Ταλάντωση μετά από κρούση
Πλαστική κρούση σε σώμα δεμένο σε ελατήριο: νέα θέση ισορροπίας, νέο πλάτος, νέα φάση.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2023 επαν. Δ ·2023 Δ ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Β ·2021 επαν. Δ ·2021 Δ ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις την ταχύτητα αμέσως μετά από κρούση με σώμα δεμένο σε ελατήριο και τη νέα θέση ισορροπίας.
- Να υπολογίζεις το νέο πλάτος από την ενέργεια, μετρώντας την απομάκρυνση από τη νέα θέση ισορροπίας.
- Να γράφεις την εξίσωση της νέας ταλάντωσης με τη σωστή αρχική φάση.
- Να χειρίζεσαι αποκόλληση, αλλαγή μάζας και ελαστική κρούση με σώμα σε ελατήριο.
Μια στιγμή αλλάζει όλη την ταλάντωση
Ένα σώμα πέφτει πάνω σε δίσκο που ισορροπεί σε ελατήριο και κολλάει. Από εκεί και πέρα ταλαντώνεται άλλο σύστημα: με άλλη μάζα, γύρω από άλλη θέση ισορροπίας, με άλλο πλάτος. Αυτό είναι το πιο συχνό Θέμα Δ των ταλαντώσεων, και λύνεται πάντα με την ίδια σειρά βημάτων. Η μόνη ιδέα που χρειάζεσαι για να τα δέσεις:
Γιατί διατηρείται η ορμή, αφού στο σύστημα δρουν βάρος και δύναμη ελατηρίου; Επειδή είναι πεπερασμένες δυνάμεις, και σε χρόνο σχεδόν μηδέν η ώθησή τους είναι αμελητέα μπροστά στις τεράστιες εσωτερικές δυνάμεις της κρούσης. Η διατήρηση της ορμής, όπως την είδες στην ενότητα «Κρούσεις και διατήρηση της ορμής», ισχύει μόνο για τη διάρκεια της κρούσης. Πριν και μετά, όσο το σώμα πέφτει ή όσο το συσσωμάτωμα ταλαντώνεται, η ορμή αλλάζει κανονικά.
Η μέθοδος βήμα βήμα
Για πλαστική κρούση σώματος μάζας με σώμα μάζας δεμένο σε ελατήριο σταθεράς :
- Ταχύτητα λίγο πριν. Αν το σώμα πέφτει από ύψος πάνω από τον δίσκο, από διατήρηση ενέργειας .
- Ταχύτητα αμέσως μετά. Διατήρηση ορμής, με τη θετική φορά δηλωμένη: . Αν ο δίσκος ισορροπούσε ακίνητος, .
- Νέα ΘΙ. Στο κατακόρυφο ελατήριο το συσσωμάτωμα ισορροπεί εκεί όπου . Η νέα ΘΙ είναι χαμηλότερα κατά . Στο οριζόντιο ελατήριο η ΘΙ δεν αλλάζει.
- Απομάκρυνση τη στιγμή της κρούσης. Αν ο δίσκος ήταν στην παλιά ΘΙ, το συσσωμάτωμα ξεκινά σε απόσταση πάνω από τη νέα ΘΙ.
- Νέα γωνιακή συχνότητα. και .
- Νέο πλάτος από την ενέργεια ταλάντωσης, στη θέση της κρούσης:
- Νέα αρχική φάση, με τη στιγμή της κρούσης: και έλεγχος του προσήμου της , όπως στην ενότητα «Απλή αρμονική ταλάντωση».
- Απώλεια ενέργειας στην κρούση: . Μόνο η κινητική πριν και αμέσως μετά: η θέση δεν άλλαξε, άρα οι δυναμικές ενέργειες είναι ίδιες.
Οριζόντιο ελατήριο
Η ΘΙ δεν αλλάζει, οπότε το βήμα 4 απλοποιείται:
- Κρούση στη ΘΙ (): . Η ενέργεια ταλάντωσης μετά είναι όλη η κινητική του συσσωματώματος.
- Κρούση σε ακραία θέση, με κομμάτι που πέφτει κατακόρυφα: η οριζόντια ορμή ήταν μηδέν και μένει μηδέν, άρα το συσσωμάτωμα είναι ακίνητο στο άκρο. Το πλάτος μένει ίδιο, και η ενέργεια επίσης. Αλλάζει μόνο η περίοδος.
Το κομμάτι που πέφτει κατακόρυφα δεν φέρνει οριζόντια ορμή. Η κατακόρυφη ορμή του την απορροφά το δάπεδο, που δεν ανήκει στο σύστημα.
Αποκόλληση και αλλαγή μάζας
Το αντίστροφο σενάριο: ένα κομμάτι φεύγει (κόβεται το νήμα, ξεκολλάει). Αν φύγει χωρίς να σπρωχτεί, το σώμα που μένει κρατά τη θέση και την ταχύτητα που είχε εκείνη τη στιγμή. Αλλάζουν η μάζα, η και, στο κατακόρυφο, η ΘΙ.
- Οριζόντιο, στη ΘΙ: πριν, και μετά. Μικρότερη μάζα, μεγαλύτερο , μικρότερο πλάτος.
- Οριζόντιο, στο άκρο: το σώμα είναι ακίνητο, το πλάτος μένει .
- Κατακόρυφο, στην κατώτερη θέση: το σώμα είναι ακίνητο, αλλά η ΘΙ ανεβαίνει κατά , όπου η μάζα που έφυγε. Η θέση του είναι ακραία της νέας ταλάντωσης, και το νέο πλάτος είναι η απόστασή του από τη νέα ΘΙ.
Πότε ένα σώμα που απλώς ακουμπά χάνει την επαφή. Αν σώμα είναι απλώς ακουμπισμένο πάνω σε δίσκο που ταλαντώνεται κατακόρυφα, η κάθετη δύναμη στο , με θετική φορά προς τα πάνω, είναι . Η επαφή χάνεται όταν , δηλαδή στη θέση πάνω από τη ΘΙ. Αυτή η θέση είναι ακριβώς το φυσικό μήκος του ελατηρίου. Για να μη χαθεί ποτέ η επαφή χρειάζεται .
Ελαστική κρούση με σώμα σε ελατήριο
Αν η κρούση είναι κεντρική ελαστική και το σώμα στο ελατήριο ήταν ακίνητο στη ΘΙ, οι ταχύτητες μετά βγαίνουν από τους τύπους της ενότητας «Κεντρική ελαστική κρούση»:
Τα σώματα δεν ενώνονται, οπότε η μάζα που ταλαντώνεται μένει και η ΘΙ ίδια. Το σώμα ξεκινά από τη ΘΙ με , άρα . Επιστρέφει στη ΘΙ μετά από , με αντίθετη ταχύτητα, και εκεί μπορεί να ξαναχτυπήσει το πρώτο σώμα, αν αυτό είναι ακόμα εκεί.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σώμα μάζας ταλαντώνεται σε λείο οριζόντιο επίπεδο, δεμένο σε ελατήριο, με πλάτος . Τη στιγμή που περνά από τη θέση ισορροπίας, κομμάτι πλαστελίνης μάζας πέφτει κατακόρυφα πάνω του και κολλάει. Το νέο πλάτος είναι: (α) , (β) , (γ) . Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ορμή στον οριζόντιο άξονα. Η πλαστελίνη δεν έχει οριζόντια ταχύτητα: , άρα .
Νέα . .
Νέο πλάτος. Η κρούση έγινε στη ΘΙ, που δεν μετακινείται: . Σωστή η (α). Η ενέργεια ταλάντωσης έπεσε στο : τα χάθηκαν στην κρούση.
Παράδειγμα 2
Δίσκος μάζας kg ισορροπεί στο πάνω άκρο κατακόρυφου ελατηρίου N/m, του οποίου το κάτω άκρο είναι στερεωμένο στο δάπεδο. Σώμα μάζας kg αφήνεται από ύψος m πάνω από τον δίσκο, πέφτει, και κολλάει σε αυτόν. Θετική φορά προς τα πάνω, τη στιγμή της κρούσης. Βρες την ταχύτητα αμέσως μετά, το νέο πλάτος, την εξίσωση της ταλάντωσης, τη μέγιστη συσπείρωση και την απώλεια ενέργειας.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Λίγο πριν την κρούση: m/s, προς τα κάτω.
Αμέσως μετά (ορμή): , άρα m/s, προς τα κάτω.
Νέα ΘΙ. Η παλιά συσπείρωση ήταν m, η νέα m. Η νέα ΘΙ είναι m χαμηλότερα, και το συσσωμάτωμα ξεκινά από m. Επίσης rad/s.
Νέο πλάτος. , δηλαδή , άρα m.
Αρχική φάση. , άρα ή . Η είναι προς τα κάτω, αρνητική: , . Η εξίσωση: σε SI. Έλεγχος: m/s.
Μέγιστη συσπείρωση: στην κατώτερη θέση, m.
Απώλεια: J. Το της κινητικής ενέργειας έγινε θερμότητα και παραμόρφωση.
Παράδειγμα 3
Δύο σώματα μάζας kg το καθένα κρέμονται από κατακόρυφο ελατήριο N/m: το πρώτο δεμένο στο ελατήριο, το δεύτερο κρεμασμένο από το πρώτο με νήμα. Ταλαντώνονται μαζί με πλάτος m. Στην κατώτερη θέση κόβουμε το νήμα. Βρες το νέο πλάτος και τις ενέργειες ταλάντωσης πριν και μετά.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πριν. m. Στην κατώτερη θέση η επιμήκυνση είναι m, και τα σώματα είναι στιγμιαία ακίνητα.
Μετά. Μένει μόνο το πρώτο σώμα, με ΘΙ στην επιμήκυνση m. Είναι ακίνητο σε επιμήκυνση m, δηλαδή m κάτω από τη νέα ΘΙ. Ακίνητο σε απόσταση m από τη ΘΙ σημαίνει ακραία θέση: m.
Ενέργειες. Πριν: J. Μετά: J.
Δεν δημιουργήθηκε ενέργεια. Η ενέργεια ταλάντωσης μετριέται από τη ΘΙ, και η ΘΙ μετακινήθηκε m ψηλότερα. Η ενέργεια του ελατηρίου τη στιγμή της κοπής ήταν ίδια πριν και μετά· άλλαξε μόνο το σημείο από το οποίο τη μετράμε.
Παράδειγμα 4
Δίσκος μάζας kg ισορροπεί πάνω σε κατακόρυφο ελατήριο N/m. Πάνω του ακουμπά, χωρίς να είναι κολλημένο, σώμα μάζας kg. Πόσο μπορεί να είναι το μέγιστο πλάτος ταλάντωσης, ώστε το σώμα να μη χάσει την επαφή με τον δίσκο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η κάθετη δύναμη. Θετικά προς τα πάνω, για το πάνω σώμα: , άρα . Μικρότερη είναι στην ανώτερη θέση, .
Συνθήκη: στο , δηλαδή , με .
m. Είναι ακριβώς η συσπείρωση του ελατηρίου στη ΘΙ: το σώμα χάνει την επαφή αν ο δίσκος ανέβει πάνω από το φυσικό μήκος.
Παράδειγμα 5
Σφαίρα μάζας kg κινείται με m/s σε λείο οριζόντιο επίπεδο και συγκρούεται κεντρικά και ελαστικά με σώμα μάζας kg, που ισορροπεί δεμένο σε οριζόντιο ελατήριο N/m. Βρες τις ταχύτητες μετά την κρούση, το πλάτος της ταλάντωσης, και αν ξανασυγκρούονται.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητες μετά. m/s (η σφαίρα γυρίζει πίσω) και m/s.
Πλάτος. rad/s και το σώμα ξεκινά από τη ΘΙ: m. Έλεγχος ενέργειας: J .
Ξανασυναντιούνται; Το σώμα γυρίζει στη ΘΙ μετά από s. Ως τότε η σφαίρα έχει απομακρυνθεί m προς τα πίσω.
Μετά τη ΘΙ το σώμα πηγαίνει προς τα πίσω, αλλά ως το m. Η σφαίρα είναι ήδη πιο μακριά και συνεχίζει να απομακρύνεται. Δεν ξανασυγκρούονται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα μάζας kg ισορροπεί σε λείο οριζόντιο επίπεδο, δεμένο σε ελατήριο. Σώμα μάζας kg κινείται με m/s κατά μήκος του άξονα του ελατηρίου, το χτυπά και κολλάει πάνω του. Βρες την ταχύτητα του συσσωματώματος αμέσως μετά την κρούση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις την ταχύτητα αμέσως μετά από κρούση με σώμα δεμένο σε ελατήριο και τη νέα θέση ισορροπίας.
- Να υπολογίζεις το νέο πλάτος από την ενέργεια, μετρώντας την απομάκρυνση από τη νέα θέση ισορροπίας.
- Να γράφεις την εξίσωση της νέας ταλάντωσης με τη σωστή αρχική φάση.
- Να χειρίζεσαι αποκόλληση, αλλαγή μάζας και ελαστική κρούση με σώμα σε ελατήριο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.