Δύναμη σε κινούμενο φορτίο
Η δύναμη Lorentz, η κυκλική κίνηση σε ομογενές πεδίο, και οι εφαρμογές της.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §4
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Β ·2025 Α ·2024 επαν. Γ ·2024 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Β
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Lorentz F = B|q|υ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της για θετικό και για αρνητικό φορτίο.
- Να περιγράφεις την κίνηση φορτισμένου σωματιδίου σε ομογενές μαγνητικό πεδίο και να υπολογίζεις ακτίνα, περίοδο και βήμα έλικας.
- Να βρίσκεις πού βγαίνει ένα σωματίδιο από περιοχή πεδίου και πόσο χρόνο μένει μέσα σε αυτήν.
- Να εξηγείς τον επιλογέα ταχυτήτων, το πείραμα του Thomson και τον φασματογράφο μάζας.
Γιατί στρίβει η δέσμη
Φέρε έναν μαγνήτη κοντά σε ένα ακίνητο φορτισμένο σφαιρίδιο: τίποτα. Φέρ' τον κοντά σε μια δέσμη ηλεκτρονίων: η δέσμη στρίβει. Το μαγνητικό πεδίο δεν «βλέπει» φορτία. Βλέπει φορτία που κινούνται.
Στην ενότητα «Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος» είδες ότι τα κινούμενα φορτία δημιουργούν πεδίο. Εδώ βλέπεις την άλλη όψη: η δύναμη που δέχεται ένα φορτίο με ταχύτητα μέσα σε πεδίο , η λεγόμενη δύναμη Lorentz, έχει μέτρο
όπου η γωνία της ταχύτητας με τις δυναμικές γραμμές. Είναι κάθετη στο επίπεδο που ορίζουν το και το .
Η φορά: ο κανόνας των τριών δαχτύλων. Αντίχειρας, δείκτης και μέσος του δεξιού χεριού ανοίγουν κάθετα μεταξύ τους. Αντίχειρας στη φορά της ταχύτητας, δείκτης στη φορά του : ο μέσος δείχνει τη δύναμη σε θετικό φορτίο. Για αρνητικό φορτίο η δύναμη έχει την αντίθετη φορά (ή, ισοδύναμα, βάζεις τον αντίχειρα αντίθετα από την ταχύτητα).
Στα σχήματα, το πεδίο κάθετο στη σελίδα γράφεται όταν μπαίνει μέσα και όταν βγαίνει προς εσένα.
Κυκλική κίνηση σε ομογενές πεδίο
Όταν το σωματίδιο μπαίνει κάθετα στις δυναμικές γραμμές, η δύναμη έχει σταθερό μέτρο και μένει κάθετη στην ταχύτητα. Παίζει τον ρόλο της κεντρομόλου, και η κίνηση είναι ομαλή κυκλική σε επίπεδο κάθετο στο πεδίο:
Αν το σωματίδιο επιταχύνθηκε από την ηρεμία με τάση , τότε , και συχνά βολεύει η μορφή .
Φορά περιστροφής. Με πεδίο , θετικό φορτίο γυρίζει αριστερόστροφα, αρνητικό δεξιόστροφα. Μην το απομνημονεύεις: βρες τη δύναμη στο σημείο εισόδου, και το κέντρο του κύκλου είναι προς τα εκεί που δείχνει.
Ταχύτητα πλάγια στο πεδίο. Αναλύεις την ταχύτητα σε , κάθετη στο πεδίο, και , παράλληλη. Η δίνει κύκλο ακτίνας με την ίδια περίοδο . Η δεν επηρεάζεται και δίνει ευθύγραμμη ομαλή κίνηση κατά μήκος του πεδίου. Η σύνθεση είναι έλικα, με βήμα την απόσταση που προχωρά σε μία περίοδο:

Μπαίνει και βγαίνει: η μέθοδος
Στις Πανελλήνιες το πεδίο σπάνια γεμίζει όλο τον χώρο. Υπάρχει σε μια περιοχή με ευθύγραμμο όριο, και το σωματίδιο μπαίνει, γράφει ένα τόξο και βγαίνει. Η δουλειά είναι γεωμετρία:
- Δύναμη στο σημείο εισόδου. Με τον κανόνα των τριών δαχτύλων βρίσκεις προς τα πού στρίβει.
- Κέντρο. Βρίσκεται πάνω στην κάθετη στην ταχύτητα, στο σημείο εισόδου, σε απόσταση , προς τη μεριά της δύναμης.
- Τόξο. Η γωνία κατά την οποία στρίβει η ταχύτητα από την είσοδο ως την έξοδο είναι ίση με την επίκεντρη γωνία του τόξου.
- Χρόνος. Η κίνηση είναι ομαλή, άρα .
Εφαρμογές
Επιλογέας ταχυτήτων. Ομογενές ηλεκτρικό πεδίο και μαγνητικό , κάθετα μεταξύ τους και στη δέσμη, ρυθμίζονται ώστε η ηλεκτρική και η μαγνητική δύναμη να είναι αντίθετες. Ευθεία περνούν μόνο όσα σωματίδια έχουν
ανεξάρτητα από φορτίο και μάζα. Τα γρηγορότερα εκτρέπονται προς τη μαγνητική δύναμη, τα πιο αργά προς την ηλεκτρική.
Το πείραμα του Thomson. Ηλεκτρόνια επιταχύνονται από τάση , άρα , και περνούν από επιλογέα ρυθμισμένο ώστε να μην εκτρέπονται, άρα . Απαλείφοντας την ταχύτητα:
Ο λόγος βγήκε ίδιος για κάθε υλικό της καθόδου: τα ηλεκτρόνια είναι κοινό συστατικό όλης της ύλης.
Φασματογράφος μάζας. Ιόντα ίδιας ταχύτητας , από επιλογέα, μπαίνουν κάθετα σε δεύτερο πεδίο , γράφουν ημικύκλιο ακτίνας και χτυπούν μια φωτογραφική πλάκα σε απόσταση από την είσοδο. Άρα
Ιόντα ίδιου φορτίου και διαφορετικής μάζας πέφτουν σε διαφορετικά σημεία: έτσι ξεχωρίζουν τα ισότοπα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα πρωτόνιο και ένα σωματίδιο α (, ) επιταχύνονται από την ηρεμία με την ίδια τάση και μπαίνουν κάθετα στο ίδιο ομογενές πεδίο. Ο λόγος των ακτίνων είναι (α) , (β) , (γ) . Επίλεξε και αιτιολόγησε. Ποιος είναι ο λόγος των περιόδων;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ταχύτητα δεν είναι ίδια. Από το θεώρημα έργου–ενέργειας , άρα .
Αντικαθιστάς στην ακτίνα: , δηλαδή ανάλογη της .
. Σωστό το (β).
Περίοδοι: η είναι ανάλογη του , άρα . Η τάση δεν παίζει ρόλο, αφού η περίοδος δεν εξαρτάται από την ταχύτητα.
Παράδειγμα 2
Σωματίδιο με λόγο C/kg μπαίνει σε ομογενές πεδίο T με ταχύτητα m/s που σχηματίζει γωνία με τις δυναμικές γραμμές. Βρες την ακτίνα, την περίοδο και το βήμα της έλικας.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συνιστώσες: m/s, m/s.
Ακτίνα, μόνο από την κάθετη συνιστώσα: m.
Περίοδος: s.
Βήμα: m, πολύ περισσότερο από τη διάμετρο m: η έλικα είναι «τραβηγμένη».
Παράδειγμα 3
Ομογενές πεδίο T, με φορά , υπάρχει μόνο πάνω από μια οριζόντια ευθεία. Θετικό σωματίδιο με C/kg μπαίνει από ένα σημείο Ο της ευθείας με ταχύτητα m/s, που σχηματίζει γωνία με την ευθεία, προς τα πάνω και δεξιά. Πού βγαίνει και πόσο χρόνο μένει στο πεδίο; Τι αλλάζει για αρνητικό σωματίδιο με ίδιο ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ακτίνα και περίοδος: m, s.
Προς τα πού στρίβει. Θετικό φορτίο σε πεδίο : ο κανόνας δίνει δύναμη προς τα πάνω και αριστερά, κάθετα στην ταχύτητα. Στρίβει αριστερόστροφα, άρα βγαίνει αριστερά από το Ο.
Σημείο εξόδου: χορδή m. Βγαίνει m αριστερά του Ο, με ταχύτητα που σχηματίζει πάλι με την ευθεία, προς τα κάτω.
Τόξο και χρόνος. Η ταχύτητα στρίβει αριστερόστροφα από τη διεύθυνση των ως τη διεύθυνση των , δηλαδή κατά . Άρα s.
Αρνητικό σωματίδιο: στρίβει δεξιόστροφα, βγαίνει m δεξιά του Ο, με τόξο μόνο και χρόνο s. Ίδια χορδή, πολύ διαφορετικός χρόνος.
Παράδειγμα 4
Σωματίδιο με C/kg επιταχύνεται από την ηρεμία με τάση V και μπαίνει σε λωρίδα ομογενούς πεδίου T, πλάτους cm, με την ταχύτητα κάθετη στο όριο και στο πεδίο. (α) Με πόση ταχύτητα μπαίνει; (β) Περνά απέναντι; (γ) Κατά πόσο στρίβει η ταχύτητά του και πόσο χρόνο μένει στο πεδίο; (δ) Ποιο είναι το ελάχιστο πεδίο που το γυρίζει πίσω, και πόσο μένει τότε στο πεδίο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) m/s.
(β) m. Αφού , το τόξο φτάνει στο απέναντι όριο: περνά.
(γ) Το κέντρο είναι πάνω στο όριο εισόδου. Στο ορθογώνιο τρίγωνο με υποτείνουσα και απέναντι κάθετη πλευρά : , άρα . Η ταχύτητα στρίβει κατά , όσο και η επίκεντρη γωνία.
s, άρα s.
(δ) Γυρίζει πίσω όταν : T. Τότε γράφει ημικύκλιο, και s.
Παράδειγμα 5
Ιόντα νέου με φορτίο περνούν από επιλογέα ταχυτήτων με V/m και T, και μπαίνουν κάθετα σε πεδίο T φασματογράφου μάζας. Πόσο απέχουν στην πλάκα τα ίχνη των ισοτόπων Ne και Ne; Δίνονται C, kg.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Επιλογέας: m/s, ίδια για τα δύο ισότοπα.
m. Η ακτίνα είναι ανάλογη της μάζας, άρα m.
Κάθε ιόν χτυπά σε απόσταση από την είσοδο, άρα τα ίχνη απέχουν m cm.
Γιατί ο επιλογέας. Χωρίς αυτόν η ακτίνα θα άλλαζε και με την ταχύτητα, και η θέση του ίχνους δεν θα έδειχνε μόνο τη μάζα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πρωτόνιο με φορτίο C κινείται με ταχύτητα m/s κάθετα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο T. Πόση δύναμη δέχεται;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Lorentz F = B|q|υ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της για θετικό και για αρνητικό φορτίο.
- Να περιγράφεις την κίνηση φορτισμένου σωματιδίου σε ομογενές μαγνητικό πεδίο και να υπολογίζεις ακτίνα, περίοδο και βήμα έλικας.
- Να βρίσκεις πού βγαίνει ένα σωματίδιο από περιοχή πεδίου και πόσο χρόνο μένει μέσα σε αυτήν.
- Να εξηγείς τον επιλογέα ταχυτήτων, το πείραμα του Thomson και τον φασματογράφο μάζας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.