείται στο x=±A2x = \pm\dfrac{A}{\sqrt2}, με τιμή DωA22\dfrac{D\omega A^2}{2}.

Αν ζητηθεί ο ρυθμός μεταβολής της ελαστικής ενέργειας του ελατηρίου, είναι −Fελ⋅υ-F_{\varepsilon\lambda}\cdot\upsilon με τη δύναμη του ελατηρίου, όχι με τη δύναμη επαναφοράς.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σώμα μάζας mm ταλαντώνεται σε οριζόντιο ελατήριο με πλάτος AA. Το αντικαθιστούμε με σώμα μάζας 2m2m και το βάζουμε να ταλαντωθεί με το ίδιο πλάτος. Ποια πρόταση ισχύει; (α) Η ενέργεια ταλάντωσης διπλασιάζεται. (β) Η περίοδος γίνεται 2\sqrt2 φορές μεγαλύτερη και η ενέργεια μένει ίδια. (γ) Η μέγιστη ταχύτητα μένει ίδια. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σώμα μάζας 11 kg κρέμεται από κατακόρυφο ελατήριο σταθεράς k=100k = 100 N/m. Το τραβάμε 0,150{,}15 m κάτω από τη θέση ισορροπίας και το αφήνουμε. Βρες τη μέγιστη δύναμη επαναφοράς, τη μέγιστη δύναμη του ελατηρίου, και τη δύναμη του ελατηρίου στην ανώτερη θέση.

Το σώμα στην κατώτερη θέση: δύναμη ελατηρίου 25 N προς τα πάνω και βάρος 10 N προς τα κάτω.Fελ = 25 Nw = 10 N

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σώμα μάζας 22 kg σε οριζόντιο ελατήριο k=200k = 200 N/m ταλαντώνεται με x=0,1 ημ(10t)x = 0{,}1\,\eta\mu(10t) σε SI. Βρες την ενέργεια ταλάντωσης, τις θέσεις όπου K=3UK = 3U και την ταχύτητα εκεί, και την πρώτη στιγμή που ισχύει K=3UK = 3U.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σώμα μάζας 11 kg σε οριζόντιο ελατήριο k=100k = 100 N/m ταλαντώνεται με πλάτος 0,20{,}2 m. Τη στιγμή που περνά από τη θέση x=+0,1x = +0{,}1 m κινούμενο προς τη θέση ισορροπίας, βρες τον ρυθμό μεταβολής της ορμής, της κινητικής και της δυναμικής ενέργειας ταλάντωσης.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σώμα μάζας 0,50{,}5 kg είναι δεμένο στο κάτω άκρο κατακόρυφου ελατηρίου k=50k = 50 N/m. Το ανεβάζουμε ως τη θέση όπου το ελατήριο έχει το φυσικό του μήκος και το αφήνουμε τη στιγμή t=0t = 0. Θετική φορά προς τα πάνω. (α) Βρες το πλάτος και γράψε την εξίσωση x(t)x(t). (β) Βρες την ενέργεια ταλάντωσης. (γ) Βρες την ελαστική ενέργεια του ελατηρίου στην κατώτερη θέση και εξήγησε γιατί διαφέρει. (δ) Βρες τη μέγιστη και την ελάχιστη δύναμη του ελατηρίου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Διπλασιάζουμε το πλάτος ταλάντωσης ενός σώματος σε ελατήριο. Η περίοδος:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σώμα μάζας 22 kg είναι δεμένο σε ελατήριο με k=800k = 800 N/m. Βρες την περίοδο της ταλάντωσής του.

Τα κατάφερες;

  • Να αποδεικνύεις ότι ένα σώμα κάνει απλή αρμονική ταλάντωση, γράφοντας τη συνισταμένη δύναμη ως ΣF = −Dx γύρω από τη θέση ισορροπίας.
  • Να βρίσκεις τη θέση ισορροπίας σε κατακόρυφο ελατήριο και να ξεχωρίζεις τη δύναμη του ελατηρίου από τη δύναμη επαναφοράς.
  • Να υπολογίζεις κινητική, δυναμική και ολική ενέργεια ταλάντωσης σε κάθε θέση και κάθε χρονική στιγμή.
  • Να υπολογίζεις ρυθμούς μεταβολής της ορμής και της κινητικής ενέργειας.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;