Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δύναμη Laplace και παράλληλοι αγωγοί

Η δύναμη σε ρευματοφόρο αγωγό, η ισορροπία του, και γιατί δύο παράλληλα ρεύματα έλκονται.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §4

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2020 επαν. Β ·2020 Α

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace F = BIℓ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της με τον κανόνα των τριών δαχτύλων.
  2. Να λύνεις προβλήματα ισορροπίας ρευματοφόρου αγωγού που κρέμεται από νήματα ή ακουμπά σε κεκλιμένες ράγες.
  3. Να υπολογίζεις τη δύναμη ανάμεσα σε δύο παράλληλους αγωγούς, να κρίνεις αν έλκονται ή απωθούνται, και να βρίσκεις πού ισορροπεί τρίτος αγωγός.
  4. Να διατυπώνεις τον ορισμό του αμπέρ.

Ένα σύρμα που πηδάει

Βάλε ένα χάλκινο σύρμα ανάμεσα στους πόλους ενός πεταλοειδούς μαγνήτη και κλείσε τον διακόπτη: το σύρμα τινάζεται. Αντίστρεψε το ρεύμα, και τινάζεται από την άλλη μεριά. Τίποτα καινούργιο δεν συμβαίνει εδώ: το ρεύμα είναι φορτία που κινούνται, και καθένα δέχεται τη δύναμη Lorentz που είδες στην ενότητα «Δύναμη σε κινούμενο φορτίο». Οι δυνάμεις όλων των φορέων μαζί μεταφέρονται στο σύρμα. Το άθροισμά τους είναι η δύναμη Laplace.

Η δύναμη Laplace

Αν σε όγκο AℓA\ell του σύρματος υπάρχουν nAℓnA\ell φορείς, ο καθένας με φορτίο qq και ταχύτητα υ\upsilon, η συνολική δύναμη είναι nAℓ Bqυ ημφnA\ell\,Bq\upsilon\,\eta\mu\varphi. Το γινόμενο nAqυnAq\upsilon είναι το φορτίο που περνά από μια διατομή ανά δευτερόλεπτο, δηλαδή το ρεύμα II. Έτσι, για ευθύγραμμο αγωγό μήκους ℓ\ell σε ομογενές πεδίο:

F=BIℓ ημφF = B I \ell\,\eta\mu\varphi

όπου φ\varphi η γωνία του αγωγού (της φοράς του ρεύματος) με τις δυναμικές γραμμές.

  • Διεύθυνση: κάθετη στο επίπεδο που ορίζουν ο αγωγός και το πεδίο.
  • Φορά: ο κανόνας των τριών δαχτύλων του δεξιού χεριού, με τον αντίχειρα στη φορά του ρεύματος, τον δείκτη στο B⃗\vec{B}, και ο μέσος δείχνει τη δύναμη.
  • Μηδέν για αγωγό παράλληλο στο πεδίο, μέγιστη, BIℓBI\ell, για κάθετο.

Από τη σχέση αυτή ορίζεται και το μέτρο του πεδίου: B=FIℓB = \dfrac{F}{I\ell} για αγωγό κάθετο στις γραμμές, με μονάδα 1 T=1 NA⋅m1\ \text{T} = 1\ \dfrac{\text{N}}{\text{A}\cdot\text{m}}.

Η γωνία αποφασίζει

Οι γκρίζες γραμμές είναι το μαγνητικό πεδίο. Στρίψε τον αγωγό: ο κύκλος στο κέντρο είναι η δύναμη που βγαίνει από τη σελίδα, και το μέγεθός του είναι το μέτρο της. Βρες τις δύο γωνίες όπου εξαφανίζεται.

Πεδίο: οριζόντιες γραμμέςΔύναμη: έξω από τη σελίδα

Δύναμη0,693 N

Μέγιστη δυνατή0,8 N

Ενδιάμεση δύναμη
Μόνο η κάθετη προς το πεδίο συνιστώσα του αγωγού μετράει.

Ισορροπία ρευματοφόρου αγωγού

Το πιο συνηθισμένο θέμα: ένας αγωγός με μάζα κρέμεται από νήματα ή ακουμπά σε ράγες, και η δύναμη Laplace μπαίνει στην ισορροπία μαζί με το βάρος.

  1. Φορά της FLF_L με τον κανόνα των τριών δαχτύλων. Σχεδίασε τον αγωγό σε τομή, σαν τελεία, για να φαίνονται όλες οι δυνάμεις στο ίδιο επίπεδο.
  2. Όλες οι δυνάμεις: βάρος mgmg, τάσεις νημάτων ή κάθετη αντίδραση, FL=BIℓF_L = BI\ell αν ο αγωγός είναι κάθετος στο πεδίο.
  3. Άξονες και ΣFx=0\Sigma F_x = 0, ΣFy=0\Sigma F_y = 0.

Πεδίο οριζόντιο, κάθετο στον αγωγό. Η FLF_L είναι κατακόρυφη. Με δύο νήματα: 2T+FL=mg2T + F_L = mg όταν η FLF_L δείχνει πάνω, 2T=mg+FL2T = mg + F_L όταν δείχνει κάτω. Τα νήματα χαλαρώνουν όταν BIℓ=mgBI\ell = mg.

Πεδίο κατακόρυφο. Η FLF_L είναι οριζόντια, και τα νήματα γέρνουν κατά γωνία θ\theta από την κατακόρυφο, ώσπου η συνισταμένη τάση να εξουδετερώσει βάρος και FLF_L μαζί:

εφθ=BIℓmg,2T=(mg)2+(BIℓ)2\varepsilon\varphi\theta = \frac{BI\ell}{mg}, \qquad 2T = \sqrt{(mg)^2 + (BI\ell)^2}

Κεκλιμένες ράγες. Ο αγωγός ακουμπά οριζόντια σε δύο λείες ράγες γωνίας θ\theta, που του δίνουν ρεύμα. Αν το πεδίο είναι κάθετο στο επίπεδο των ραγών, η FLF_L είναι παράλληλη στις ράγες και αρκεί BIℓ=mg ημθBI\ell = mg\,\eta\mu\theta. Αν το πεδίο είναι κατακόρυφο, η FLF_L είναι οριζόντια, και στη διεύθυνση των ραγών μετράει μόνο η συνιστώσα της:

BIℓ συνθ=mg ημθ  ⟹  I=mg εφθBℓBI\ell\,\sigma\upsilon\nu\theta = mg\,\eta\mu\theta \implies I = \frac{mg\,\varepsilon\varphi\theta}{B\ell}

Δύο παράλληλοι αγωγοί

Ένας πολύ μακρύς ευθύγραμμος αγωγός με ρεύμα I1I_1 δημιουργεί, όπως είδες στην ενότητα «Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος», πεδίο B1=μ0I12πrB_1 = \dfrac{\mu_0 I_1}{2\pi r} σε απόσταση rr. Ένας δεύτερος αγωγός, παράλληλος, σε απόσταση rr, βρίσκεται μέσα σε αυτό το πεδίο, κάθετα στις γραμμές του. Ένα κομμάτι του μήκους ℓ\ell δέχεται λοιπόν F=B1I2ℓF = B_1 I_2 \ell:

Fℓ=μ0I1I22πr\frac{F}{\ell} = \frac{\mu_0 I_1 I_2}{2\pi r}

Με μ0=4π⋅10−7\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7} T·m/A, το μ02π\dfrac{\mu_0}{2\pi} κάνει 2⋅10−72 \cdot 10^{-7} T·m/A. Ο δεύτερος ασκεί στον πρώτο δύναμη ίσου μέτρου και αντίθετης φοράς, όπως θέλει ο τρίτος νόμος του Newton, ακόμη κι αν τα ρεύματα διαφέρουν.

Ο ορισμός του αμπέρ. Η σχέση αυτή έδωσε τον κλασικό ορισμό της μονάδας του ρεύματος: 11 A είναι το σταθερό ρεύμα που, όταν διαρρέει καθέναν από δύο πολύ μακριούς παράλληλους αγωγούς σε απόσταση 11 m στο κενό, κάνει τον έναν να ασκεί σε κάθε μέτρο του άλλου δύναμη 2⋅10−72 \cdot 10^{-7} N. Πράγματι, Fℓ=2⋅10−7⋅1⋅11\dfrac{F}{\ell} = 2 \cdot 10^{-7} \cdot \dfrac{1 \cdot 1}{1} N/m. Από το 2019 το αμπέρ ορίζεται επίσημα μέσω του φορτίου του ηλεκτρονίου, με την ίδια τιμή. Το σχολικό βιβλίο κρατά τον ορισμό με τους αγωγούς.

Τρίτος αγωγός σε ισορροπία

Ένας τρίτος παράλληλος αγωγός, στο ίδιο επίπεδο, δέχεται δύο δυνάμεις, μία από τον καθένα. Ισορροπεί όπου είναι αντίθετες και ίσες:

  • Ομόρροπα I1I_1, I2I_2: η θέση είναι ανάμεσα στους δύο, πιο κοντά στο μικρότερο ρεύμα.
  • Αντίρροπα I1I_1, I2I_2: η θέση είναι έξω από αυτούς, από τη μεριά του μικρότερου ρεύματος.

Το I3I_3 απλοποιείται στην εξίσωση I1x1=I2x2\dfrac{I_1}{x_1} = \dfrac{I_2}{x_2}: η θέση δεν εξαρτάται από το ρεύμα του τρίτου αγωγού, ούτε από τη φορά του. Είναι το σημείο όπου μηδενίζεται το πεδίο των δύο πρώτων.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί έλκονται με δύναμη FF ανά μέτρο. Διπλασιάζουμε και τα δύο ρεύματα και ταυτόχρονα διπλασιάζουμε την απόστασή τους. Η νέα δύναμη ανά μέτρο είναι (α) FF, (β) 2F2F, (γ) 4F4F. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Οριζόντιος αγωγός μήκους 0,50{,}5 m και μάζας 0,040{,}04 kg κρέμεται από δύο όμοια μονωτικά νήματα, μέσα σε κατακόρυφο ομογενές πεδίο 0,20{,}2 T. Όταν τον διαρρέει ρεύμα 44 A, ισορροπεί με τα νήματα γερμένα. Βρες τη γωνία των νημάτων με την κατακόρυφο και την τάση κάθε νήματος.

Ο αγωγός σε τομή, σαν κύκλος. Πάνω του το βάρος mg προς τα κάτω, η δύναμη Laplace F_L οριζόντια προς τα δεξιά, και η συνολική τάση των νημάτων T_ολ προς τα πάνω και αριστερά, σε γωνία θ με την κατακόρυφο.mgFLTολθ

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δύο λείες μεταλλικές ράγες σχηματίζουν κεκλιμένο επίπεδο γωνίας 30°30° και απέχουν 0,50{,}5 m. Πάνω τους ακουμπά οριζόντια μεταλλική ράβδος μάζας 0,10{,}1 kg, που διαρρέεται από ρεύμα μέσω των ραγών. Όλη η διάταξη βρίσκεται σε κατακόρυφο ομογενές πεδίο 0,50{,}5 T. Πόσο ρεύμα κρατά τη ράβδο ακίνητη, και πόση είναι τότε η δύναμη από τις ράγες;

Κεκλιμένο επίπεδο γωνίας θ που ανεβαίνει προς τα δεξιά. Η ράβδος σε τομή, με το βάρος mg κατακόρυφα κάτω, την κάθετη αντίδραση N κάθετα στο επίπεδο και τη δύναμη Laplace F_L οριζόντια, προς τα δεξιά.θmgNFL

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί Α και Γ απέχουν 0,30{,}3 m και διαρρέονται από ομόρροπα ρεύματα IA=4I_A = 4 A και IΓ=1I_\Gamma = 1 A. Πόση δύναμη ανά μέτρο ασκεί ο ένας στον άλλον; Πού, στο επίπεδό τους, ισορροπεί τρίτος παράλληλος αγωγός; Πού, αν τα ρεύματα ήταν αντίρροπα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Ένας πολύ μακρύς οριζόντιος αγωγός Κ είναι στερεωμένος και διαρρέεται από ρεύμα 5050 A. Από κάτω του, παράλληλα, βρίσκεται ελεύθερος λεπτός αγωγός Λ με μάζα ανά μέτρο 10−410^{-4} kg/m και ρεύμα 2020 A. (α) Τι φορά πρέπει να έχει το ρεύμα του Λ για να αιωρείται; (β) Σε ποια απόσταση ισορροπεί; (γ) Πόση δύναμη ανά μέτρο δέχεται ο Κ; (δ) Αν, με τον Λ σε αυτή τη θέση, το ρεύμα του διπλασιαστεί απότομα, ποια είναι η αρχική του επιτάχυνση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ρευματοφόρος αγωγός τοποθετείται παράλληλα στις δυναμικές γραμμές ομογενούς μαγνητικού πεδίου. Πόση δύναμη δέχεται;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ευθύγραμμος αγωγός μήκους 0,40{,}4 m με ρεύμα 55 A σχηματίζει γωνία 30°30° με ομογενές πεδίο 0,20{,}2 T. Πόση δύναμη Laplace δέχεται;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace F = BIℓ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της με τον κανόνα των τριών δαχτύλων.
  • Να λύνεις προβλήματα ισορροπίας ρευματοφόρου αγωγού που κρέμεται από νήματα ή ακουμπά σε κεκλιμένες ράγες.
  • Να υπολογίζεις τη δύναμη ανάμεσα σε δύο παράλληλους αγωγούς, να κρίνεις αν έλκονται ή απωθούνται, και να βρίσκεις πού ισορροπεί τρίτος αγωγός.
  • Να διατυπώνεις τον ορισμό του αμπέρ.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;