Μετάβαση στο περιεχόμενο

Στάσιμα κύματα

Δύο κύματα αντίθετης φοράς φτιάχνουν δεσμούς και κοιλίες που μένουν στη θέση τους.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2024 Α ·2023 επαν. Β

Θα μάθεις να

  1. Να παράγεις την εξίσωση του στάσιμου κύματος από δύο όμοια κύματα που διαδίδονται αντίθετα.
  2. Να βρίσκεις τις θέσεις των δεσμών και των κοιλιών και το πλάτος κάθε σημείου.
  3. Να κρίνεις πότε δύο σημεία ταλαντώνονται σε φάση και πότε σε αντίθεση φάσης.
  4. Να βρίσκεις τις επιτρεπτές συχνότητες σε χορδή με στερεωμένα άκρα.

Δύο κύματα που πάνε αντίθετα

Δένεις τη μία άκρη ενός σχοινιού σε έναν τοίχο και κουνάς ρυθμικά την άλλη. Το κύμα φτάνει στον τοίχο, ανακλάται και γυρίζει πίσω. Πάνω στο σχοινί συναντιούνται τώρα δύο κύματα με το ίδιο πλάτος, την ίδια συχνότητα και το ίδιο μήκος κύματος, που διαδίδονται σε αντίθετες κατευθύνσεις. Για μια συγκεκριμένη συχνότητα, το σχοινί σταματά να μοιάζει με κύμα που τρέχει: κάποια σημεία μένουν ακίνητα και άλλα ταλαντώνονται με μεγάλο πλάτος, πάντα στις ίδιες θέσεις.

Αυτό είναι το στάσιμο κύμα: το αποτέλεσμα της συμβολής δύο όμοιων κυμάτων που διαδίδονται αντίθετα στο ίδιο μέσο.

Η εξίσωση

Γράφεις τα δύο κύματα, το ένα προς τη θετική και το άλλο προς την αρνητική κατεύθυνση του άξονα xx:

y1=A ημ2π(tT−xλ),y2=A ημ2π(tT+xλ)y_1 = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right), \qquad y_2 = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} + \frac{x}{\lambda}\right)

Από την αρχή της επαλληλίας y=y1+y2y = y_1 + y_2, και με την ταυτότητα ημα+ημβ=2 ημα+β2 συνα−β2\eta\mu\alpha + \eta\mu\beta = 2\,\eta\mu\dfrac{\alpha+\beta}{2}\,\sigma\upsilon\nu\dfrac{\alpha-\beta}{2}:

y=2A συν2πxλ  ημ2πtTy = 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\;\eta\mu\frac{2\pi t}{T}

Η εξίσωση χωρίζεται σε δύο παράγοντες, και αυτό είναι όλο το νόημά της:

  • ο παράγοντας με το tt, ημωt\eta\mu\omega t, είναι ίδιος για όλα τα σημεία: όλα κάνουν απλή αρμονική ταλάντωση με την ίδια συχνότητα, τη συχνότητα των κυμάτων που συμβάλλουν
  • ο παράγοντας με το xx ορίζει το πλάτος κάθε σημείου, που δεν αλλάζει με τον χρόνο:
A′=∣ 2A συν2πxλ ∣A' = \left|\, 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} \,\right|

Με αυτή τη μορφή, η αρχή x=0x = 0 είναι σημείο με μέγιστο πλάτος. Αν η εκφώνηση δώσει άλλη αρχή, η εξίσωση αλλάζει μορφή, οπότε πάντα έλεγξε τι συμβαίνει στο x=0x = 0.

Δεσμοί και κοιλίες

Κοιλίες λέγονται τα σημεία με το μέγιστο πλάτος 2A2A. Εκεί συν2πxλ=±1\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} = \pm 1, δηλαδή

xκ=kλ2,k=0,±1,±2,…x_{\kappa} = k\frac{\lambda}{2}, \qquad k = 0, \pm 1, \pm 2, \ldots

Δεσμοί λέγονται τα σημεία που μένουν μόνιμα ακίνητα. Εκεί συν2πxλ=0\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} = 0, δηλαδή

xδ=(2k+1)λ4,k=0,±1,±2,…x_{\delta} = (2k+1)\frac{\lambda}{4}, \qquad k = 0, \pm 1, \pm 2, \ldots
ΑπόστασηΤιμή
δύο διαδοχικών δεσμώνλ/2\lambda/2
δύο διαδοχικών κοιλιώνλ/2\lambda/2
κοιλίας από τον διπλανό δεσμόλ/4\lambda/4

Ένα στιγμιότυπο τη φορά

Η συνεχής γραμμή είναι η μορφή του σχοινιού τη στιγμή t, οι διακεκομμένες είναι τα όρια ±A′ κάθε σημείου. Σύρε τον χρόνο: η μορφή ανεβοκατεβαίνει, αλλά οι δεσμοί δεν μετακινούνται ποτέ. Μετά άλλαξε το μήκος κύματος και δες τους δεσμούς να πυκνώνουν ή να αραιώνουν.

Ζωντανή ενημέρωση
Διαδοχικοί δεσμοί απέχουν
1 m
Κοιλία από δεσμό
0,5 m
Απομάκρυνση της κοιλίας στο x = 0
1,9 cm
  • y τη στιγμή t
  • +A′
  • −A′

Φάσεις και ενέργεια

Το ημωt\eta\mu\omega t είναι κοινό, αλλά ο παράγοντας συν2πxλ\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} αλλάζει πρόσημο κάθε φορά που περνάς έναν δεσμό. Αυτό δίνει έναν απλό κανόνα:

Η ταχύτητα ενός σημείου προκύπτει όπως σε κάθε απλή αρμονική ταλάντωση:

υ=ω⋅2A συν2πxλ  συνωt\upsilon = \omega \cdot 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\;\sigma\upsilon\nu\omega t

Κάθε μισή περίοδο όλα τα σημεία περνούν ταυτόχρονα από τη θέση ισορροπίας. Εκείνη τη στιγμή το σχοινί είναι μια ευθεία γραμμή και όλη η ενέργεια της ταλάντωσης είναι κινητική. Ένα τέταρτο της περιόδου αργότερα όλα τα σημεία είναι ακίνητα στις ακραίες θέσεις τους, και η ενέργεια είναι όλη δυναμική, αποθηκευμένη στην παραμόρφωση του μέσου.

Χορδή με στερεωμένα άκρα

Σε μια χορδή μήκους LL με ακλόνητα άκρα, τα άκρα δεν μπορούν να κινηθούν, άρα είναι υποχρεωτικά δεσμοί. Στάσιμο κύμα σχηματίζεται μόνο αν ανάμεσά τους χωράει ακέραιο πλήθος μισών μηκών κύματος:

L=nλn2  ⟹  λn=2Lnfn=nυ2L,n=1,2,3,…\begin{gathered} L = n\frac{\lambda_n}{2} \implies \lambda_n = \frac{2L}{n} \\ f_n = n\frac{\upsilon}{2L}, \qquad n = 1, 2, 3, \ldots \end{gathered}

Η χαμηλότερη συχνότητα f1=υ2Lf_1 = \dfrac{\upsilon}{2L} λέγεται θεμελιώδης, και οι υπόλοιπες, ακέραια πολλαπλάσιά της, αρμονικές.

Μια χρήσιμη μέτρηση: στη nn-οστή αρμονική η χορδή έχει nn κοιλίες και n+1n + 1 δεσμούς, μετρώντας και τα δύο άκρα.

Ένα μπουζούκι σε λευκό φόντο: στρογγυλεμένο ξύλινο σώμα με μαύρη διακόσμηση και ένα μακρύ μπράτσο με πολλά τάστα, ως το κεφάλι με τα κλειδιά.
Κάθε χορδή του μπουζουκιού είναι στερεωμένη στα δύο άκρα, άρα εκεί έχει δεσμούς, και ταλαντώνεται σε συνδυασμό της θεμελιώδους με αρμονικές. Όταν ο μουσικός πατά ένα τάστο, μικραίνει το L που ταλαντώνεται, και η θεμελιώδης f₁ = υ/2L ανεβαίνει. Με τα κλειδιά αλλάζει την τάση της χορδής, άρα την ταχύτητα υ, και έτσι κουρδίζει.Φωτογραφία: Arent · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στάσιμο κύμα σε χορδή περιγράφεται από την εξίσωση y=0,04 συν(5πx) ημ(20πt)y = 0{,}04\,\sigma\upsilon\nu(5\pi x)\,\eta\mu(20\pi t) στο S.I. Βρες το πλάτος και το μήκος κύματος των κυμάτων που συμβάλλουν, την ταχύτητα διάδοσής τους και το πλάτος του σημείου με x=115x = \frac{1}{15} m.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Χορδή μήκους 1,21{,}2 m με στερεωμένα άκρα ταλαντώνεται με συχνότητα 5050 Hz και σχηματίζει στάσιμο κύμα με 44 κοιλίες. Βρες την ταχύτητα των κυμάτων, τη θεμελιώδη συχνότητα και την αμέσως επόμενη συχνότητα από τα 5050 Hz.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Στάσιμο κύμα y=2A συν2πxλ ημωty = 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\,\eta\mu\omega t. Τα σημεία KK, Λ\Lambda, MM βρίσκονται στα x=λ8x = \frac{\lambda}{8}, 3λ8\frac{3\lambda}{8}, 5λ8\frac{5\lambda}{8}. Σύγκρινε πλάτη και φάσεις.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σε χορδή έχει σχηματιστεί στάσιμο κύμα συχνότητας 2525 Hz. Κάθε πόσο χρόνο η χορδή γίνεται στιγμιαία ευθεία, και τι μορφή έχει τότε η ενέργειά της;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Στάσιμο κύμα σχηματίζεται από τη συμβολή δύο κυμάτων που έχουν:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σε στάσιμο κύμα το μήκος κύματος των κυμάτων που συμβάλλουν είναι 1,21{,}2 m. Πόσο απέχουν δύο διαδοχικές κοιλίες;

Τα κατάφερες;

  • Να παράγεις την εξίσωση του στάσιμου κύματος από δύο όμοια κύματα που διαδίδονται αντίθετα.
  • Να βρίσκεις τις θέσεις των δεσμών και των κοιλιών και το πλάτος κάθε σημείου.
  • Να κρίνεις πότε δύο σημεία ταλαντώνονται σε φάση και πότε σε αντίθεση φάσης.
  • Να βρίσκεις τις επιτρεπτές συχνότητες σε χορδή με στερεωμένα άκρα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;