Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος
Biot–Savart, νόμος του Ampère και μαγνητική ροή: το πεδίο ενός ευθύγραμμου αγωγού, ενός κυκλικού και ενός σωληνοειδούς.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §4
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Γ ·2021 Α ·2020 επαν. Β ·2020 Α
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις ποιοτικά τον νόμο Biot–Savart και από τι εξαρτάται το πεδίο ενός τμήματος ρευματοφόρου αγωγού.
- Να υπολογίζεις το μαγνητικό πεδίο ευθύγραμμου αγωγού, κυκλικού αγωγού στο κέντρο του και σωληνοειδούς.
- Να βρίσκεις τη φορά του πεδίου με τον κανόνα του δεξιού χεριού και να συνθέτεις πεδία της ίδιας διεύθυνσης.
- Να διατυπώνεις τον νόμο του Ampère και να υπολογίζεις μαγνητική ροή.
Πηγές μαγνητικού πεδίου
Μαγνητικό πεδίο υπάρχει γύρω από έναν μαγνήτη, γύρω από τη Γη, γύρω από κάθε καλώδιο που διαρρέεται από ρεύμα. Κοινή πηγή όλων είναι τα κινούμενα ηλεκτρικά φορτία: στο καλώδιο τα ελεύθερα ηλεκτρόνια, στον μαγνήτη η κίνηση και το σπιν των ηλεκτρονίων των ατόμων του.
Το πεδίο περιγράφεται σε κάθε σημείο με το διάνυσμα της μαγνητικής επαγωγής , με μονάδα το tesla (T). Για να έχεις μια αίσθηση της κλίμακας: το μαγνητικό πεδίο της Γης είναι περίπου T, ένας μαγνήτης ψυγείου δίνει κοντά του περίπου T, και ένα μηχάνημα μαγνητικής τομογραφίας ως T.
Οι δυναμικές γραμμές του μαγνητικού πεδίου είναι πάντα κλειστές καμπύλες: δεν ξεκινούν και δεν τελειώνουν πουθενά, γιατί δεν υπάρχουν μεμονωμένοι μαγνητικοί πόλοι.
Ο νόμος Biot–Savart
Πώς υπολογίζεις το πεδίο που φτιάχνει ένα ρεύμα; Οι Biot και Savart χώρισαν τον αγωγό σε πολύ μικρά τμήματα μήκους και βρήκαν πειραματικά από τι εξαρτάται το πεδίο που δημιουργεί καθένα σε ένα σημείο που απέχει από αυτό. Το είναι:
- ανάλογο της έντασης του ρεύματος
- ανάλογο του μήκους του τμήματος
- ανάλογο του ημιτόνου της γωνίας ανάμεσα στο τμήμα και στην ευθεία που το ενώνει με το
- αντιστρόφως ανάλογο του τετραγώνου της απόστασης
Η διεύθυνσή του είναι κάθετη στο επίπεδο που ορίζουν το τμήμα και η ευθεία προς το . Η σταθερά αναλογίας γράφεται , όπου η μαγνητική διαπερατότητα του κενού.
Το συνολικό πεδίο είναι το διανυσματικό άθροισμα των όλων των τμημάτων. Ο υπολογισμός αυτού του αθροίσματος για τρία σημαντικά σχήματα αγωγών δίνει τους τύπους που χρησιμοποιείς στις ασκήσεις.
Τρία σχήματα αγωγών
Ευθύγραμμος αγωγός πολύ μεγάλου μήκους. Οι δυναμικές γραμμές είναι ομόκεντροι κύκλοι σε επίπεδα κάθετα στον αγωγό, με κέντρο πάνω του. Σε απόσταση :
Φορά: πιάνεις τον αγωγό με το δεξί χέρι, αντίχειρας στη φορά του ρεύματος· τα δάχτυλα δείχνουν τη φορά των δυναμικών γραμμών.
Κυκλικός αγωγός, στο κέντρο του. Για κυκλικό αγωγό ακτίνας , όλα τα τμήματα απέχουν το ίδιο από το κέντρο και δίνουν πεδίο στην ίδια διεύθυνση, κάθετα στο επίπεδο του κύκλου:
Αν ο αγωγός έχει σπείρες, το πεδίο γίνεται φορές μεγαλύτερο. Φορά: τα δάχτυλα του δεξιού χεριού ακολουθούν το ρεύμα γύρω από τον κύκλο, και ο αντίχειρας δείχνει το πεδίο στο κέντρο.
Σωληνοειδές. Ένα μακρύ πηνίο με σπείρες σε μήκος έχει στο εσωτερικό του ομογενές πεδίο, παράλληλο στον άξονά του:
Το είναι ο αριθμός σπειρών ανά μονάδα μήκους. Το πεδίο δεν εξαρτάται από τη διατομή του σωληνοειδούς, και στα άκρα του άξονα πέφτει στο μισό, . Έξω από ένα μακρύ σωληνοειδές το πεδίο είναι πρακτικά μηδέν.

Συνθέτοντας πεδία
Όταν δύο ρεύματα δημιουργούν πεδίο στο ίδιο σημείο, το συνολικό είναι το διανυσματικό άθροισμα. Στις ασκήσεις σου τα δύο πεδία έχουν πάντα την ίδια διεύθυνση: δύο παράλληλοι αγωγοί και σημεία πάνω στο επίπεδό τους, ή ένας αγωγός και ένας κυκλικός αγωγός στο ίδιο επίπεδο. Τότε τα μέτρα προστίθενται αν τα πεδία είναι ομόρροπα και αφαιρούνται αν είναι αντίρροπα.
Ο νόμος του Ampère
Ο νόμος Biot–Savart χτίζει το πεδίο κομμάτι κομμάτι. Ο νόμος του Ampère το κοιτάζει από άλλη πλευρά: συνδέει το πεδίο κατά μήκος μιας κλειστής διαδρομής με το ρεύμα που περνάει μέσα από αυτήν.
Χωρίζεις μια κλειστή γραμμή σε μικρά τμήματα . Σε καθένα πολλαπλασιάζεις το μήκος με τη συνιστώσα του κατά μήκος του τμήματος, και προσθέτεις:
όπου το αλγεβρικό άθροισμα των ρευμάτων που διαπερνούν την επιφάνεια που ορίζει η κλειστή γραμμή. Ρεύματα έξω από τη γραμμή δεν μετράνε, όσο ισχυρά κι αν είναι.
Εφαρμογή στον ευθύγραμμο αγωγό. Διαλέγεις ως διαδρομή μια δυναμική γραμμή, δηλαδή κύκλο ακτίνας γύρω από τον αγωγό. Λόγω συμμετρίας το έχει παντού το ίδιο μέτρο και είναι εφαπτόμενο στον κύκλο, οπότε :
Ο ίδιος τύπος, σε τρεις γραμμές. Ο νόμος του Ampère είναι εύχρηστος ακριβώς όταν η συμμετρία σου επιτρέπει να βγάλεις το έξω από το άθροισμα.
Μαγνητική ροή
Η μαγνητική ροή μέσα από μια επίπεδη επιφάνεια εμβαδού , σε ομογενές πεδίο, είναι
όπου η γωνία του με την κάθετη στην επιφάνεια. Μονάδα είναι το weber: . Η ροή είναι μονόμετρο μέγεθος, και μπορεί να είναι θετική ή αρνητική ανάλογα με τη φορά που ορίζεις για την κάθετη.
Η ροή που περνάει μέσα από μια κλειστή επιφάνεια είναι πάντα μηδέν: όσες δυναμικές γραμμές μπαίνουν, τόσες βγαίνουν, γιατί είναι κλειστές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί απέχουν m και διαρρέονται από ομόρροπα ρεύματα A και A. Βρες το πεδίο στο μέσο της απόστασής τους και το σημείο όπου το πεδίο μηδενίζεται. Δίνεται T·m/A.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στο μέσο, m από κάθε αγωγό:
T, T
Φορές. Με ομόρροπα ρεύματα, σε σημείο ανάμεσα στους αγωγούς ο κανόνας του δεξιού χεριού δίνει πεδία αντίρροπα:
T, με τη φορά του .
Σημείο μηδενισμού. Πρέπει να είναι εκεί όπου τα πεδία είναι αντίρροπα, άρα ανάμεσα στους αγωγούς. Σε απόσταση από τον πρώτο:
m
Το σημείο είναι cm από τον αγωγό με το μικρότερο ρεύμα. Έξω από τους αγωγούς τα δύο πεδία είναι ομόρροπα και δεν μπορούν να αλληλοαναιρεθούν.
Παράδειγμα 2
Κυκλικό πηνίο ακτίνας m έχει σπείρες και διαρρέεται από ρεύμα A. Πόσο είναι το πεδίο στο κέντρο του;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
T
Σύγκριση. Περίπου δεκατρείς φορές το πεδίο της Γης, με ρεύμα μόλις A. Οι πολλές σπείρες κάνουν όλη τη δουλειά.
Παράδειγμα 3
Ευθύγραμμος αγωγός με ρεύμα A και κυκλικός αγωγός ακτίνας m βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Το κέντρο του κύκλου απέχει m από τον ευθύγραμμο αγωγό. Πόσο ρεύμα πρέπει να διαρρέει τον κυκλικό αγωγό ώστε το πεδίο στο κέντρο του να είναι μηδέν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο του ευθύγραμμου στο κέντρο:
T
Πεδίο του κυκλικού στο κέντρο του:
Και τα δύο πεδία είναι κάθετα στο επίπεδο, άρα στην ίδια διεύθυνση. Για να αλληλοαναιρεθούν πρέπει να είναι ίσα και αντίρροπα:
A
Η φορά. Το ρεύμα του κύκλου πρέπει να κυκλοφορεί έτσι ώστε στο κέντρο να δίνει πεδίο αντίθετο από του ευθύγραμμου. Χωρίς αυτή τη συνθήκη, ο αριθμός μόνος του δεν αρκεί για την απάντηση.
Παράδειγμα 4
Σωληνοειδές μήκους m έχει σπείρες, διατομή m² και διαρρέεται από ρεύμα A. Βρες το πεδίο στο εσωτερικό του, στα άκρα του, και τη ροή μέσα από μία σπείρα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
σπείρες/m
Στο εσωτερικό: T
Στα άκρα του άξονα: το μισό, T
Ροή μέσα από μία σπείρα στο εσωτερικό. Το πεδίο είναι κάθετο στο επίπεδο της σπείρας, άρα :
Wb
Τι αλλάζει αν διπλασιάσεις τη διατομή; Το μένει ίδιο, αφού δεν εξαρτάται από τη διατομή, αλλά η ροή διπλασιάζεται. Δύο ποσότητες που συχνά μπερδεύονται, με διαφορετική απάντηση στην ίδια ερώτηση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πολύ μακρύς ευθύγραμμος αγωγός διαρρέεται από ρεύμα A. Πόσο είναι το μαγνητικό πεδίο σε απόσταση m; Δίνεται T·m/A.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις ποιοτικά τον νόμο Biot–Savart και από τι εξαρτάται το πεδίο ενός τμήματος ρευματοφόρου αγωγού.
- Να υπολογίζεις το μαγνητικό πεδίο ευθύγραμμου αγωγού, κυκλικού αγωγού στο κέντρο του και σωληνοειδούς.
- Να βρίσκεις τη φορά του πεδίου με τον κανόνα του δεξιού χεριού και να συνθέτεις πεδία της ίδιας διεύθυνσης.
- Να διατυπώνεις τον νόμο του Ampère και να υπολογίζεις μαγνητική ροή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.