Μετάβαση στο περιεχόμενο

Στιγμιότυπα και διαγράμματα κύματος

Το στιγμιότυπο, η απομάκρυνση ενός σημείου με τον χρόνο, η φάση και η διαφορά φάσης.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Δ ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 Β

Θα μάθεις να

  1. Να σχεδιάζεις το στιγμιότυπο ενός κύματος και το διάγραμμα απομάκρυνσης–χρόνου ενός σημείου.
  2. Να γράφεις και να σχεδιάζεις τη φάση ως συνάρτηση της θέσης και του χρόνου.
  3. Να υπολογίζεις τη διαφορά φάσης δύο σημείων και να βρίσκεις σημεία σε φάση ή σε αντίθεση φάσης.
  4. Να διαβάζεις από ένα διάγραμμα πλάτος, μήκος κύματος, περίοδο, ταχύτητα και φορά κίνησης ενός σημείου.

Δύο φωτογραφίες του ίδιου κύματος

Η εξίσωση y=A ημ 2π(tT−xλ)y = A\,\eta\mu\,2\pi\left(\dfrac{t}{T} - \dfrac{x}{\lambda}\right) έχει δύο μεταβλητές, άρα δεν γίνεται ένα γράφημα. Γίνονται δύο, και μοιάζουν τόσο πολύ που τα μπερδεύεις:

ΓράφημαΤι κρατάς σταθερόΟριζόντιος άξοναςΗ «απόσταση» δύο κορυφών είναι
στιγμιότυπο yy–xxτον χρόνο ttθέση xxτο μήκος κύματος λ\lambda
ταλάντωση σημείου yy–ttτη θέση xxχρόνος ttη περίοδος TT

Το στιγμιότυπο είναι φωτογραφία όλης της χορδής. Το yy–tt είναι βίντεο ενός σημείου. Πριν διαβάσεις διάγραμμα, κοίτα τι γράφει ο οριζόντιος άξονας.

Η πηγή είναι στο x=0x = 0 και ξεκινά τη στιγμή t=0t = 0 από τη θέση ισορροπίας, όπως στην ενότητα «Μηχανικά κύματα».

Το στιγμιότυπο

Το στιγμιότυπο, στιγμή προς στιγμή

Κύμα με A = 2 cm, λ = 8 cm, T = 1 s, άρα v = 8 cm/s. Σύρε τον χρόνο: το μέτωπο προχωρά 8 cm κάθε δευτερόλεπτο, και πίσω του χωράει ένα μήκος κύματος ανά περίοδο. Δεξιά από το μέτωπο η χορδή είναι ακόμα ίσια.

Ζωντανή ενημέρωση
Μέτωπο στο x (cm)
12
Μήκη κύματος ως το μέτωπο
1,5
  • στιγμιότυπο

Δοκίμασε

Για να σχεδιάσεις το στιγμιότυπο μιας στιγμής t1t_1, δεν χρειάζεται να αντικαταστήσεις δέκα τιμές του xx. Αρκούν πέντε βήματα:

  1. Πού έχει φτάσει το κύμα: x1=vt1x_1 = v t_1. Από εκεί και πέρα η χορδή είναι ίσια, y=0y = 0.
  2. Πόσα μήκη κύματος χωράνε από την πηγή ως το μέτωπο: N=x1λ=t1TN = \dfrac{x_1}{\lambda} = \dfrac{t_1}{T}.
  3. Το κομμάτι ακριβώς πίσω από το μέτωπο έχει τη μορφή της πρώτης κίνησης της πηγής. Αν η πηγή ξεκίνησε προς τα πάνω, το σημείο που μόλις ξεκίνησε ανεβαίνει, και αυτό που είναι λ/4\lambda/4 πίσω του είναι ήδη στο +A+A.
  4. Προς την πηγή, ανά λ/4\lambda/4: 0, +A, 0, −A, 0, …0,\ +A,\ 0,\ -A,\ 0,\ \dots (ή ανάποδα αν η πηγή ξεκίνησε προς τα κάτω).
  5. Έλεγχος στο x=0x = 0: η πηγή πρέπει να είναι στη θέση yO=A ημ2πt1Ty_O = A\,\eta\mu\dfrac{2\pi t_1}{T}.

Ποιο σημείο ανεβαίνει

Το στιγμιότυπο δείχνει πού είναι κάθε σημείο, όχι προς τα πού πηγαίνει. Αυτό βγαίνει με δύο τρόπους.

Ο γείτονας προς την πηγή. Κάθε σημείο κάνει ό,τι έκανε λίγο νωρίτερα ο γείτονάς του προς την πηγή. Αν ο γείτονας είναι πιο ψηλά, το σημείο θα ανέβει· αν είναι πιο χαμηλά, θα κατέβει.

Η εξίσωση. vσ=ωA συνφv_{\sigma} = \omega A\,\sigma\upsilon\nu\varphi: το πρόσημο του συνημιτόνου δίνει τη φορά.

Στις κορυφές και στις κοιλάδες τα σημεία είναι στιγμιαία ακίνητα. Στη θέση ισορροπίας έχουν τη μέγιστη ταχύτητα ωA\omega A.

Το διάγραμμα yy–tt ενός σημείου

Για ένα σημείο στη θέση x1x_1 το διάγραμμα έχει δύο κομμάτια:

  • από t=0t = 0 ως t1=x1/vt_1 = x_1/v: ευθεία πάνω στον άξονα, γιατί το κύμα δεν έχει φτάσει
  • από t1t_1 και μετά: ημιτονοειδής με πλάτος AA και περίοδο TT, που ξεκινά από το μηδέν όπως ξεκίνησε η πηγή

Η ταλάντωση ενός σημείου

Το ίδιο κύμα: A = 2 cm, λ = 8 cm, T = 1 s. Σύρε τη θέση του σημείου. Όσο πιο μακριά από την πηγή, τόσο αργότερα ξεκινά· η μορφή της ταλάντωσης μένει ίδια.

Ζωντανή ενημέρωση
Ξεκινά τη στιγμή (s)
0,75
  • y–t

Από ένα τέτοιο διάγραμμα διαβάζεις AA, TT και t1t_1. Αν ξέρεις και τη θέση του σημείου, βγαίνει η ταχύτητα v=x1/t1v = x_1/t_1 και μετά το λ=vT\lambda = vT.

Η φάση ως συνάρτηση του xx και του tt

Η φάση ενός σημείου είναι φ=2π(tT−xλ)\varphi = 2\pi\left(\dfrac{t}{T} - \dfrac{x}{\lambda}\right), για τα σημεία που ταλαντώνονται.

Μια δοσμένη στιγμή t1t_1 η φάση είναι γραμμική και φθίνουσα συνάρτηση του xx:

φ=2πt1T−2πλ x,0≤x≤vt1\varphi = \frac{2\pi t_1}{T} - \frac{2\pi}{\lambda}\,x, \qquad 0 \leq x \leq v t_1

Ξεκινά από 2πt1T\dfrac{2\pi t_1}{T} στην πηγή και μηδενίζεται στο μέτωπο. Πέρα από το μέτωπο δεν σχεδιάζεις τίποτα.

Για ένα δοσμένο σημείο x1x_1 η φάση είναι γραμμική και αύξουσα συνάρτηση του tt, με κλίση 2π/T2\pi/T:

φ=2πT t−2πx1λ,t≥x1v\varphi = \frac{2\pi}{T}\,t - \frac{2\pi x_1}{\lambda}, \qquad t \geq \frac{x_1}{v}

Ξεκινά από το μηδέν τη στιγμή t1=x1/vt_1 = x_1/v. Αν η πηγή έχει αρχική φάση π\pi, όλες οι ευθείες ανεβαίνουν κατά π\pi και η τιμή στο μέτωπο είναι π\pi, όχι μηδέν.

Η φάση κατά μήκος της χορδής

Το ίδιο κύμα (λ = 8 cm, T = 1 s), με τη φάση σε πολλαπλάσια του π. Σύρε τον χρόνο: η ευθεία ανεβαίνει ολόκληρη και φτάνει πιο μακριά, αλλά η κλίση της μένει ίδια, −2π/λ.

Ζωντανή ενημέρωση
Φάση της πηγής (σε π rad)
3
  • φ–x

Διαφορά φάσης δύο σημείων

Δύο σημεία KK και Λ\Lambda που ταλαντώνονται, με xΛ>xKx_{\Lambda} > x_K, έχουν την ίδια στιγμή διαφορά φάσης

Δφ=φK−φΛ=2π (xΛ−xK)λ=2π Δxλ\Delta\varphi = \varphi_K - \varphi_{\Lambda} = \frac{2\pi\,(x_{\Lambda} - x_K)}{\lambda} = \frac{2\pi\,\Delta x}{\lambda}

ανεξάρτητη από τον χρόνο. Το πιο απομακρυσμένο σημείο καθυστερεί.

Απόσταση Δx\Delta xΔφ\Delta\varphiΤα δύο σημεία
kλk\lambda2kπ2k\piσε φάση: ίδια απομάκρυνση και ίδια ταχύτητα κάθε στιγμή
(2k+1)λ2(2k+1)\dfrac{\lambda}{2}(2k+1)π(2k+1)\piσε αντίθεση φάσης: αντίθετη απομάκρυνση και αντίθετη ταχύτητα
λ4\dfrac{\lambda}{4}π2\dfrac{\pi}{2}όταν το ένα είναι σε ακραία θέση, το άλλο περνά από την ισορροπία

Για το ίδιο σημείο σε δύο στιγμές, η αντίστοιχη σχέση είναι Δφ=2π ΔtT\Delta\varphi = \dfrac{2\pi\,\Delta t}{T}.

Από το διάγραμμα στα μεγέθη

ΑπόΔιαβάζεις
στιγμιότυπο yy–xxAA, λ\lambda (απόσταση δύο κορυφών), θέση μετώπου x1x_1, φορά εκκίνησης της πηγής
yy–tt σημείουAA, TT (απόσταση δύο κορυφών), στιγμή άφιξης t1t_1, φορά εκκίνησης
φ–xxκλίση −2π/λ-2\pi/\lambda, φάση της πηγής 2πt1/T2\pi t_1/T, θέση μετώπου
φ–ttκλίση 2π/T2\pi/T, στιγμή άφιξης t1t_1

Μετά: v=λ/Tv = \lambda/T, ή v=x1/t1v = x_1/t_1 από τη θέση του μετώπου. Με AA, TT, λ\lambda και τη φορά εκκίνησης γράφεις την εξίσωση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το σχήμα δείχνει το στιγμιότυπο ενός κύματος σε χορδή τη στιγμή t1=0,3t_1 = 0{,}3 s (xx και yy σε cm). Η πηγή είναι στο x=0x = 0. (α) Η ταχύτητα διάδοσης είναι: (i) 0,40{,}4 m/s (ii) 0,270{,}27 m/s (iii) 0,60{,}6 m/s. (β) Από τα σημεία KK, Λ\Lambda, MM, ποιο κινείται προς τα πάνω; Αιτιολόγησε.

Στιγμιότυπο κύματος: ημιτονοειδής καμπύλη πλάτους 2 cm από το x = 0 ως το x = 12 cm, με κορυφές στα 2 και 10 cm και κοιλάδα στα 6 cm, και ίσια γραμμή μετά τα 12 cm. Σημειωμένα τα Κ (4, 0), Λ (6, −2) και Μ (8, 0).xy246810121416−22OΚΛΜ

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η πηγή OO μιας χορδής ξεκινά τη στιγμή t=0t = 0 από τη θέση ισορροπίας προς τα πάνω, με A=5A = 5 cm και T=0,5T = 0{,}5 s. Το κύμα διαδίδεται με v=4v = 4 m/s. Σχεδίασε το στιγμιότυπο τη στιγμή t1=1,25t_1 = 1{,}25 s.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε κύμα στην επιφάνεια μιας λίμνης, το σχήμα δείχνει την απομάκρυνση ενός φελλού KK σε συνάρτηση με τον χρόνο (οριζόντιος άξονας: tt σε s, κατακόρυφος: yy σε cm). Ο φελλός απέχει 66 m από την πηγή, που ξεκίνησε τη στιγμή t=0t = 0. Βρες vv και λ\lambda, προς τα πού ξεκίνησε η πηγή, και γράψε την εξίσωση του κύματος.

Διάγραμμα απομάκρυνσης–χρόνου: η γραμμή μένει πάνω στον άξονα ως το t = 3 s και μετά γίνεται ημιτονοειδής με πλάτος 3 cm, που κατεβαίνει πρώτα και έχει κοιλάδες στα 3,5 s και 5,5 s.xy12345678910−4−3−2−11234O

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σε κύμα με λ=0,4\lambda = 0{,}4 m, τα σημεία KK και Λ\Lambda ταλαντώνονται και το Λ\Lambda απέχει 0,30{,}3 m περισσότερο από την πηγή. Κάποια στιγμή το KK είναι στη θετική ακραία θέση. Τότε το Λ\Lambda: (α) είναι στη θέση ισορροπίας και κινείται προς τα κάτω (β) είναι στη θέση ισορροπίας και κινείται προς τα πάνω (γ) είναι στην αρνητική ακραία θέση. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Μακρύ σχοινί, πηγή στο x=0x = 0 που ξεκίνησε τη στιγμή t=0t = 0. Το σχήμα δείχνει το στιγμιότυπο τη στιγμή t1=5t_1 = 5 s (xx σε m, yy σε cm). (α) Βρες vv, λ\lambda, TT. (β) Γράψε την εξίσωση του κύματος. (γ) Γράψε τη φάση ως συνάρτηση του xx τη στιγμή t1t_1. (δ) Πόσα σημεία ταλαντώνονται τότε σε φάση με την πηγή; (ε) Βρες την ταχύτητα ταλάντωσης του σημείου Σ\Sigma στο x=6x = 6 m τη στιγμή t1t_1.

Στιγμιότυπο κύματος: ημιτονοειδής καμπύλη πλάτους 5 cm από το x = 0 ως το x = 10 m, με κορυφές στα 1, 5 και 9 m και κοιλάδες στα 3 και 7 m, και ίσια γραμμή μετά τα 10 m.xy123456789101112−6−5−4−3−2−1123456O

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε διάγραμμα απομάκρυνσης–χρόνου ενός σημείου, η απόσταση δύο διαδοχικών κορυφών πάνω στον οριζόντιο άξονα είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Το σχήμα δείχνει το στιγμιότυπο ενός κύματος σε σχοινί (xx σε m, yy σε cm). Το κύμα διαδίδεται με 33 m/s. Βρες το πλάτος, το μήκος κύματος και την περίοδο.

Στιγμιότυπο κύματος: ημιτονοειδής καμπύλη από το x = 0 ως το x = 12 m, με κορυφές στο ύψος 3 cm στα 1,5 και 7,5 m και κοιλάδες στα 4,5 και 10,5 m.xy123456789101112−4−3−2−11234O

Τα κατάφερες;

  • Να σχεδιάζεις το στιγμιότυπο ενός κύματος και το διάγραμμα απομάκρυνσης–χρόνου ενός σημείου.
  • Να γράφεις και να σχεδιάζεις τη φάση ως συνάρτηση της θέσης και του χρόνου.
  • Να υπολογίζεις τη διαφορά φάσης δύο σημείων και να βρίσκεις σημεία σε φάση ή σε αντίθεση φάσης.
  • Να διαβάζεις από ένα διάγραμμα πλάτος, μήκος κύματος, περίοδο, ταχύτητα και φορά κίνησης ενός σημείου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;