Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μηχανικά κύματα

Η εξίσωση του κύματος και τι ταξιδεύει πραγματικά.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 Β

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι μεταφέρει ένα κύμα και ότι η ταχύτητα διάδοσης εξαρτάται μόνο από το μέσο.
  2. Να γράφεις την εξίσωση του αρμονικού κύματος, με τη σωστή φορά διάδοσης και αρχική φάση.
  3. Να βρίσκεις πότε αρχίζει να ταλαντώνεται ένα σημείο και πού βρίσκεται μια δοσμένη στιγμή.
  4. Να ξεχωρίζεις την ταχύτητα διάδοσης από την ταχύτητα ταλάντωσης των σημείων του μέσου.

Τι ταξιδεύει πραγματικά

Ρίξε μια πέτρα στη λίμνη. Ο κύκλος απλώνεται ως την όχθη, αλλά ο φελλός που επιπλέει δίπλα ανεβοκατεβαίνει και μένει στη θέση του. Κάτι έφτασε στην όχθη· νερό δεν έφτασε.

Ένα μηχανικό κύμα είναι διάδοση μιας διαταραχής μέσα σε ελαστικό μέσο. Κάθε σημείο του μέσου ταλαντώνεται γύρω από τη δική του θέση ισορροπίας και μένει εκεί. Προχωράει η ταλάντωση, όχι η ύλη. Κάθε σημείο παίρνει την κίνηση από το γειτονικό του, γι' αυτό η διαταραχή χρειάζεται χρόνο για να φτάσει μακριά.

Εγκάρσια και διαμήκη

Ταλάντωση σημείωνΠαραδείγματα
Εγκάρσιοκάθετα στη διάδοσηχορδή, σχοινί
Διάμηκεςπαράλληλα στη διάδοσηήχος, ελατήριο που το σπρώχνεις κατά μήκος
Σεισμογράφος σε μουσείο: μεγάλος λευκός κύλινδρος τυλιγμένος με χαρτί, πάνω στο οποίο φαίνονται πυκνές οριζόντιες γραμμές και σκούρα ακανόνιστα ίχνη. Μια ταμπέλα γράφει SEISMOGRAPH.
Σεισμογράφος με περιστρεφόμενο κύλινδρο. Μια πένα γράφει πάνω στο χαρτί την ταλάντωση του εδάφους, γραμμή-γραμμή, και όπου φτάνει σεισμικό κύμα το ίχνος απλώνεται. Από τέτοιες καταγραφές, σε σταθμούς σε όλη τη Γη, οι σεισμολόγοι βρήκαν ότι τα εγκάρσια σεισμικά κύματα δεν περνούν τον εξωτερικό πυρήνα.Φωτογραφία: Atomicdragon136 · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Τα τρία μεγέθη και η μία σχέση

v=λf=λTv = \lambda f = \frac{\lambda}{T}

Θυμάσαι τη σχέση από τη σημασία της: σε χρόνο μιας περιόδου TT η πηγή κάνει μία πλήρη ταλάντωση και η διαταραχή προχωράει ακριβώς ένα μήκος κύματος λ\lambda.

Κάθε μέγεθος έχει τον δικό του «ιδιοκτήτη»:

  • τη συχνότητα την ορίζει η πηγή
  • την ταχύτητα την ορίζει το μέσο (πόσο τεντωμένη είναι η χορδή, πόσο βαριά είναι, από τι υλικό είναι)
  • το μήκος κύματος δεν το ορίζει κανείς μόνο του: προκύπτει από τα δύο, λ=v/f\lambda = v/f

Πλάτος, μήκος κύματος, συχνότητα

Τρεις ανεξάρτητοι σύρτες. Το πλάτος και το μήκος κύματος φαίνονται στο σχήμα· η συχνότητα όχι — ζει στον χρόνο και εμφανίζεται μόνο μέσα στην ταχύτητα.

Περίοδος0,5 s

Μήκος κύματος4 m

Ταχύτητα8 m/s

4 × 2 = 8 · Εδώ οι σύρτες είναι ανεξάρτητοι: αν αλλάξεις μόνο τη συχνότητα με το ίδιο μήκος κύματος, αλλάζει η ταχύτητα, σαν να άλλαξες μέσο. Στο ίδιο μέσο η ταχύτητα μένει σταθερή, και μια νέα συχνότητα αλλάζει το μήκος κύματος.

Πότε ξεκινά ένα σημείο

Η πηγή OO βρίσκεται στο x=0x = 0 και αρχίζει να ταλαντώνεται τη στιγμή t=0t = 0. Η διαταραχή φτάνει στο σημείο με τετμημένη xx τη στιγμή

t1=xvt_1 = \frac{x}{v}

Ως τότε το σημείο είναι ακίνητο στη θέση ισορροπίας. Από εκεί και πέρα κάνει ακριβώς την ίδια ταλάντωση με την πηγή, με το ίδιο πλάτος και την ίδια περίοδο, αργοπορημένη κατά t1t_1.

Δύο συνέπειες που ζητιούνται συχνά:

  • Κάθε σημείο ξεκινά όπως ξεκίνησε η πηγή: από τη θέση ισορροπίας, και προς την ίδια φορά. Αν η πηγή ξεκίνησε προς τα πάνω, κάθε σημείο που «ξυπνά» κινείται πρώτα προς τα πάνω.
  • Ένα σημείο έχει κάνει N=t−t1TN = \dfrac{t - t_1}{T} ταλαντώσεις ως τη στιγμή tt. Η πηγή έχει κάνει tT\dfrac{t}{T}.

Η εξίσωση του αρμονικού κύματος

Αν η πηγή κάνει yO=A ημ ωty_O = A\,\eta\mu\,\omega t, το σημείο στο xx κάνει την ίδια κίνηση με καθυστέρηση x/vx/v:

y=A ημ ω(t−xv)=A ημ 2π(tT−xλ),t≥xvy = A\,\eta\mu\,\omega\left(t - \frac{x}{v}\right) = A\,\eta\mu\,2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right), \qquad t \geq \frac{x}{v}

Η δεύτερη μορφή βγαίνει με ω=2π/T\omega = 2\pi/T και vT=λvT = \lambda. Η ποσότητα μέσα στο ημίτονο είναι η φάση του σημείου.

Η εξίσωση έχει δύο μεταβλητές και περιγράφει δύο πράγματα:

Κρατάς σταθερόΠαίρνεις
το xxτην ταλάντωση ενός σημείου στον χρόνο
το ttτη μορφή ολόκληρου του μέσου εκείνη τη στιγμή (στιγμιότυπο)

Τα δύο γραφήματα και τη φάση ως συνάρτηση του xx και του tt τα δουλεύεις στην ενότητα «Στιγμιότυπα και διαγράμματα κύματος».

Η φορά διάδοσης είναι στο πρόσημο

  • y=A ημ 2π(tT−xλ)y = A\,\eta\mu\,2\pi\left(\dfrac{t}{T} - \dfrac{x}{\lambda}\right): το κύμα διαδίδεται προς τη θετική φορά του άξονα.
  • y=A ημ 2π(tT+xλ)y = A\,\eta\mu\,2\pi\left(\dfrac{t}{T} + \dfrac{x}{\lambda}\right): διαδίδεται προς την αρνητική φορά.

Ο λόγος: στο «μείον», όσο μεγαλώνει το xx τόσο πιο πίσω είναι η φάση, δηλαδή τόσο πιο αργά έφτασε το κύμα. Τα σημεία με μεγαλύτερο xx ακολουθούν, άρα το κύμα πηγαίνει προς τα μεγαλύτερα xx.

Συχνά η εξίσωση δίνεται ως y=A ημ(ωt−kx)y = A\,\eta\mu(\omega t - kx). Τη φέρνεις στη γενική μορφή βγάζοντας κοινό παράγοντα το 2π2\pi, και διαβάζεις 1/T1/T και 1/λ1/\lambda. Η ταχύτητα είναι ο λόγος των δύο συντελεστών: v=ω/kv = \omega / k.

Αρχική φάση: όταν η πηγή ξεκινά προς τα κάτω

Η εξίσωση της προηγούμενης παραγράφου προϋποθέτει ότι η αρχή των αξόνων είναι στη θέση της πηγής και ότι η πηγή ξεκινά τη στιγμή t=0t = 0 από τη θέση ισορροπίας προς τη θετική φορά. Αν ξεκινά προς την αρνητική, τότε yO=A ημ(ωt+π)y_O = A\,\eta\mu(\omega t + \pi) και το π περνά σε όλα τα σημεία:

y=A ημ[2π(tT−xλ)+π],t≥xvy = A\,\eta\mu\left[2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right) + \pi\right], \qquad t \geq \frac{x}{v}

Τον χρόνο άφιξης δεν τον αλλάζει: το t1=x/vt_1 = x/v ισχύει πάντα. Αλλάζει μόνο προς τα πού κινείται πρώτα κάθε σημείο.

Ταχύτητα και επιτάχυνση ενός σημείου

Κάθε σημείο που ταλαντώνεται κάνει απλή αρμονική ταλάντωση, με τις εξισώσεις της ενότητας «Απλή αρμονική ταλάντωση»:

vσ=ωA συν 2π(tT−xλ),a=−ω2yv_{\sigma} = \omega A\,\sigma\upsilon\nu\,2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right), \qquad a = -\omega^2 y

Η μέγιστη ταχύτητα ταλάντωσης ωA\omega A εξαρτάται από την πηγή (πλάτος, συχνότητα). Η ταχύτητα διάδοσης εξαρτάται από το μέσο. Μπορεί η μία να είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη από την άλλη: δεν υπάρχει σχέση που να τις συνδέει.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ήχος περνά από τον αέρα (v1=340v_1 = 340 m/s) στο νερό (v2=1530v_2 = 1530 m/s). Ο λόγος λ2/λ1\lambda_2/\lambda_1 των μηκών κύματος είναι: (α) 11 (β) 4,54{,}5 (γ) 29\dfrac{2}{9}. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δίνεται y=0,04 ημ(10πt+2,5πx)y = 0{,}04\,\eta\mu(10\pi t + 2{,}5\pi x) σε SI. Βρες πλάτος, περίοδο, μήκος κύματος, ταχύτητα και φορά διάδοσης.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η πηγή OO (x=0x = 0) αρχίζει τη στιγμή t=0t = 0 να ταλαντώνεται από τη θέση ισορροπίας προς τα πάνω, με A=5A = 5 cm και T=0,4T = 0{,}4 s. Το κύμα διαδίδεται προς τη θετική φορά με v=2v = 2 m/s. Πού βρίσκεται το σημείο KK, με xK=1,1x_K = 1{,}1 m, τις στιγμές 0,40{,}4 s και 0,80{,}8 s;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Στην ίδια χορδή, η πηγή διπλασιάζει τη συχνότητά της, με το ίδιο πλάτος. Τι γίνεται με την ταχύτητα διάδοσης, το μήκος κύματος και τη μέγιστη ταχύτητα ταλάντωσης των σημείων;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η πηγή OO μιας χορδής (x=0x = 0) αρχίζει τη στιγμή t=0t = 0 να ταλαντώνεται από τη θέση ισορροπίας προς την αρνητική φορά, με A=4A = 4 cm και T=0,2T = 0{,}2 s. Το κύμα φτάνει στο σημείο MM (xM=0,6x_M = 0{,}6 m) τη στιγμή 0,30{,}3 s. (α) Βρες vv και λ\lambda. (β) Γράψε την εξίσωση του κύματος. (γ) Βρες απομάκρυνση, ταχύτητα και επιτάχυνση του MM τη στιγμή 0,450{,}45 s. (δ) Πού είναι τότε η πηγή;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι μεταφέρει ένα μηχανικό κύμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Κύμα έχει λ=1,5\lambda = 1{,}5 m και f=40f = 40 Hz. Βρες την ταχύτητα διάδοσης.

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι μεταφέρει ένα κύμα και ότι η ταχύτητα διάδοσης εξαρτάται μόνο από το μέσο.
  • Να γράφεις την εξίσωση του αρμονικού κύματος, με τη σωστή φορά διάδοσης και αρχική φάση.
  • Να βρίσκεις πότε αρχίζει να ταλαντώνεται ένα σημείο και πού βρίσκεται μια δοσμένη στιγμή.
  • Να ξεχωρίζεις την ταχύτητα διάδοσης από την ταχύτητα ταλάντωσης των σημείων του μέσου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;