Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος

Biot–Savart, νόμος του Ampère και μαγνητική ροή: το πεδίο ενός ευθύγραμμου αγωγού, ενός κυκλικού και ενός σωληνοειδούς.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §4

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Γ ·2021 Α ·2020 επαν. Β ·2020 Α

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις ποιοτικά τον νόμο Biot–Savart και από τι εξαρτάται το πεδίο ενός τμήματος ρευματοφόρου αγωγού.
  2. Να υπολογίζεις το μαγνητικό πεδίο ευθύγραμμου αγωγού, κυκλικού αγωγού στο κέντρο του και σωληνοειδούς.
  3. Να βρίσκεις τη φορά του πεδίου με τον κανόνα του δεξιού χεριού και να συνθέτεις πεδία της ίδιας διεύθυνσης.
  4. Να διατυπώνεις τον νόμο του Ampère και να υπολογίζεις μαγνητική ροή.

Πηγές μαγνητικού πεδίου

Μαγνητικό πεδίο υπάρχει γύρω από έναν μαγνήτη, γύρω από τη Γη, γύρω από κάθε καλώδιο που διαρρέεται από ρεύμα. Κοινή πηγή όλων είναι τα κινούμενα ηλεκτρικά φορτία: στο καλώδιο τα ελεύθερα ηλεκτρόνια, στον μαγνήτη η κίνηση και το σπιν των ηλεκτρονίων των ατόμων του.

Το πεδίο περιγράφεται σε κάθε σημείο με το διάνυσμα της μαγνητικής επαγωγής B⃗\vec{B}, με μονάδα το tesla (T). Για να έχεις μια αίσθηση της κλίμακας: το μαγνητικό πεδίο της Γης είναι περίπου 5⋅10−55 \cdot 10^{-5} T, ένας μαγνήτης ψυγείου δίνει κοντά του περίπου 10−210^{-2} T, και ένα μηχάνημα μαγνητικής τομογραφίας 1,51{,}5 ως 33 T.

Οι δυναμικές γραμμές του μαγνητικού πεδίου είναι πάντα κλειστές καμπύλες: δεν ξεκινούν και δεν τελειώνουν πουθενά, γιατί δεν υπάρχουν μεμονωμένοι μαγνητικοί πόλοι.

Ο νόμος Biot–Savart

Πώς υπολογίζεις το πεδίο που φτιάχνει ένα ρεύμα; Οι Biot και Savart χώρισαν τον αγωγό σε πολύ μικρά τμήματα μήκους Δℓ\Delta\ell και βρήκαν πειραματικά από τι εξαρτάται το πεδίο ΔB\Delta B που δημιουργεί καθένα σε ένα σημείο Γ\Gamma που απέχει rr από αυτό. Το ΔB\Delta B είναι:

  • ανάλογο της έντασης II του ρεύματος
  • ανάλογο του μήκους Δℓ\Delta\ell του τμήματος
  • ανάλογο του ημιτόνου της γωνίας θ\theta ανάμεσα στο τμήμα και στην ευθεία που το ενώνει με το Γ\Gamma
  • αντιστρόφως ανάλογο του τετραγώνου της απόστασης rr

Η διεύθυνσή του είναι κάθετη στο επίπεδο που ορίζουν το τμήμα και η ευθεία προς το Γ\Gamma. Η σταθερά αναλογίας γράφεται kμ=μ04π=10−7 T⋅m/Ak_\mu = \dfrac{\mu_0}{4\pi} = 10^{-7}\ \text{T}\cdot\text{m/A}, όπου μ0=4π⋅10−7 T⋅m/A\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}\ \text{T}\cdot\text{m/A} η μαγνητική διαπερατότητα του κενού.

Το συνολικό πεδίο είναι το διανυσματικό άθροισμα των ΔB\Delta B όλων των τμημάτων. Ο υπολογισμός αυτού του αθροίσματος για τρία σημαντικά σχήματα αγωγών δίνει τους τύπους που χρησιμοποιείς στις ασκήσεις.

Τρία σχήματα αγωγών

Ευθύγραμμος αγωγός πολύ μεγάλου μήκους. Οι δυναμικές γραμμές είναι ομόκεντροι κύκλοι σε επίπεδα κάθετα στον αγωγό, με κέντρο πάνω του. Σε απόσταση rr:

B=μ0I2πr=kμ2IrB = \frac{\mu_0 I}{2\pi r} = k_\mu \frac{2I}{r}

Φορά: πιάνεις τον αγωγό με το δεξί χέρι, αντίχειρας στη φορά του ρεύματος· τα δάχτυλα δείχνουν τη φορά των δυναμικών γραμμών.

Κυκλικός αγωγός, στο κέντρο του. Για κυκλικό αγωγό ακτίνας rr, όλα τα τμήματα απέχουν το ίδιο από το κέντρο και δίνουν πεδίο στην ίδια διεύθυνση, κάθετα στο επίπεδο του κύκλου:

B=μ0I2r=kμ2πIrB = \frac{\mu_0 I}{2r} = k_\mu \frac{2\pi I}{r}

Αν ο αγωγός έχει NN σπείρες, το πεδίο γίνεται NN φορές μεγαλύτερο. Φορά: τα δάχτυλα του δεξιού χεριού ακολουθούν το ρεύμα γύρω από τον κύκλο, και ο αντίχειρας δείχνει το πεδίο στο κέντρο.

Σωληνοειδές. Ένα μακρύ πηνίο με NN σπείρες σε μήκος ℓ\ell έχει στο εσωτερικό του ομογενές πεδίο, παράλληλο στον άξονά του:

B=μ0nI,n=NℓB = \mu_0 n I, \qquad n = \frac{N}{\ell}

Το nn είναι ο αριθμός σπειρών ανά μονάδα μήκους. Το πεδίο δεν εξαρτάται από τη διατομή του σωληνοειδούς, και στα άκρα του άξονα πέφτει στο μισό, μ0nI2\dfrac{\mu_0 n I}{2}. Έξω από ένα μακρύ σωληνοειδές το πεδίο είναι πρακτικά μηδέν.

Ένα κόκκινο μηχάνημα με μακρύ βραχίονα σε μάντρα με παλιοσίδερα. Στην άκρη του βραχίονα κρέμεται ένας στρογγυλός δίσκος, και από κάτω του είναι κολλημένα στραβωμένα μεταλλικά φύλλα.
Ηλεκτρομαγνήτης σε μάντρα με παλιοσίδερα. Ο δίσκος περιέχει πηνίο τυλιγμένο γύρω από σιδερένιο πυρήνα, που ενισχύει πολλές φορές το πεδίο του ρεύματος. Όσο περνάει ρεύμα, ο δίσκος σηκώνει τόνους σίδερο· όταν ο χειριστής κόψει το ρεύμα, το πεδίο χάνεται και το φορτίο πέφτει εκεί που πρέπει.Φωτογραφία: Alindon · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Συνθέτοντας πεδία

Όταν δύο ρεύματα δημιουργούν πεδίο στο ίδιο σημείο, το συνολικό είναι το διανυσματικό άθροισμα. Στις ασκήσεις σου τα δύο πεδία έχουν πάντα την ίδια διεύθυνση: δύο παράλληλοι αγωγοί και σημεία πάνω στο επίπεδό τους, ή ένας αγωγός και ένας κυκλικός αγωγός στο ίδιο επίπεδο. Τότε τα μέτρα προστίθενται αν τα πεδία είναι ομόρροπα και αφαιρούνται αν είναι αντίρροπα.

Δύο παράλληλοι αγωγοί, ομόρροπα ρεύματα

Οι αγωγοί βρίσκονται στο x = 0 και στο x = 20 cm, στο επίπεδο της σελίδας, με ρεύματα ίδιας φοράς. Η καμπύλη δίνει το συνολικό πεδίο σε σημεία ανάμεσά τους· θετικό σημαίνει προς τα μέσα στη σελίδα. Άλλαξε τα ρεύματα και δες πού μηδενίζεται: πάντα πιο κοντά στον αγωγό με το μικρότερο ρεύμα.

Ζωντανή ενημέρωση
Το πεδίο μηδενίζεται στο
5 cm από τον πρώτο
Πεδίο στο μέσο (x = 10 cm)
−40 μT
  • B (μT)

Ο νόμος του Ampère

Ο νόμος Biot–Savart χτίζει το πεδίο κομμάτι κομμάτι. Ο νόμος του Ampère το κοιτάζει από άλλη πλευρά: συνδέει το πεδίο κατά μήκος μιας κλειστής διαδρομής με το ρεύμα που περνάει μέσα από αυτήν.

Χωρίζεις μια κλειστή γραμμή σε μικρά τμήματα Δℓ\Delta\ell. Σε καθένα πολλαπλασιάζεις το μήκος με τη συνιστώσα του BB κατά μήκος του τμήματος, και προσθέτεις:

Σ B Δℓ συνθ=μ0 Iεγκ\Sigma\, B\, \Delta\ell\, \sigma\upsilon\nu\theta = \mu_0\, I_{\varepsilon\gamma\kappa}

όπου IεγκI_{\varepsilon\gamma\kappa} το αλγεβρικό άθροισμα των ρευμάτων που διαπερνούν την επιφάνεια που ορίζει η κλειστή γραμμή. Ρεύματα έξω από τη γραμμή δεν μετράνε, όσο ισχυρά κι αν είναι.

Εφαρμογή στον ευθύγραμμο αγωγό. Διαλέγεις ως διαδρομή μια δυναμική γραμμή, δηλαδή κύκλο ακτίνας rr γύρω από τον αγωγό. Λόγω συμμετρίας το BB έχει παντού το ίδιο μέτρο και είναι εφαπτόμενο στον κύκλο, οπότε συνθ=1\sigma\upsilon\nu\theta = 1:

B⋅2πr=μ0I  ⟹  B=μ0I2πrB \cdot 2\pi r = \mu_0 I \implies B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}

Ο ίδιος τύπος, σε τρεις γραμμές. Ο νόμος του Ampère είναι εύχρηστος ακριβώς όταν η συμμετρία σου επιτρέπει να βγάλεις το BB έξω από το άθροισμα.

Μαγνητική ροή

Η μαγνητική ροή μέσα από μια επίπεδη επιφάνεια εμβαδού AA, σε ομογενές πεδίο, είναι

Φ=B A συνθ\Phi = B\, A\, \sigma\upsilon\nu\theta

όπου θ\theta η γωνία του B⃗\vec{B} με την κάθετη στην επιφάνεια. Μονάδα είναι το weber: 1 Wb=1 T⋅m21\ \text{Wb} = 1\ \text{T}\cdot\text{m}^2. Η ροή είναι μονόμετρο μέγεθος, και μπορεί να είναι θετική ή αρνητική ανάλογα με τη φορά που ορίζεις για την κάθετη.

Η ροή που περνάει μέσα από μια κλειστή επιφάνεια είναι πάντα μηδέν: όσες δυναμικές γραμμές μπαίνουν, τόσες βγαίνουν, γιατί είναι κλειστές.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί απέχουν 0,20{,}2 m και διαρρέονται από ομόρροπα ρεύματα I1=10I_1 = 10 A και I2=30I_2 = 30 A. Βρες το πεδίο στο μέσο της απόστασής τους και το σημείο όπου το πεδίο μηδενίζεται. Δίνεται kμ=10−7k_\mu = 10^{-7} T·m/A.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κυκλικό πηνίο ακτίνας 0,10{,}1 m έχει 5050 σπείρες και διαρρέεται από ρεύμα 22 A. Πόσο είναι το πεδίο στο κέντρο του;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ευθύγραμμος αγωγός με ρεύμα 1010 A και κυκλικός αγωγός ακτίνας 0,10{,}1 m βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Το κέντρο του κύκλου απέχει 0,20{,}2 m από τον ευθύγραμμο αγωγό. Πόσο ρεύμα πρέπει να διαρρέει τον κυκλικό αγωγό ώστε το πεδίο στο κέντρο του να είναι μηδέν;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σωληνοειδές μήκους 0,50{,}5 m έχει 10001000 σπείρες, διατομή 4⋅10−44 \cdot 10^{-4} m² και διαρρέεται από ρεύμα 22 A. Βρες το πεδίο στο εσωτερικό του, στα άκρα του, και τη ροή μέσα από μία σπείρα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σύμφωνα με τον νόμο Biot–Savart, το πεδίο ΔB\Delta B ενός μικρού τμήματος ρευματοφόρου αγωγού σε απόσταση rr είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πολύ μακρύς ευθύγραμμος αγωγός διαρρέεται από ρεύμα 55 A. Πόσο είναι το μαγνητικό πεδίο σε απόσταση 0,10{,}1 m; Δίνεται kμ=10−7k_\mu = 10^{-7} T·m/A.

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις ποιοτικά τον νόμο Biot–Savart και από τι εξαρτάται το πεδίο ενός τμήματος ρευματοφόρου αγωγού.
  • Να υπολογίζεις το μαγνητικό πεδίο ευθύγραμμου αγωγού, κυκλικού αγωγού στο κέντρο του και σωληνοειδούς.
  • Να βρίσκεις τη φορά του πεδίου με τον κανόνα του δεξιού χεριού και να συνθέτεις πεδία της ίδιας διεύθυνσης.
  • Να διατυπώνεις τον νόμο του Ampère και να υπολογίζεις μαγνητική ροή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;