Στιγμιότυπα και διαγράμματα κύματος
Το στιγμιότυπο, η απομάκρυνση ενός σημείου με τον χρόνο, η φάση και η διαφορά φάσης.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Δ ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 Β
Θα μάθεις να
- Να σχεδιάζεις το στιγμιότυπο ενός κύματος και το διάγραμμα απομάκρυνσης–χρόνου ενός σημείου.
- Να γράφεις και να σχεδιάζεις τη φάση ως συνάρτηση της θέσης και του χρόνου.
- Να υπολογίζεις τη διαφορά φάσης δύο σημείων και να βρίσκεις σημεία σε φάση ή σε αντίθεση φάσης.
- Να διαβάζεις από ένα διάγραμμα πλάτος, μήκος κύματος, περίοδο, ταχύτητα και φορά κίνησης ενός σημείου.
Δύο φωτογραφίες του ίδιου κύματος
Η εξίσωση έχει δύο μεταβλητές, άρα δεν γίνεται ένα γράφημα. Γίνονται δύο, και μοιάζουν τόσο πολύ που τα μπερδεύεις:
| Γράφημα | Τι κρατάς σταθερό | Οριζόντιος άξονας | Η «απόσταση» δύο κορυφών είναι |
|---|---|---|---|
| στιγμιότυπο – | τον χρόνο | θέση | το μήκος κύματος |
| ταλάντωση σημείου – | τη θέση | χρόνος | η περίοδος |
Το στιγμιότυπο είναι φωτογραφία όλης της χορδής. Το – είναι βίντεο ενός σημείου. Πριν διαβάσεις διάγραμμα, κοίτα τι γράφει ο οριζόντιος άξονας.
Η πηγή είναι στο και ξεκινά τη στιγμή από τη θέση ισορροπίας, όπως στην ενότητα «Μηχανικά κύματα».
Το στιγμιότυπο
Για να σχεδιάσεις το στιγμιότυπο μιας στιγμής , δεν χρειάζεται να αντικαταστήσεις δέκα τιμές του . Αρκούν πέντε βήματα:
- Πού έχει φτάσει το κύμα: . Από εκεί και πέρα η χορδή είναι ίσια, .
- Πόσα μήκη κύματος χωράνε από την πηγή ως το μέτωπο: .
- Το κομμάτι ακριβώς πίσω από το μέτωπο έχει τη μορφή της πρώτης κίνησης της πηγής. Αν η πηγή ξεκίνησε προς τα πάνω, το σημείο που μόλις ξεκίνησε ανεβαίνει, και αυτό που είναι πίσω του είναι ήδη στο .
- Προς την πηγή, ανά : (ή ανάποδα αν η πηγή ξεκίνησε προς τα κάτω).
- Έλεγχος στο : η πηγή πρέπει να είναι στη θέση .
Ποιο σημείο ανεβαίνει
Το στιγμιότυπο δείχνει πού είναι κάθε σημείο, όχι προς τα πού πηγαίνει. Αυτό βγαίνει με δύο τρόπους.
Ο γείτονας προς την πηγή. Κάθε σημείο κάνει ό,τι έκανε λίγο νωρίτερα ο γείτονάς του προς την πηγή. Αν ο γείτονας είναι πιο ψηλά, το σημείο θα ανέβει· αν είναι πιο χαμηλά, θα κατέβει.
Η εξίσωση. : το πρόσημο του συνημιτόνου δίνει τη φορά.
Στις κορυφές και στις κοιλάδες τα σημεία είναι στιγμιαία ακίνητα. Στη θέση ισορροπίας έχουν τη μέγιστη ταχύτητα .
Το διάγραμμα – ενός σημείου
Για ένα σημείο στη θέση το διάγραμμα έχει δύο κομμάτια:
- από ως : ευθεία πάνω στον άξονα, γιατί το κύμα δεν έχει φτάσει
- από και μετά: ημιτονοειδής με πλάτος και περίοδο , που ξεκινά από το μηδέν όπως ξεκίνησε η πηγή
Από ένα τέτοιο διάγραμμα διαβάζεις , και . Αν ξέρεις και τη θέση του σημείου, βγαίνει η ταχύτητα και μετά το .
Η φάση ως συνάρτηση του και του
Η φάση ενός σημείου είναι , για τα σημεία που ταλαντώνονται.
Μια δοσμένη στιγμή η φάση είναι γραμμική και φθίνουσα συνάρτηση του :
Ξεκινά από στην πηγή και μηδενίζεται στο μέτωπο. Πέρα από το μέτωπο δεν σχεδιάζεις τίποτα.
Για ένα δοσμένο σημείο η φάση είναι γραμμική και αύξουσα συνάρτηση του , με κλίση :
Ξεκινά από το μηδέν τη στιγμή . Αν η πηγή έχει αρχική φάση , όλες οι ευθείες ανεβαίνουν κατά και η τιμή στο μέτωπο είναι , όχι μηδέν.
Διαφορά φάσης δύο σημείων
Δύο σημεία και που ταλαντώνονται, με , έχουν την ίδια στιγμή διαφορά φάσης
ανεξάρτητη από τον χρόνο. Το πιο απομακρυσμένο σημείο καθυστερεί.
| Απόσταση | Τα δύο σημεία | |
|---|---|---|
| σε φάση: ίδια απομάκρυνση και ίδια ταχύτητα κάθε στιγμή | ||
| σε αντίθεση φάσης: αντίθετη απομάκρυνση και αντίθετη ταχύτητα | ||
| όταν το ένα είναι σε ακραία θέση, το άλλο περνά από την ισορροπία |
Για το ίδιο σημείο σε δύο στιγμές, η αντίστοιχη σχέση είναι .
Από το διάγραμμα στα μεγέθη
| Από | Διαβάζεις |
|---|---|
| στιγμιότυπο – | , (απόσταση δύο κορυφών), θέση μετώπου , φορά εκκίνησης της πηγής |
| – σημείου | , (απόσταση δύο κορυφών), στιγμή άφιξης , φορά εκκίνησης |
| φ– | κλίση , φάση της πηγής , θέση μετώπου |
| φ– | κλίση , στιγμή άφιξης |
Μετά: , ή από τη θέση του μετώπου. Με , , και τη φορά εκκίνησης γράφεις την εξίσωση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το σχήμα δείχνει το στιγμιότυπο ενός κύματος σε χορδή τη στιγμή s ( και σε cm). Η πηγή είναι στο . (α) Η ταχύτητα διάδοσης είναι: (i) m/s (ii) m/s (iii) m/s. (β) Από τα σημεία , , , ποιο κινείται προς τα πάνω; Αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Σωστό το (i). Το μέτωπο είναι στο cm, άρα m/s.
Το (ii) είναι , σαν να είχε προχωρήσει το κύμα ένα μόνο μήκος κύματος· ως το μέτωπο χωράνε .
(β) Το . Ο γείτονας του προς την πηγή (λίγο αριστερά από τα cm) είναι πάνω από τον άξονα, οπότε το ανεβαίνει. Ο γείτονας του προς την πηγή είναι κάτω, οπότε το κατεβαίνει. Το είναι σε κοιλάδα και στιγμιαία ακίνητο.
Έλεγχος με τη φάση. s, οπότε με σε cm. Για το : , . Για το : , .
Παράδειγμα 2
Η πηγή μιας χορδής ξεκινά τη στιγμή από τη θέση ισορροπίας προς τα πάνω, με cm και s. Το κύμα διαδίδεται με m/s. Σχεδίασε το στιγμιότυπο τη στιγμή s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μέτωπο: m. Από τα m και μετά η χορδή είναι ίσια.
Μήκος κύματος: m. Ως το μέτωπο χωράνε μήκη κύματος. Ένα τέταρτο του είναι m.
Από το μέτωπο προς την πηγή, ανά m. Η πηγή ξεκίνησε προς τα πάνω, άρα πίσω από το μέτωπο έρχεται πρώτα κορυφή:
: · : cm · : · : cm · : · : cm · : · : cm · : · : cm · :
Έλεγχος στην πηγή: . Συμφωνεί.
Παράδειγμα 3
Σε κύμα στην επιφάνεια μιας λίμνης, το σχήμα δείχνει την απομάκρυνση ενός φελλού σε συνάρτηση με τον χρόνο (οριζόντιος άξονας: σε s, κατακόρυφος: σε cm). Ο φελλός απέχει m από την πηγή, που ξεκίνησε τη στιγμή . Βρες και , προς τα πού ξεκίνησε η πηγή, και γράψε την εξίσωση του κύματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από το σχήμα: ο φελλός ξεκινά τη στιγμή s, το πλάτος είναι cm, και δύο διαδοχικές κοιλάδες απέχουν s.
Ταχύτητα και μήκος κύματος: m/s, m.
Φορά εκκίνησης: μετά τα s η καμπύλη πηγαίνει πρώτα κάτω από τον άξονα. Ο φελλός ξεκίνησε προς τα κάτω, άρα και η πηγή: αρχική φάση .
Εξίσωση: σε SI, για .
Έλεγχος στο , λίγο μετά τα s: η φάση είναι λίγο πάνω από , άρα . Συμφωνεί με το σχήμα.
Παράδειγμα 4
Σε κύμα με m, τα σημεία και ταλαντώνονται και το απέχει m περισσότερο από την πηγή. Κάποια στιγμή το είναι στη θετική ακραία θέση. Τότε το : (α) είναι στη θέση ισορροπίας και κινείται προς τα κάτω (β) είναι στη θέση ισορροπίας και κινείται προς τα πάνω (γ) είναι στην αρνητική ακραία θέση. Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σωστό το (α).
, με το να καθυστερεί.
Το είναι στο , άρα . Τότε , που είναι ισοδύναμη με .
και : θέση ισορροπίας, προς τα κάτω.
Το (γ) θα ίσχυε για , και το (β) για .
Παράδειγμα 5
Μακρύ σχοινί, πηγή στο που ξεκίνησε τη στιγμή . Το σχήμα δείχνει το στιγμιότυπο τη στιγμή s ( σε m, σε cm). (α) Βρες , , . (β) Γράψε την εξίσωση του κύματος. (γ) Γράψε τη φάση ως συνάρτηση του τη στιγμή . (δ) Πόσα σημεία ταλαντώνονται τότε σε φάση με την πηγή; (ε) Βρες την ταχύτητα ταλάντωσης του σημείου στο m τη στιγμή .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Μέτωπο στα m: m/s. Κορυφές στα και m: m. s. Έλεγχος: .
(β) Δίπλα στο μέτωπο (λίγο πριν τα m) η χορδή είναι πάνω από τον άξονα: τα σημεία ξεκινούν προς τα πάνω, άρα και η πηγή, και η αρχική φάση είναι μηδέν. Με m:
σε SI, για .
(γ) Για s: (rad, με σε m), για m. Ευθεία από στην πηγή ως στο μέτωπο.
(δ) Σε φάση με την πηγή σημαίνει : τα σημεία στα m και στα m. Το επόμενο θα ήταν στα m, όπου το κύμα δεν έχει φτάσει. Δύο σημεία.
(ε) Για το : . Με rad/s:
m/s, προς τα πάνω, όπως δείχνει και ο γείτονας προς την πηγή, που είναι πάνω από τον άξονα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το σχήμα δείχνει το στιγμιότυπο ενός κύματος σε σχοινί ( σε m, σε cm). Το κύμα διαδίδεται με m/s. Βρες το πλάτος, το μήκος κύματος και την περίοδο.
Τα κατάφερες;
- Να σχεδιάζεις το στιγμιότυπο ενός κύματος και το διάγραμμα απομάκρυνσης–χρόνου ενός σημείου.
- Να γράφεις και να σχεδιάζεις τη φάση ως συνάρτηση της θέσης και του χρόνου.
- Να υπολογίζεις τη διαφορά φάσης δύο σημείων και να βρίσκεις σημεία σε φάση ή σε αντίθεση φάσης.
- Να διαβάζεις από ένα διάγραμμα πλάτος, μήκος κύματος, περίοδο, ταχύτητα και φορά κίνησης ενός σημείου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.