Συμβολή κυμάτων
Δύο σύγχρονες πηγές: πού ενισχύονται τα κύματα, πού αλληλοαναιρούνται, και με τι πλάτος ταλαντώνεται κάθε σημείο.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 Α ·2024 επαν. Α ·2023 Α
Θα μάθεις να
- Να γράφεις την εξίσωση ταλάντωσης ενός σημείου όπου συμβάλλουν τα κύματα δύο σύγχρονων πηγών, με το σωστό πλάτος και τη σωστή φάση.
- Να κρίνεις από τη διαφορά δρόμου αν η συμβολή είναι ενισχυτική ή αποσβεστική και να μετράς τις γραμμές ενίσχυσης και απόσβεσης ανάμεσα στις πηγές.
- Να περιγράφεις την κίνηση ενός σημείου πριν και μετά την άφιξη του δεύτερου κύματος.
- Να εξηγείς πώς ανακατανέμεται η ενέργεια στη συμβολή.
Δύο κύματα στο ίδιο σημείο
Ρίχνεις δύο πετραδάκια σε μια λίμνη, το ένα δίπλα στο άλλο. Οι κυκλικοί κυματισμοί απλώνονται, συναντιούνται και περνούν ο ένας μέσα από τον άλλο. Τι κάνει ένα φύλλο που επιπλέει εκεί που συναντιούνται; Το μέσο δεν διαλέγει ποιο κύμα θα ακολουθήσει. Κάνει και τα δύο:
Αρχή της επαλληλίας. Όταν δύο κύματα φτάνουν ταυτόχρονα σε ένα σημείο, η απομάκρυνσή του είναι το αλγεβρικό άθροισμα των απομακρύνσεων που θα προκαλούσε το καθένα μόνο του: .
Μετά τη συνάντηση, κάθε κύμα συνεχίζει σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Τα κύματα δεν συγκρούονται. Η επαλληλία δύο κυμάτων στα σημεία όπου συναντιούνται λέγεται συμβολή.
Δύο σύγχρονες πηγές στην επιφάνεια υγρού
Δύο πηγές και στην επιφάνεια νερού αρχίζουν τη στιγμή να ταλαντώνονται κατακόρυφα με την ίδια εξίσωση . Είναι σύγχρονες: ίδια συχνότητα, ίδιο πλάτος, ίδια φάση κάθε στιγμή. Τα κύματά τους έχουν το ίδιο και διαδίδονται με την ίδια ταχύτητα .
Ένα σημείο Σ απέχει από την και από την . Όπως είδες στην ενότητα «Μηχανικά κύματα», κάθε κύμα φτάνει εκεί καθυστερημένο:
Προσθέτεις με την ταυτότητα :
Το Σ κάνει απλή αρμονική ταλάντωση με την ίδια περίοδο με τις πηγές. Ο πρώτος παράγοντας δεν περιέχει χρόνο: είναι το πλάτος, που εξαρτάται μόνο από τη διαφορά των αποστάσεων:
| Συνθήκη () | Συμβολή | Πλάτος |
|---|---|---|
| ενισχυτική | ||
| αποσβεστική (ή αναιρετική) | ||
| οτιδήποτε άλλο | ενδιάμεση |
Η λογική χωρίς πράξεις: αν το ένα κύμα έχει διανύσει ακέραιο πλήθος μηκών κύματος περισσότερο, φτάνει σε φάση με το άλλο· αν έχει διανύσει μισό μήκος κύματος περισσότερο, φτάνει αντίθετο.
Γραμμές ενίσχυσης και απόσβεσης
Τα σημεία με την ίδια διαφορά βρίσκονται πάνω σε μια υπερβολή με εστίες τις δύο πηγές. Η μεσοκάθετος του (, ) είναι γραμμή ενίσχυσης. Δεξιά και αριστερά της εναλλάσσονται υπερβολές απόσβεσης και ενίσχυσης: πρώτη απόσβεσης με , πρώτη ενίσχυσης με , και ούτω καθεξής. Στο νερό, οι γραμμές απόσβεσης φαίνονται σαν ακίνητες λωρίδες.
Πόσες γραμμές τέμνουν το ευθύγραμμο τμήμα . Για σημείο ανάμεσα στις πηγές, που απέχουν , ισχύει , άρα . Η μέθοδος:
- Γράφεις τη συνθήκη: για ενίσχυση ή για απόσβεση.
- Τη βάζεις στην ανισότητα και λύνεις ως προς .
- Μετράς τους ακέραιους : θετικούς, αρνητικούς και το μηδέν.
Αν μετρήσεις τη θέση από το μέσο Ο του προς την , τότε και , άρα . Δύο διαδοχικά σημεία ενίσχυσης πάνω στο τμήμα απέχουν , και ένα σημείο ενίσχυσης απέχει από το διπλανό σημείο απόσβεσης. Πάνω στο τα δύο κύματα διαδίδονται αντίθετα, οπότε εκεί σχηματίζεται στάσιμο κύμα, όπως θα δεις στην ενότητα «Στάσιμα κύματα».
Τι κάνει ένα σημείο, στιγμή προς στιγμή
Οι πηγές ξεκινούν τη στιγμή . Έστω . Το κύμα της φτάνει στο Σ τη στιγμή και της τη στιγμή . Η κίνηση του Σ χωρίζεται σε τρία διαστήματα:
| Διάστημα | Τι κάνει το Σ | Εξίσωση |
|---|---|---|
| μένει ακίνητο | ||
| ταλαντώνεται μόνο με το πρώτο κύμα | ||
| συμβολή |
Στο μεσαίο διάστημα το Σ κάνει ταλαντώσεις: όσα μήκη κύματος χωράνε στη διαφορά δρόμου.
Η φάση του σημείου
Η φάση του Σ μετά τη συμβολή είναι το όρισμα του ημιτόνου, . Εξαρτάται από το άθροισμα των αποστάσεων, ενώ το πλάτος από τη διαφορά.
Η ταχύτητα και η επιτάχυνση του Σ βγαίνουν όπως σε κάθε ταλάντωση: και .
Η ενέργεια στη συμβολή
Η ενέργεια ταλάντωσης ενός σημείου είναι ανάλογη του τετραγώνου του πλάτους του, . Σε σημείο ενίσχυσης το πλάτος διπλασιάζεται, άρα η ενέργεια τετραπλασιάζεται σε σχέση με ένα κύμα μόνο του. Σε σημείο απόσβεσης η ενέργεια είναι μηδέν.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο σύγχρονες πηγές δημιουργούν κύματα με μήκος κύματος . Το σημείο Κ βρίσκεται πάνω στη δεύτερη υπερβολή απόσβεσης από τη μεσοκάθετο, από τη μεριά της . Η διαφορά για το Κ είναι: (α) , (β) , (γ) . Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η πλευρά. Το Κ είναι από τη μεριά της , άρα πιο κοντά της: και η διαφορά είναι αρνητική. Το (α) απορρίπτεται.
Η σειρά. Από τη μεσοκάθετο προς τα έξω, οι γραμμές απόσβεσης έχουν Η δεύτερη έχει .
Σωστό το (β). Το ανήκει στην πρώτη γραμμή ενίσχυσης από εκείνη τη μεριά.
Παράδειγμα 2
Δύο σύγχρονες πηγές ταλαντώνονται με (SI) και δημιουργούν κύματα με m. Σημείο Σ απέχει m και m. Βρες το πλάτος και την εξίσωση ταλάντωσης του Σ μετά τη συμβολή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλάτος: , και .
m. Ούτε μέγιστο ούτε μηδέν.
Το όρισμα: , και . Άρα
Το αρνητικό πρόσημο γίνεται φάση: (SI). Το Σ ταλαντώνεται σε αντίθεση φάσης με τις πηγές, κάτι που θα έχανες αν έγραφες το πλάτος αρνητικό.
Παράδειγμα 3
Δύο σύγχρονες πηγές αρχίζουν τη στιγμή να ταλαντώνονται με πλάτος m και Hz. Τα κύματα διαδίδονται με m/s. Το Σ απέχει m και m. Περίγραψε την κίνηση του Σ και βρες πόσο διάστημα διανύει συνολικά.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
m, s. Τα κύματα φτάνουν στο Σ τις στιγμές s και s.
Συμβολή: m , περιττό πολλαπλάσιο του : απόσβεση. Μετά τα s το Σ μένει ακίνητο.
Στο ενδιάμεσο: από s ως s ταλαντώνεται μόνο με το πρώτο κύμα, για s , δηλαδή ταλαντώσεις.
Διάστημα: ξεκινά από τη θέση ισορροπίας, οπότε κάθε μισή ταλάντωση είναι . Σε τρεις μισές: m. Τη στιγμή s βρίσκεται ξανά στη θέση ισορροπίας, και εκεί μένει.
Παράδειγμα 4
Δύο σύγχρονες πηγές απέχουν cm και δημιουργούν κύματα με cm. Πόσες γραμμές ενίσχυσης και πόσες απόσβεσης τέμνουν το τμήμα ; Πόσο απέχει από την το πλησιέστερο σημείο ενίσχυσης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενίσχυση: , άρα : 9 γραμμές, μαζί με τη μεσοκάθετο.
Απόσβεση: . Οι περιττοί : 8 γραμμές.
Θέση: με από το μέσο Ο, , άρα cm. Πιο κοντά στην είναι το , στο cm.
Η είναι στο cm, οπότε η απόσταση είναι cm. Έλεγχος: cm, cm, cm .
Παράδειγμα 5
Σημείο Κ ενισχυτικής συμβολής ταλαντωνόταν με ενέργεια όταν είχε φτάσει εκεί μόνο το πρώτο κύμα. Όταν φτάσει και το δεύτερο, η ενέργειά του γίνεται: (α) , (β) , (γ) . Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ενέργεια ταλάντωσης είναι , και ούτε η μάζα ούτε η συχνότητα αλλάζουν.
Στην ενίσχυση το πλάτος γίνεται , άρα . Σωστό το (β).
Γιατί όχι , αφού έρχονται δύο κύματα; Γιατί η ενέργεια ανακατανέμεται: τα σημεία απόσβεσης δεν παίρνουν τίποτα, και η δική τους ενέργεια πάει στα σημεία ενίσχυσης.
Παράδειγμα 6
Δύο σύγχρονες πηγές , στην επιφάνεια υγρού αρχίζουν τη στιγμή να ταλαντώνονται με (SI). Τα κύματα διαδίδονται με m/s. Το σημείο Σ απέχει m και m. (α) Τι συμβολή γίνεται στο Σ; (β) Γράψε την εξίσωση του Σ σε κάθε χρονικό διάστημα. (γ) Βρες την ταχύτητα του Σ τη στιγμή s. (δ) Αλλάζεις τη συχνότητα των πηγών. Ποια είναι η μικρότερη συχνότητα πάνω από Hz για την οποία το Σ μένει τελικά ακίνητο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Hz, s, m. m : ενισχυτική, με m.
(β) Χρόνοι άφιξης: s και s.
- s:
- s:
Μετά το s: και , άρα
(SI), για s.
(γ) . Τη στιγμή s η φάση είναι , και :
m/s. Το Σ περνά από τη θέση ισορροπίας κινούμενο προς τα αρνητικά.
(δ) Η ταχύτητα διάδοσης εξαρτάται από το μέσο και μένει m/s. Θέλεις , δηλαδή :
Hz
Οι τιμές είναι , , , … Hz. Η μικρότερη πάνω από Hz είναι τα Hz, με m και .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο σύγχρονες πηγές ταλαντώνονται με πλάτος m και δημιουργούν κύματα με m. Για ένα σημείο ισχύει m. Με ποιο πλάτος ταλαντώνεται, όταν φτάσουν εκεί και τα δύο κύματα;
Τα κατάφερες;
- Να γράφεις την εξίσωση ταλάντωσης ενός σημείου όπου συμβάλλουν τα κύματα δύο σύγχρονων πηγών, με το σωστό πλάτος και τη σωστή φάση.
- Να κρίνεις από τη διαφορά δρόμου αν η συμβολή είναι ενισχυτική ή αποσβεστική και να μετράς τις γραμμές ενίσχυσης και απόσβεσης ανάμεσα στις πηγές.
- Να περιγράφεις την κίνηση ενός σημείου πριν και μετά την άφιξη του δεύτερου κύματος.
- Να εξηγείς πώς ανακατανέμεται η ενέργεια στη συμβολή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.