Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συμβολή κυμάτων

Δύο σύγχρονες πηγές: πού ενισχύονται τα κύματα, πού αλληλοαναιρούνται, και με τι πλάτος ταλαντώνεται κάθε σημείο.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2025 Α ·2024 επαν. Α ·2023 Α

Θα μάθεις να

  1. Να γράφεις την εξίσωση ταλάντωσης ενός σημείου όπου συμβάλλουν τα κύματα δύο σύγχρονων πηγών, με το σωστό πλάτος και τη σωστή φάση.
  2. Να κρίνεις από τη διαφορά δρόμου αν η συμβολή είναι ενισχυτική ή αποσβεστική και να μετράς τις γραμμές ενίσχυσης και απόσβεσης ανάμεσα στις πηγές.
  3. Να περιγράφεις την κίνηση ενός σημείου πριν και μετά την άφιξη του δεύτερου κύματος.
  4. Να εξηγείς πώς ανακατανέμεται η ενέργεια στη συμβολή.

Δύο κύματα στο ίδιο σημείο

Ρίχνεις δύο πετραδάκια σε μια λίμνη, το ένα δίπλα στο άλλο. Οι κυκλικοί κυματισμοί απλώνονται, συναντιούνται και περνούν ο ένας μέσα από τον άλλο. Τι κάνει ένα φύλλο που επιπλέει εκεί που συναντιούνται; Το μέσο δεν διαλέγει ποιο κύμα θα ακολουθήσει. Κάνει και τα δύο:

Αρχή της επαλληλίας. Όταν δύο κύματα φτάνουν ταυτόχρονα σε ένα σημείο, η απομάκρυνσή του είναι το αλγεβρικό άθροισμα των απομακρύνσεων που θα προκαλούσε το καθένα μόνο του: y=y1+y2y = y_1 + y_2.

Μετά τη συνάντηση, κάθε κύμα συνεχίζει σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Τα κύματα δεν συγκρούονται. Η επαλληλία δύο κυμάτων στα σημεία όπου συναντιούνται λέγεται συμβολή.

Δύο σύγχρονες πηγές στην επιφάνεια υγρού

Δύο πηγές Π1\Pi_1 και Π2\Pi_2 στην επιφάνεια νερού αρχίζουν τη στιγμή t=0t = 0 να ταλαντώνονται κατακόρυφα με την ίδια εξίσωση y=A ημωty = A\,\eta\mu\omega t. Είναι σύγχρονες: ίδια συχνότητα, ίδιο πλάτος, ίδια φάση κάθε στιγμή. Τα κύματά τους έχουν το ίδιο λ\lambda και διαδίδονται με την ίδια ταχύτητα υ\upsilon.

Ένα σημείο Σ απέχει r1r_1 από την Π1\Pi_1 και r2r_2 από την Π2\Pi_2. Όπως είδες στην ενότητα «Μηχανικά κύματα», κάθε κύμα φτάνει εκεί καθυστερημένο:

y1=A ημ2π(tT−r1λ),y2=A ημ2π(tT−r2λ)y_1 = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{r_1}{\lambda}\right), \qquad y_2 = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{r_2}{\lambda}\right)

Προσθέτεις με την ταυτότητα ημα+ημβ=2 συνα−β2 ημα+β2\eta\mu\alpha + \eta\mu\beta = 2\,\sigma\upsilon\nu\dfrac{\alpha-\beta}{2}\,\eta\mu\dfrac{\alpha+\beta}{2}:

y=2A συν(π(r1−r2)λ)ημ2π(tT−r1+r22λ)y = 2A\,\sigma\upsilon\nu\left(\frac{\pi(r_1 - r_2)}{\lambda}\right)\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{r_1 + r_2}{2\lambda}\right)

Το Σ κάνει απλή αρμονική ταλάντωση με την ίδια περίοδο TT με τις πηγές. Ο πρώτος παράγοντας δεν περιέχει χρόνο: είναι το πλάτος, που εξαρτάται μόνο από τη διαφορά των αποστάσεων:

A′=∣ 2A συνπ(r1−r2)λ ∣A' = \left|\,2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{\pi(r_1 - r_2)}{\lambda}\,\right|
Συνθήκη (N=0,±1,±2,…N = 0, \pm 1, \pm 2, \ldots)ΣυμβολήΠλάτος
r1−r2=Nλr_1 - r_2 = N\lambdaενισχυτικήA′=2AA' = 2A
r1−r2=(2N+1)λ2r_1 - r_2 = (2N+1)\dfrac{\lambda}{2}αποσβεστική (ή αναιρετική)A′=0A' = 0
οτιδήποτε άλλοενδιάμεση0<A′<2A0 < A' < 2A

Η λογική χωρίς πράξεις: αν το ένα κύμα έχει διανύσει ακέραιο πλήθος μηκών κύματος περισσότερο, φτάνει σε φάση με το άλλο· αν έχει διανύσει μισό μήκος κύματος περισσότερο, φτάνει αντίθετο.

Η διαφορά δρόμου, σημείο προς σημείο

Δύο σύγχρονες πηγές και ένα σημείο πάνω σε μια ευθεία. Σύρε το σημείο και κοίτα τη διαφορά δρόμου μετρημένη σε μήκη κύματος: όταν βγαίνει ακέραιος, η συμβολή είναι ενισχυτική· όταν βγαίνει μισός, αναιρετική.

Απόσταση από την πρώτη
4,72 m
Απόσταση από τη δεύτερη
4,03 m
Διαφορά δρόμου
0,69 m
Σε μήκη κύματος
0,69

Ενδιάμεση τιμή: ούτε μέγιστο ούτε μηδέν.

Γραμμές ενίσχυσης και απόσβεσης

Τα σημεία με την ίδια διαφορά r1−r2r_1 - r_2 βρίσκονται πάνω σε μια υπερβολή με εστίες τις δύο πηγές. Η μεσοκάθετος του Π1Π2\Pi_1\Pi_2 (r1=r2r_1 = r_2, N=0N = 0) είναι γραμμή ενίσχυσης. Δεξιά και αριστερά της εναλλάσσονται υπερβολές απόσβεσης και ενίσχυσης: πρώτη απόσβεσης με ∣r1−r2∣=λ/2\lvert r_1 - r_2\rvert = \lambda/2, πρώτη ενίσχυσης με ∣r1−r2∣=λ\lvert r_1 - r_2\rvert = \lambda, και ούτω καθεξής. Στο νερό, οι γραμμές απόσβεσης φαίνονται σαν ακίνητες λωρίδες.

Πόσες γραμμές τέμνουν το ευθύγραμμο τμήμα Π1Π2\Pi_1\Pi_2. Για σημείο ανάμεσα στις πηγές, που απέχουν dd, ισχύει r1+r2=dr_1 + r_2 = d, άρα −d<r1−r2<d-d < r_1 - r_2 < d. Η μέθοδος:

  1. Γράφεις τη συνθήκη: r1−r2=Nλr_1 - r_2 = N\lambda για ενίσχυση ή (2N+1)λ2(2N+1)\frac{\lambda}{2} για απόσβεση.
  2. Τη βάζεις στην ανισότητα −d<r1−r2<d-d < r_1 - r_2 < d και λύνεις ως προς NN.
  3. Μετράς τους ακέραιους NN: θετικούς, αρνητικούς και το μηδέν.

Αν μετρήσεις τη θέση xx από το μέσο Ο του Π1Π2\Pi_1\Pi_2 προς την Π2\Pi_2, τότε r1=d2+xr_1 = \frac{d}{2} + x και r2=d2−xr_2 = \frac{d}{2} - x, άρα r1−r2=2xr_1 - r_2 = 2x. Δύο διαδοχικά σημεία ενίσχυσης πάνω στο τμήμα απέχουν λ/2\lambda/2, και ένα σημείο ενίσχυσης απέχει λ/4\lambda/4 από το διπλανό σημείο απόσβεσης. Πάνω στο Π1Π2\Pi_1\Pi_2 τα δύο κύματα διαδίδονται αντίθετα, οπότε εκεί σχηματίζεται στάσιμο κύμα, όπως θα δεις στην ενότητα «Στάσιμα κύματα».

Τι κάνει ένα σημείο, στιγμή προς στιγμή

Οι πηγές ξεκινούν τη στιγμή t=0t = 0. Έστω r1<r2r_1 < r_2. Το κύμα της Π1\Pi_1 φτάνει στο Σ τη στιγμή t1=r1/υt_1 = r_1/\upsilon και της Π2\Pi_2 τη στιγμή t2=r2/υt_2 = r_2/\upsilon. Η κίνηση του Σ χωρίζεται σε τρία διαστήματα:

ΔιάστημαΤι κάνει το ΣΕξίσωση
0≤t<t10 \le t < t_1μένει ακίνητοy=0y = 0
t1≤t<t2t_1 \le t < t_2ταλαντώνεται μόνο με το πρώτο κύμαy=A ημ2π(tT−r1λ)y = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{r_1}{\lambda}\right)
t≥t2t \ge t_2συμβολήy=2A συνπ(r1−r2)λ ημ2π(tT−r1+r22λ)y = 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{\pi(r_1 - r_2)}{\lambda}\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{r_1 + r_2}{2\lambda}\right)

Στο μεσαίο διάστημα το Σ κάνει t2−t1T=r2−r1λ\dfrac{t_2 - t_1}{T} = \dfrac{r_2 - r_1}{\lambda} ταλαντώσεις: όσα μήκη κύματος χωράνε στη διαφορά δρόμου.

Η ταλάντωση του σημείου Σ

Οι πηγές έχουν T = 1 s, λ = 1 m και πλάτος 1 cm. Το Σ απέχει r₁ = 1,5 m από την πρώτη. Άλλαξε το r₂: στην αρχή το Σ είναι ακίνητο, μετά ταλαντώνεται με ένα κύμα, και όταν φτάσει το δεύτερο το πλάτος αλλάζει. Δοκίμασε r₂ = 2,5 m και r₂ = 3 m.

Ζωντανή ενημέρωση
Διαφορά δρόμου σε μήκη κύματος
2
Φτάνει το δεύτερο κύμα τη στιγμή
3,5 s
Πλάτος μετά τη συμβολή
2 cm
  • y του Σ

Η φάση του σημείου

Η φάση του Σ μετά τη συμβολή είναι το όρισμα του ημιτόνου, φ=2π(tT−r1+r22λ)\varphi = 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{r_1 + r_2}{2\lambda}\right). Εξαρτάται από το άθροισμα των αποστάσεων, ενώ το πλάτος από τη διαφορά.

Η ταχύτητα και η επιτάχυνση του Σ βγαίνουν όπως σε κάθε ταλάντωση: υmax=ωA′\upsilon_{max} = \omega A' και αmax=ω2A′\alpha_{max} = \omega^2 A'.

Η ενέργεια στη συμβολή

Η ενέργεια ταλάντωσης ενός σημείου είναι ανάλογη του τετραγώνου του πλάτους του, E=12mω2A′2E = \frac{1}{2}m\omega^2 A'^2. Σε σημείο ενίσχυσης το πλάτος διπλασιάζεται, άρα η ενέργεια τετραπλασιάζεται σε σχέση με ένα κύμα μόνο του. Σε σημείο απόσβεσης η ενέργεια είναι μηδέν.

Σαπουνόφουσκα από κοντά: η επιφάνειά της είναι γεμάτη ανακατεμένες λωρίδες σε πορτοκαλί, γαλάζιο, μωβ και κίτρινο.
Τα χρώματα μιας σαπουνόφουσκας. Το φως ανακλάται και στις δύο επιφάνειες του λεπτού υμενίου, και τα δύο ανακλώμενα κύματα συμβάλλουν. Η διαφορά δρόμου τους εξαρτάται από το πάχος, οπότε σε κάθε σημείο ενισχύεται άλλο μήκος κύματος, άρα άλλο χρώμα. Οι λωρίδες που στροβιλίζονται είναι περιοχές με διαφορετικό πάχος.Φωτογραφία: Pksois23 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο σύγχρονες πηγές δημιουργούν κύματα με μήκος κύματος λ\lambda. Το σημείο Κ βρίσκεται πάνω στη δεύτερη υπερβολή απόσβεσης από τη μεσοκάθετο, από τη μεριά της Π1\Pi_1. Η διαφορά r1−r2r_1 - r_2 για το Κ είναι: (α) 3λ2\frac{3\lambda}{2}, (β) −3λ2-\frac{3\lambda}{2}, (γ) −λ-\lambda. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δύο σύγχρονες πηγές ταλαντώνονται με y=0,02 ημ(4πt)y = 0{,}02\,\eta\mu(4\pi t) (SI) και δημιουργούν κύματα με λ=0,12\lambda = 0{,}12 m. Σημείο Σ απέχει r1=0,28r_1 = 0{,}28 m και r2=0,20r_2 = 0{,}20 m. Βρες το πλάτος και την εξίσωση ταλάντωσης του Σ μετά τη συμβολή.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δύο σύγχρονες πηγές αρχίζουν τη στιγμή t=0t = 0 να ταλαντώνονται με πλάτος 0,010{,}01 m και f=10f = 10 Hz. Τα κύματα διαδίδονται με υ=0,2\upsilon = 0{,}2 m/s. Το Σ απέχει r1=0,07r_1 = 0{,}07 m και r2=0,10r_2 = 0{,}10 m. Περίγραψε την κίνηση του Σ και βρες πόσο διάστημα διανύει συνολικά.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δύο σύγχρονες πηγές απέχουν d=17d = 17 cm και δημιουργούν κύματα με λ=4\lambda = 4 cm. Πόσες γραμμές ενίσχυσης και πόσες απόσβεσης τέμνουν το τμήμα Π1Π2\Pi_1\Pi_2; Πόσο απέχει από την Π1\Pi_1 το πλησιέστερο σημείο ενίσχυσης;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σημείο Κ ενισχυτικής συμβολής ταλαντωνόταν με ενέργεια EE όταν είχε φτάσει εκεί μόνο το πρώτο κύμα. Όταν φτάσει και το δεύτερο, η ενέργειά του γίνεται: (α) 2E2E, (β) 4E4E, (γ) EE. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Δύο σύγχρονες πηγές Π1\Pi_1, Π2\Pi_2 στην επιφάνεια υγρού αρχίζουν τη στιγμή t=0t = 0 να ταλαντώνονται με y=0,02 ημ(10πt)y = 0{,}02\,\eta\mu(10\pi t) (SI). Τα κύματα διαδίδονται με υ=0,5\upsilon = 0{,}5 m/s. Το σημείο Σ απέχει r1=0,30r_1 = 0{,}30 m και r2=0,50r_2 = 0{,}50 m. (α) Τι συμβολή γίνεται στο Σ; (β) Γράψε την εξίσωση του Σ σε κάθε χρονικό διάστημα. (γ) Βρες την ταχύτητα του Σ τη στιγμή t=1,1t = 1{,}1 s. (δ) Αλλάζεις τη συχνότητα των πηγών. Ποια είναι η μικρότερη συχνότητα πάνω από 55 Hz για την οποία το Σ μένει τελικά ακίνητο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Η αρχή της επαλληλίας λέει ότι, όπου συναντιούνται δύο κύματα, η απομάκρυνση είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Δύο σύγχρονες πηγές ταλαντώνονται με πλάτος 0,030{,}03 m και δημιουργούν κύματα με λ=0,2\lambda = 0{,}2 m. Για ένα σημείο ισχύει r1−r2=0,4r_1 - r_2 = 0{,}4 m. Με ποιο πλάτος ταλαντώνεται, όταν φτάσουν εκεί και τα δύο κύματα;

Τα κατάφερες;

  • Να γράφεις την εξίσωση ταλάντωσης ενός σημείου όπου συμβάλλουν τα κύματα δύο σύγχρονων πηγών, με το σωστό πλάτος και τη σωστή φάση.
  • Να κρίνεις από τη διαφορά δρόμου αν η συμβολή είναι ενισχυτική ή αποσβεστική και να μετράς τις γραμμές ενίσχυσης και απόσβεσης ανάμεσα στις πηγές.
  • Να περιγράφεις την κίνηση ενός σημείου πριν και μετά την άφιξη του δεύτερου κύματος.
  • Να εξηγείς πώς ανακατανέμεται η ενέργεια στη συμβολή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;