Μετάβαση στο περιεχόμενο

Φθίνουσες και εξαναγκασμένες ταλαντώσεις

Απόσβεση, συντονισμός, και γιατί καταρρέουν γέφυρες.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2020 επαν. Α

Θα μάθεις να

  1. Να χρησιμοποιείς τον νόμο A = A₀e^(−Λt), τον σταθερό λόγο διαδοχικών πλατών και τον χρόνο υποδιπλασιασμού.
  2. Να υπολογίζεις την ενέργεια που χάνεται ανά περίοδο και το έργο της δύναμης αντίστασης.
  3. Να εξηγείς ποια συχνότητα επιβάλλει ο διεγέρτης και πότε το πλάτος γίνεται μέγιστο.
  4. Να διαβάζεις την καμπύλη συντονισμού και πώς αλλάζει με την απόσβεση.

Στον πραγματικό κόσμο η ταλάντωση σβήνει

Γιατί μια κούνια που την αφήνεις σταματάει κάποτε, ενώ η ταλάντωση της προηγούμενης ενότητας κρατάει για πάντα; Γιατί εκεί καμία δύναμη δεν αφαιρούσε ενέργεια. Στην πράξη υπάρχει αντίσταση, από τον αέρα, από ένα υγρό ή από εσωτερικές τριβές. Για μικρές ταχύτητες περιγράφεται καλά από μια δύναμη αντίθετη στην ταχύτητα:

Fαντ=−b υF_{\alpha\nu\tau} = -b\,\upsilon

Η θετική σταθερά bb λέγεται σταθερά απόσβεσης, μετριέται σε kg/s και εξαρτάται από το σχήμα του σώματος και από το μέσο. Πάνω στο σώμα δρουν πλέον δύο δυνάμεις: η δύναμη επαναφοράς −Dx-Dx και η −bυ-b\upsilon.

Το σώμα εξακολουθεί να ταλαντώνεται, αλλά το πλάτος μειώνεται εκθετικά με τον χρόνο:

A=A0 e−Λt,Λ=b2mA = A_0\, e^{-\Lambda t}, \qquad \Lambda = \frac{b}{2m}

Η Λ\Lambda μετριέται σε s−1\text{s}^{-1}. Όσο μεγαλύτερο το bb, τόσο πιο γρήγορα σβήνει η ταλάντωση. Αν η απόσβεση είναι πολύ μεγάλη, το σώμα δεν ταλαντώνεται καθόλου: επιστρέφει αργά στη θέση ισορροπίας χωρίς να την ξεπεράσει. Αυτή η κίνηση λέγεται απεριοδική, και έτσι δουλεύουν τα αμορτισέρ ενός αυτοκινήτου και ο μηχανισμός που κλείνει αθόρυβα μια πόρτα.

Φθίνουσα ταλάντωση

Ο οριζόντιος άξονας είναι ο χρόνος σε περιόδους. Οι διακεκομμένες καμπύλες είναι το πλάτος A₀e^(−Λt). Άλλαξε την απόσβεση: οι κορυφές πέφτουν πιο γρήγορα, αλλά οι μηδενισμοί μένουν στις ίδιες θέσεις, γιατί η περίοδος δεν αλλάζει.

Ζωντανή ενημέρωση
Λόγος διαδοχικών πλατών
1,105
Ενέργεια που χάνεται σε κάθε περίοδο
18,1 %
Περίοδοι ως τον υποδιπλασιασμό του πλάτους
6,9
  • απομάκρυνση x / A₀
  • πλάτος A / A₀

Ο σταθερός λόγος

Η εκθετική μείωση έχει μια ιδιότητα που λύνει τις περισσότερες ασκήσεις χωρίς λογαρίθμους. Πάρε δύο διαδοχικές μέγιστες απομακρύνσεις προς την ίδια μεριά. Απέχουν μία περίοδο, άρα

A0A1=A1A2=A2A3=⋯=eΛT\frac{A_0}{A_1} = \frac{A_1}{A_2} = \frac{A_2}{A_3} = \dots = e^{\Lambda T}

Ο λόγος είναι σταθερός. Γενικότερα, σε ίσα χρονικά διαστήματα το πλάτος πολλαπλασιάζεται πάντα με τον ίδιο αριθμό. Αν σε 1010 s πέφτει στο μισό, στα επόμενα 1010 s πέφτει πάλι στο μισό του νέου, και ούτω καθεξής. Μετά από NN περιόδους:

AN=A0 e−NΛTA_N = A_0\, e^{-N\Lambda T}

Ο χρόνος στον οποίο το πλάτος γίνεται μισό λέγεται χρόνος υποδιπλασιασμού. Από e−Λt=12e^{-\Lambda t} = \frac{1}{2}:

t1/2=ln⁡2Λt_{1/2} = \frac{\ln 2}{\Lambda}

Δεν εξαρτάται από το A0A_0: από 0,40{,}4 m σε 0,20{,}2 m και από 0,20{,}2 m σε 0,10{,}1 m χρειάζεται τον ίδιο χρόνο.

Πού πηγαίνει η ενέργεια

Όπως είδες στην ενότητα «Δύναμη επαναφοράς και ενέργεια στην ΑΑΤ», η ενέργεια της ταλάντωσης είναι E=12DA2E = \frac{1}{2}DA^2. Με εκθετικό πλάτος:

E=E0 e−2ΛtE = E_0\, e^{-2\Lambda t}

Η ενέργεια που λείπει δεν χάθηκε. Τη μετέτρεψε σε θερμότητα η δύναμη αντίστασης, που παράγει πάντα αρνητικό έργο, αφού είναι αντίθετη στην ταχύτητα:

WFαντ=Eτελ−EαρχW_{F_{\alpha\nu\tau}} = E_{\tau\varepsilon\lambda} - E_{\alpha\rho\chi}

Η απώλεια ανά περίοδο βγαίνει από δύο διαδοχικά πλάτη. Σε ποσοστό είναι σταθερή:

E0−E1E0=1−(A1A0)2\frac{E_0 - E_1}{E_0} = 1 - \left(\frac{A_1}{A_0}\right)^2

Σε joule όμως μικραίνει από περίοδο σε περίοδο, γιατί το ίδιο ποσοστό παίρνεται από όλο και μικρότερη ενέργεια.

Εξαναγκασμένη ταλάντωση

Για να μη σβήσει η ταλάντωση, χρειάζεται κάποιος να δίνει ενέργεια. Αυτό το κάνει ένας διεγέρτης: μια εξωτερική περιοδική δύναμη με δική της συχνότητα fδf_\delta, όπως το χέρι που σπρώχνει την κούνια ή ένας μικρός κινητήρας με έκκεντρο. Ύστερα από ένα σύντομο αρχικό διάστημα, το σύστημα ταλαντώνεται με τη συχνότητα του διεγέρτη, όχι με την ιδιοσυχνότητά του f0f_0.

Η ιδιοσυχνότητα είναι η συχνότητα με την οποία θα ταλαντωνόταν το σύστημα μόνο του, f0=12πD/mf_0 = \frac{1}{2\pi}\sqrt{D/m}. Εξαρτάται μόνο από το σύστημα. Ο διεγέρτης δεν την αλλάζει.

Τι το καθορίζει
Συχνότητα ταλάντωσηςο διεγέρτης, f=fδf = f_\delta
Πλάτος ταλάντωσηςη απόσταση της fδf_\delta από την f0f_0, και η απόσβεση

Όταν το πλάτος σταθεροποιηθεί, η ενέργεια της ταλάντωσης μένει σταθερή. Αυτό σημαίνει ότι σε κάθε περίοδο ο διεγέρτης δίνει ακριβώς όση ενέργεια αφαιρεί η αντίσταση.

Συντονισμός

Αν αλλάζεις αργά τη συχνότητα του διεγέρτη και σημειώνεις το πλάτος, παίρνεις την καμπύλη συντονισμού. Το πλάτος γίνεται μέγιστο όταν

fδ=f0f_\delta = f_0

Τότε λέμε ότι έχουμε συντονισμό. Η ενέργεια μεταφέρεται από τον διεγέρτη στο σύστημα με τον πιο αποδοτικό τρόπο, γιατί κάθε ώθηση έρχεται τη στιγμή που βοηθάει την κίνηση. Γι' αυτό και η ενέργεια της ταλάντωσης, 12DA2\frac{1}{2}DA^2, είναι μέγιστη.

Η καμπύλη του συντονισμού

Ο οριζόντιος άξονας είναι ο λόγος f/f₀. Με μικρή απόσβεση η κορυφή βρίσκεται πρακτικά στο 1· με μεγάλη χαμηλώνει και μετακινείται λίγο προς μικρότερες συχνότητες. Κατέβασε την απόσβεση: η κορυφή δεν ψηλώνει απλώς, στενεύει κιόλας.

Λόγος συχνοτήτων
0,6
Πλάτος (σχετικό)
1,5
Πλάτος στον συντονισμό
3,37

Εκτός συντονισμού: ο διεγέρτης δουλεύει, το σύστημα απαντάει λίγο.

Τι κάνει η απόσβεση στην καμπύλη:

  • μικρή απόσβεση: ψηλή και στενή κορυφή, πρακτικά στο f0f_0. Το σύστημα «διαλέγει» αυστηρά τη συχνότητα.
  • μεγάλη απόσβεση: χαμηλή και πλατιά κορυφή, λίγο κάτω από το f0f_0.
  • χωρίς απόσβεση: το πλάτος στον συντονισμό θα μεγάλωνε χωρίς όριο. Είναι θεωρητικό όριο, δεν συμβαίνει.

Η καμπύλη απαντάει και στα ερωτήματα σύγκρισης. Αν η fδf_\delta ανεβαίνει από κάτω προς το f0f_0, το πλάτος μεγαλώνει. Αν περάσει το f0f_0, μικραίνει. Και το ίδιο πλάτος εμφανίζεται σε δύο συχνότητες, μία κάτω και μία πάνω από το f0f_0.

Λεπτή μεταλλική πεζογέφυρα με χαμηλά συρματόσχοινα στα πλάγια περνά πάνω από ποτάμι, στηριγμένη σε κολόνα σε σχήμα Υ. Στο βάθος ο τρούλος ενός μεγάλου ναού.
Η γέφυρα Millennium πάνω από τον Τάμεση, στο Λονδίνο, με τον καθεδρικό του Αγίου Παύλου στο βάθος. Λίγο μετά τα εγκαίνια, το βάδισμα των πεζών μπήκε σε συντονισμό με μια ιδιοσυχνότητά της και η γέφυρα άρχισε να ταλαντεύεται πλάγια. Έκλεισε, και ξανάνοιξε όταν προστέθηκαν αποσβεστήρες, δηλαδή περισσότερη απόσβεση.Φωτογραφία: King of Hearts · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το πλάτος φθίνουσας ταλάντωσης πέφτει από 0,40{,}4 m σε 0,20{,}2 m σε 1010 s. Πόσο είναι στα 2020 s και στα 3030 s;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σώμα μάζας 0,50{,}5 kg κάνει φθίνουσα ταλάντωση με Λ=0,1 s−1\Lambda = 0{,}1\ \text{s}^{-1}. Βρες τη σταθερά απόσβεσης και σε πόσο χρόνο υποδιπλασιάζονται το πλάτος και η ενέργεια. Δίνεται ln⁡2≈0,69\ln 2 \approx 0{,}69.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε μια φθίνουσα ταλάντωση χάνεται σε κάθε περίοδο το 36%36\% της ενέργειας. Σε κάθε περίοδο το πλάτος μειώνεται κατά: (α) 36%36\%, (β) 20%20\%, (γ) 64%64\%. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ταλαντωτής με ιδιοσυχνότητα f0f_0 εξαναγκάζεται από διεγέρτη με fδ=f02f_\delta = \frac{f_0}{2}. Αυξάνεις αργά τη συχνότητα του διεγέρτη ως 2f02f_0. Το πλάτος: (α) αυξάνεται συνεχώς, (β) αυξάνεται και μετά μειώνεται, (γ) μένει σταθερό. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σύστημα σώματος και ελατηρίου βρίσκεται σε συντονισμό με έναν διεγέρτη. Αντικαθιστάς το σώμα με άλλο, διπλάσιας μάζας, χωρίς να αλλάξεις τον διεγέρτη. Τι γίνεται με τη συχνότητα και το πλάτος της ταλάντωσης;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Σώμα μάζας m=0,2m = 0{,}2 kg είναι δεμένο σε ελατήριο με D=20D = 20 N/m. Τη στιγμή t=0t = 0 το αφήνεις από απομάκρυνση 0,10{,}1 m. Δέχεται αντίσταση F=−bυF = -b\upsilon με b=0,04b = 0{,}04 kg/s. (α) Βρες το Λ\Lambda και την περίοδο. (β) Βρες πλάτος και ενέργεια τη στιγμή t=10ln⁡2t = 10\ln 2 s, και πόσες περίπου ταλαντώσεις έγιναν ως τότε. (γ) Βρες το έργο της αντίστασης ως τότε. (δ) Τι ποσοστό της ενέργειας χάνεται σε κάθε περίοδο; (ε) Σε ποια συχνότητα διεγέρτη το πλάτος γίνεται μέγιστο; Δίνονται ln⁡2≈0,69\ln 2 \approx 0{,}69 και e−0,04π≈0,88e^{-0{,}04\pi} \approx 0{,}88.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε φθίνουσα ταλάντωση, το πλάτος:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σώμα μάζας 0,40{,}4 kg κάνει φθίνουσα ταλάντωση με Λ=0,05 s−1\Lambda = 0{,}05\ \text{s}^{-1}. Βρες τη σταθερά απόσβεσης bb.

Τα κατάφερες;

  • Να χρησιμοποιείς τον νόμο A = A₀e^(−Λt), τον σταθερό λόγο διαδοχικών πλατών και τον χρόνο υποδιπλασιασμού.
  • Να υπολογίζεις την ενέργεια που χάνεται ανά περίοδο και το έργο της δύναμης αντίστασης.
  • Να εξηγείς ποια συχνότητα επιβάλλει ο διεγέρτης και πότε το πλάτος γίνεται μέγιστο.
  • Να διαβάζεις την καμπύλη συντονισμού και πώς αλλάζει με την απόσβεση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;