Δύναμη Laplace και παράλληλοι αγωγοί
Η δύναμη σε ρευματοφόρο αγωγό, η ισορροπία του, και γιατί δύο παράλληλα ρεύματα έλκονται.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §4
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2020 επαν. Β ·2020 Α
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace F = BIℓ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της με τον κανόνα των τριών δαχτύλων.
- Να λύνεις προβλήματα ισορροπίας ρευματοφόρου αγωγού που κρέμεται από νήματα ή ακουμπά σε κεκλιμένες ράγες.
- Να υπολογίζεις τη δύναμη ανάμεσα σε δύο παράλληλους αγωγούς, να κρίνεις αν έλκονται ή απωθούνται, και να βρίσκεις πού ισορροπεί τρίτος αγωγός.
- Να διατυπώνεις τον ορισμό του αμπέρ.
Ένα σύρμα που πηδάει
Βάλε ένα χάλκινο σύρμα ανάμεσα στους πόλους ενός πεταλοειδούς μαγνήτη και κλείσε τον διακόπτη: το σύρμα τινάζεται. Αντίστρεψε το ρεύμα, και τινάζεται από την άλλη μεριά. Τίποτα καινούργιο δεν συμβαίνει εδώ: το ρεύμα είναι φορτία που κινούνται, και καθένα δέχεται τη δύναμη Lorentz που είδες στην ενότητα «Δύναμη σε κινούμενο φορτίο». Οι δυνάμεις όλων των φορέων μαζί μεταφέρονται στο σύρμα. Το άθροισμά τους είναι η δύναμη Laplace.
Η δύναμη Laplace
Αν σε όγκο του σύρματος υπάρχουν φορείς, ο καθένας με φορτίο και ταχύτητα , η συνολική δύναμη είναι . Το γινόμενο είναι το φορτίο που περνά από μια διατομή ανά δευτερόλεπτο, δηλαδή το ρεύμα . Έτσι, για ευθύγραμμο αγωγό μήκους σε ομογενές πεδίο:
όπου η γωνία του αγωγού (της φοράς του ρεύματος) με τις δυναμικές γραμμές.
- Διεύθυνση: κάθετη στο επίπεδο που ορίζουν ο αγωγός και το πεδίο.
- Φορά: ο κανόνας των τριών δαχτύλων του δεξιού χεριού, με τον αντίχειρα στη φορά του ρεύματος, τον δείκτη στο , και ο μέσος δείχνει τη δύναμη.
- Μηδέν για αγωγό παράλληλο στο πεδίο, μέγιστη, , για κάθετο.
Από τη σχέση αυτή ορίζεται και το μέτρο του πεδίου: για αγωγό κάθετο στις γραμμές, με μονάδα .
Ισορροπία ρευματοφόρου αγωγού
Το πιο συνηθισμένο θέμα: ένας αγωγός με μάζα κρέμεται από νήματα ή ακουμπά σε ράγες, και η δύναμη Laplace μπαίνει στην ισορροπία μαζί με το βάρος.
- Φορά της με τον κανόνα των τριών δαχτύλων. Σχεδίασε τον αγωγό σε τομή, σαν τελεία, για να φαίνονται όλες οι δυνάμεις στο ίδιο επίπεδο.
- Όλες οι δυνάμεις: βάρος , τάσεις νημάτων ή κάθετη αντίδραση, αν ο αγωγός είναι κάθετος στο πεδίο.
- Άξονες και , .
Πεδίο οριζόντιο, κάθετο στον αγωγό. Η είναι κατακόρυφη. Με δύο νήματα: όταν η δείχνει πάνω, όταν δείχνει κάτω. Τα νήματα χαλαρώνουν όταν .
Πεδίο κατακόρυφο. Η είναι οριζόντια, και τα νήματα γέρνουν κατά γωνία από την κατακόρυφο, ώσπου η συνισταμένη τάση να εξουδετερώσει βάρος και μαζί:
Κεκλιμένες ράγες. Ο αγωγός ακουμπά οριζόντια σε δύο λείες ράγες γωνίας , που του δίνουν ρεύμα. Αν το πεδίο είναι κάθετο στο επίπεδο των ραγών, η είναι παράλληλη στις ράγες και αρκεί . Αν το πεδίο είναι κατακόρυφο, η είναι οριζόντια, και στη διεύθυνση των ραγών μετράει μόνο η συνιστώσα της:
Δύο παράλληλοι αγωγοί
Ένας πολύ μακρύς ευθύγραμμος αγωγός με ρεύμα δημιουργεί, όπως είδες στην ενότητα «Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος», πεδίο σε απόσταση . Ένας δεύτερος αγωγός, παράλληλος, σε απόσταση , βρίσκεται μέσα σε αυτό το πεδίο, κάθετα στις γραμμές του. Ένα κομμάτι του μήκους δέχεται λοιπόν :
Με T·m/A, το κάνει T·m/A. Ο δεύτερος ασκεί στον πρώτο δύναμη ίσου μέτρου και αντίθετης φοράς, όπως θέλει ο τρίτος νόμος του Newton, ακόμη κι αν τα ρεύματα διαφέρουν.
Ο ορισμός του αμπέρ. Η σχέση αυτή έδωσε τον κλασικό ορισμό της μονάδας του ρεύματος: A είναι το σταθερό ρεύμα που, όταν διαρρέει καθέναν από δύο πολύ μακριούς παράλληλους αγωγούς σε απόσταση m στο κενό, κάνει τον έναν να ασκεί σε κάθε μέτρο του άλλου δύναμη N. Πράγματι, N/m. Από το 2019 το αμπέρ ορίζεται επίσημα μέσω του φορτίου του ηλεκτρονίου, με την ίδια τιμή. Το σχολικό βιβλίο κρατά τον ορισμό με τους αγωγούς.
Τρίτος αγωγός σε ισορροπία
Ένας τρίτος παράλληλος αγωγός, στο ίδιο επίπεδο, δέχεται δύο δυνάμεις, μία από τον καθένα. Ισορροπεί όπου είναι αντίθετες και ίσες:
- Ομόρροπα , : η θέση είναι ανάμεσα στους δύο, πιο κοντά στο μικρότερο ρεύμα.
- Αντίρροπα , : η θέση είναι έξω από αυτούς, από τη μεριά του μικρότερου ρεύματος.
Το απλοποιείται στην εξίσωση : η θέση δεν εξαρτάται από το ρεύμα του τρίτου αγωγού, ούτε από τη φορά του. Είναι το σημείο όπου μηδενίζεται το πεδίο των δύο πρώτων.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί έλκονται με δύναμη ανά μέτρο. Διπλασιάζουμε και τα δύο ρεύματα και ταυτόχρονα διπλασιάζουμε την απόστασή τους. Η νέα δύναμη ανά μέτρο είναι (α) , (β) , (γ) . Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η δύναμη ανά μέτρο είναι ανάλογη του γινομένου των ρευμάτων και αντιστρόφως ανάλογη της απόστασης: .
Νέα τιμή: . Σωστό το (β).
Η παγίδα: το βγαίνει αν ξεχάσεις την απόσταση, και το αν νομίσεις ότι η δύναμη πέφτει με το τετράγωνο της απόστασης, όπως στον νόμο του Coulomb. Εδώ πέφτει με την πρώτη δύναμη.
Παράδειγμα 2
Οριζόντιος αγωγός μήκους m και μάζας kg κρέμεται από δύο όμοια μονωτικά νήματα, μέσα σε κατακόρυφο ομογενές πεδίο T. Όταν τον διαρρέει ρεύμα A, ισορροπεί με τα νήματα γερμένα. Βρες τη γωνία των νημάτων με την κατακόρυφο και την τάση κάθε νήματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η . Ο αγωγός είναι οριζόντιος και το πεδίο κατακόρυφο, άρα και N, οριζόντια, κάθετη στον αγωγό.
Βάρος: N. Οι δύο τάσεις έχουν συνισταμένη στο επίπεδο του σχήματος.
Ισορροπία: και . Διαιρώντας: , άρα .
N, άρα κάθε νήμα έχει τάση N.
Παράδειγμα 3
Δύο λείες μεταλλικές ράγες σχηματίζουν κεκλιμένο επίπεδο γωνίας και απέχουν m. Πάνω τους ακουμπά οριζόντια μεταλλική ράβδος μάζας kg, που διαρρέεται από ρεύμα μέσω των ραγών. Όλη η διάταξη βρίσκεται σε κατακόρυφο ομογενές πεδίο T. Πόσο ρεύμα κρατά τη ράβδο ακίνητη, και πόση είναι τότε η δύναμη από τις ράγες;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η φορά της . Η ράβδος είναι οριζόντια, κάθετη στο πεδίο, άρα . Είναι κάθετη στο κατακόρυφο πεδίο, δηλαδή οριζόντια, και το ρεύμα πρέπει να έχει φορά τέτοια ώστε να σπρώχνει τη ράβδο προς την ανηφόρα.
Άξονας κατά μήκος των ραγών: η έχει εκεί συνιστώσα προς τα πάνω, το βάρος προς τα κάτω. Ισορροπία:
A
Κάθετα στις ράγες: και οι δύο δυνάμεις πιέζουν τη ράβδο προς τις ράγες:
N
Σύγκριση. Αν το πεδίο ήταν κάθετο στις ράγες, θα αρκούσε A. Με κατακόρυφο πεδίο χρειάζεται περισσότερο ρεύμα, γιατί μόνο ένα μέρος της δουλεύει κατά μήκος των ραγών.
Παράδειγμα 4
Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί Α και Γ απέχουν m και διαρρέονται από ομόρροπα ρεύματα A και A. Πόση δύναμη ανά μέτρο ασκεί ο ένας στον άλλον; Πού, στο επίπεδό τους, ισορροπεί τρίτος παράλληλος αγωγός; Πού, αν τα ρεύματα ήταν αντίρροπα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
N/m, ελκτική, αφού τα ρεύματα είναι ομόρροπα.
Ομόρροπα: οι δυνάμεις στον τρίτο αγωγό είναι αντίθετες μόνο ανάμεσα στους Α και Γ. Σε απόσταση από τον Α:
m, δηλαδή m από τον Γ.
Αντίρροπα: τώρα ανάμεσα οι δυνάμεις έχουν την ίδια φορά. Η θέση είναι έξω, από τη μεριά του Γ, σε απόσταση m από τον Α:
m, δηλαδή m πέρα από τον Γ.
Και στις δύο περιπτώσεις το απλοποιήθηκε: η θέση δεν εξαρτάται από το ρεύμα του τρίτου αγωγού.
Παράδειγμα 5
Ένας πολύ μακρύς οριζόντιος αγωγός Κ είναι στερεωμένος και διαρρέεται από ρεύμα A. Από κάτω του, παράλληλα, βρίσκεται ελεύθερος λεπτός αγωγός Λ με μάζα ανά μέτρο kg/m και ρεύμα A. (α) Τι φορά πρέπει να έχει το ρεύμα του Λ για να αιωρείται; (β) Σε ποια απόσταση ισορροπεί; (γ) Πόση δύναμη ανά μέτρο δέχεται ο Κ; (δ) Αν, με τον Λ σε αυτή τη θέση, το ρεύμα του διπλασιαστεί απότομα, ποια είναι η αρχική του επιτάχυνση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Ο Λ χρειάζεται δύναμη προς τα πάνω, δηλαδή προς τον Κ: έλξη. Άρα το ρεύμα του πρέπει να είναι ομόρροπο με του Κ.
(β) Για ένα κομμάτι μήκους : . Με τη μάζα ανά μέτρο :
m
(γ) Από τον τρίτο νόμο του Newton ο Κ δέχεται N ανά μέτρο, προς τα κάτω, προς τον Λ.
(δ) Με A η έλξη διπλασιάζεται, N/m, ενώ το βάρος μένει N/m. Ανά μέτρο: m/s², προς τα πάνω.
Παρατήρηση. Καθώς ο Λ πλησιάζει τον Κ, η έλξη μεγαλώνει ακόμη περισσότερο. Η ισορροπία της (β) είναι ασταθής: η παραμικρή μετατόπιση προς τα πάνω δεν διορθώνεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ευθύγραμμος αγωγός μήκους m με ρεύμα A σχηματίζει γωνία με ομογενές πεδίο T. Πόση δύναμη Laplace δέχεται;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace F = BIℓ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της με τον κανόνα των τριών δαχτύλων.
- Να λύνεις προβλήματα ισορροπίας ρευματοφόρου αγωγού που κρέμεται από νήματα ή ακουμπά σε κεκλιμένες ράγες.
- Να υπολογίζεις τη δύναμη ανάμεσα σε δύο παράλληλους αγωγούς, να κρίνεις αν έλκονται ή απωθούνται, και να βρίσκεις πού ισορροπεί τρίτος αγωγός.
- Να διατυπώνεις τον ορισμό του αμπέρ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.