Φθίνουσες και εξαναγκασμένες ταλαντώσεις
Απόσβεση, συντονισμός, και γιατί καταρρέουν γέφυρες.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2020 επαν. Α
Θα μάθεις να
- Να χρησιμοποιείς τον νόμο A = A₀e^(−Λt), τον σταθερό λόγο διαδοχικών πλατών και τον χρόνο υποδιπλασιασμού.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια που χάνεται ανά περίοδο και το έργο της δύναμης αντίστασης.
- Να εξηγείς ποια συχνότητα επιβάλλει ο διεγέρτης και πότε το πλάτος γίνεται μέγιστο.
- Να διαβάζεις την καμπύλη συντονισμού και πώς αλλάζει με την απόσβεση.
Στον πραγματικό κόσμο η ταλάντωση σβήνει
Γιατί μια κούνια που την αφήνεις σταματάει κάποτε, ενώ η ταλάντωση της προηγούμενης ενότητας κρατάει για πάντα; Γιατί εκεί καμία δύναμη δεν αφαιρούσε ενέργεια. Στην πράξη υπάρχει αντίσταση, από τον αέρα, από ένα υγρό ή από εσωτερικές τριβές. Για μικρές ταχύτητες περιγράφεται καλά από μια δύναμη αντίθετη στην ταχύτητα:
Η θετική σταθερά λέγεται σταθερά απόσβεσης, μετριέται σε kg/s και εξαρτάται από το σχήμα του σώματος και από το μέσο. Πάνω στο σώμα δρουν πλέον δύο δυνάμεις: η δύναμη επαναφοράς και η .
Το σώμα εξακολουθεί να ταλαντώνεται, αλλά το πλάτος μειώνεται εκθετικά με τον χρόνο:
Η μετριέται σε . Όσο μεγαλύτερο το , τόσο πιο γρήγορα σβήνει η ταλάντωση. Αν η απόσβεση είναι πολύ μεγάλη, το σώμα δεν ταλαντώνεται καθόλου: επιστρέφει αργά στη θέση ισορροπίας χωρίς να την ξεπεράσει. Αυτή η κίνηση λέγεται απεριοδική, και έτσι δουλεύουν τα αμορτισέρ ενός αυτοκινήτου και ο μηχανισμός που κλείνει αθόρυβα μια πόρτα.
Ο σταθερός λόγος
Η εκθετική μείωση έχει μια ιδιότητα που λύνει τις περισσότερες ασκήσεις χωρίς λογαρίθμους. Πάρε δύο διαδοχικές μέγιστες απομακρύνσεις προς την ίδια μεριά. Απέχουν μία περίοδο, άρα
Ο λόγος είναι σταθερός. Γενικότερα, σε ίσα χρονικά διαστήματα το πλάτος πολλαπλασιάζεται πάντα με τον ίδιο αριθμό. Αν σε s πέφτει στο μισό, στα επόμενα s πέφτει πάλι στο μισό του νέου, και ούτω καθεξής. Μετά από περιόδους:
Ο χρόνος στον οποίο το πλάτος γίνεται μισό λέγεται χρόνος υποδιπλασιασμού. Από :
Δεν εξαρτάται από το : από m σε m και από m σε m χρειάζεται τον ίδιο χρόνο.
Πού πηγαίνει η ενέργεια
Όπως είδες στην ενότητα «Δύναμη επαναφοράς και ενέργεια στην ΑΑΤ», η ενέργεια της ταλάντωσης είναι . Με εκθετικό πλάτος:
Η ενέργεια που λείπει δεν χάθηκε. Τη μετέτρεψε σε θερμότητα η δύναμη αντίστασης, που παράγει πάντα αρνητικό έργο, αφού είναι αντίθετη στην ταχύτητα:
Η απώλεια ανά περίοδο βγαίνει από δύο διαδοχικά πλάτη. Σε ποσοστό είναι σταθερή:
Σε joule όμως μικραίνει από περίοδο σε περίοδο, γιατί το ίδιο ποσοστό παίρνεται από όλο και μικρότερη ενέργεια.
Εξαναγκασμένη ταλάντωση
Για να μη σβήσει η ταλάντωση, χρειάζεται κάποιος να δίνει ενέργεια. Αυτό το κάνει ένας διεγέρτης: μια εξωτερική περιοδική δύναμη με δική της συχνότητα , όπως το χέρι που σπρώχνει την κούνια ή ένας μικρός κινητήρας με έκκεντρο. Ύστερα από ένα σύντομο αρχικό διάστημα, το σύστημα ταλαντώνεται με τη συχνότητα του διεγέρτη, όχι με την ιδιοσυχνότητά του .
Η ιδιοσυχνότητα είναι η συχνότητα με την οποία θα ταλαντωνόταν το σύστημα μόνο του, . Εξαρτάται μόνο από το σύστημα. Ο διεγέρτης δεν την αλλάζει.
| Τι το καθορίζει | |
|---|---|
| Συχνότητα ταλάντωσης | ο διεγέρτης, |
| Πλάτος ταλάντωσης | η απόσταση της από την , και η απόσβεση |
Όταν το πλάτος σταθεροποιηθεί, η ενέργεια της ταλάντωσης μένει σταθερή. Αυτό σημαίνει ότι σε κάθε περίοδο ο διεγέρτης δίνει ακριβώς όση ενέργεια αφαιρεί η αντίσταση.
Συντονισμός
Αν αλλάζεις αργά τη συχνότητα του διεγέρτη και σημειώνεις το πλάτος, παίρνεις την καμπύλη συντονισμού. Το πλάτος γίνεται μέγιστο όταν
Τότε λέμε ότι έχουμε συντονισμό. Η ενέργεια μεταφέρεται από τον διεγέρτη στο σύστημα με τον πιο αποδοτικό τρόπο, γιατί κάθε ώθηση έρχεται τη στιγμή που βοηθάει την κίνηση. Γι' αυτό και η ενέργεια της ταλάντωσης, , είναι μέγιστη.
Τι κάνει η απόσβεση στην καμπύλη:
- μικρή απόσβεση: ψηλή και στενή κορυφή, πρακτικά στο . Το σύστημα «διαλέγει» αυστηρά τη συχνότητα.
- μεγάλη απόσβεση: χαμηλή και πλατιά κορυφή, λίγο κάτω από το .
- χωρίς απόσβεση: το πλάτος στον συντονισμό θα μεγάλωνε χωρίς όριο. Είναι θεωρητικό όριο, δεν συμβαίνει.
Η καμπύλη απαντάει και στα ερωτήματα σύγκρισης. Αν η ανεβαίνει από κάτω προς το , το πλάτος μεγαλώνει. Αν περάσει το , μικραίνει. Και το ίδιο πλάτος εμφανίζεται σε δύο συχνότητες, μία κάτω και μία πάνω από το .

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το πλάτος φθίνουσας ταλάντωσης πέφτει από m σε m σε s. Πόσο είναι στα s και στα s;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σε ίσα χρονικά διαστήματα ο λόγος των πλατών είναι σταθερός. Σε s το πλάτος υποδιπλασιάζεται, οπότε κάθε s υποδιπλασιάζεται ξανά.
Στα s είναι m και στα s είναι m.
Γιατί δεν βγήκε στα s: η μείωση δεν είναι γραμμική. Κάθε s κόβει το μισό από ό,τι έχει απομείνει, και πάντα μένει κάτι.
Παράδειγμα 2
Σώμα μάζας kg κάνει φθίνουσα ταλάντωση με . Βρες τη σταθερά απόσβεσης και σε πόσο χρόνο υποδιπλασιάζονται το πλάτος και η ενέργεια. Δίνεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σταθερά απόσβεσης: από ,
kg/s
Πλάτος: όταν , δηλαδή :
s
Ενέργεια: , οπότε :
s
Έλεγχος με λογική: στα s το πλάτος είναι , και το τετράγωνό του δίνει ακριβώς τη μισή ενέργεια.
Παράδειγμα 3
Σε μια φθίνουσα ταλάντωση χάνεται σε κάθε περίοδο το της ενέργειας. Σε κάθε περίοδο το πλάτος μειώνεται κατά: (α) , (β) , (γ) . Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σωστό το (β).
Μετά από μία περίοδο μένει το της ενέργειας:
, άρα το πλάτος μειώνεται κατά .
Οι παγίδες: το (α) ταυτίζει το ποσοστό του πλάτους με της ενέργειας. Το (γ) μπερδεύει αυτό που χάθηκε με αυτό που έμεινε.
Παράδειγμα 4
Ταλαντωτής με ιδιοσυχνότητα εξαναγκάζεται από διεγέρτη με . Αυξάνεις αργά τη συχνότητα του διεγέρτη ως . Το πλάτος: (α) αυξάνεται συνεχώς, (β) αυξάνεται και μετά μειώνεται, (γ) μένει σταθερό. Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σωστό το (β).
Το πλάτος εξαρτάται από το πόσο απέχει η από την . Από ως η απόσταση μικραίνει και το πλάτος μεγαλώνει. Στο γίνεται συντονισμός και το πλάτος είναι μέγιστο.
Από ως η απόσταση μεγαλώνει ξανά και το πλάτος μικραίνει.
Και η συχνότητα της κίνησης; Ακολουθεί σε κάθε στιγμή τον διεγέρτη: ξεκινά από και φτάνει τα . Η δεν αλλάζει πουθενά.
Παράδειγμα 5
Σύστημα σώματος και ελατηρίου βρίσκεται σε συντονισμό με έναν διεγέρτη. Αντικαθιστάς το σώμα με άλλο, διπλάσιας μάζας, χωρίς να αλλάξεις τον διεγέρτη. Τι γίνεται με τη συχνότητα και το πλάτος της ταλάντωσης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η συχνότητα της κίνησης μένει , γιατί την επιβάλλει ο διεγέρτης, που δεν άλλαξε.
Η ιδιοσυχνότητα αλλάζει: .
Πριν ήταν . Τώρα , δηλαδή ο διεγέρτης δεν είναι πια στην κορυφή της νέας καμπύλης.
Το πλάτος μειώνεται. Για να ξαναγίνει συντονισμός, η συχνότητα του διεγέρτη πρέπει να γίνει .
Παράδειγμα 6
Σώμα μάζας kg είναι δεμένο σε ελατήριο με N/m. Τη στιγμή το αφήνεις από απομάκρυνση m. Δέχεται αντίσταση με kg/s. (α) Βρες το και την περίοδο. (β) Βρες πλάτος και ενέργεια τη στιγμή s, και πόσες περίπου ταλαντώσεις έγιναν ως τότε. (γ) Βρες το έργο της αντίστασης ως τότε. (δ) Τι ποσοστό της ενέργειας χάνεται σε κάθε περίοδο; (ε) Σε ποια συχνότητα διεγέρτη το πλάτος γίνεται μέγιστο; Δίνονται και .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) .
Η απόσβεση είναι μικρή, οπότε s.
(β) , άρα και m.
Αρχικά το σώμα είναι στο άκρο, άρα m και J. Με μισό πλάτος, J.
Ταλαντώσεις: s, και . Χρειάστηκαν περίπου ταλαντώσεις για να υποδιπλασιαστεί το πλάτος: μικρή απόσβεση.
(γ) Η μόνη δύναμη που αφαιρεί ενέργεια είναι η αντίσταση:
J
Αρνητικό, γιατί η δύναμη είναι πάντα αντίθετη στην ταχύτητα.
(δ) Σε μία περίοδο η ενέργεια πολλαπλασιάζεται με .
Χάνεται περίπου το σε κάθε περίοδο, από όποια ενέργεια υπάρχει εκείνη τη στιγμή.
(ε) Το πλάτος μεγιστοποιείται στον συντονισμό, Hz. Τότε σε κάθε περίοδο ο διεγέρτης αναπληρώνει όση ενέργεια αφαιρεί η αντίσταση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα μάζας kg κάνει φθίνουσα ταλάντωση με . Βρες τη σταθερά απόσβεσης .
Τα κατάφερες;
- Να χρησιμοποιείς τον νόμο A = A₀e^(−Λt), τον σταθερό λόγο διαδοχικών πλατών και τον χρόνο υποδιπλασιασμού.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια που χάνεται ανά περίοδο και το έργο της δύναμης αντίστασης.
- Να εξηγείς ποια συχνότητα επιβάλλει ο διεγέρτης και πότε το πλάτος γίνεται μέγιστο.
- Να διαβάζεις την καμπύλη συντονισμού και πώς αλλάζει με την απόσβεση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.