Ηλεκτρομαγνητική επαγωγή
Μαγνητική ροή, ο νόμος του Faraday και ο κανόνας του Lenz.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2025 Γ ·2024 Α ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2020 Α ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή Φ = BAσυνθ και τη μεταβολή της όταν αλλάζει το πεδίο, το εμβαδόν ή η γωνία.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday, E = −N ΔΦ/Δt, για τη μέση και τη στιγμιαία ΗΕΔ, και να τη διαβάζεις από το διάγραμμα Φ–t.
- Να υπολογίζεις το επαγωγικό ρεύμα, τη θερμότητα και το φορτίο q = NΔΦ/R, που δεν εξαρτάται από τον χρόνο.
- Να βρίσκεις τη φορά του επαγωγικού ρεύματος με τον κανόνα του Lenz και να τον συνδέεις με την αρχή διατήρησης της ενέργειας.
Ρεύμα από μαγνήτη: πότε;
Βάλε έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο που κλείνει σε αμπερόμετρο. Όσο ο μαγνήτης κάθεται ακίνητος, η βελόνα μένει στο μηδέν, όσο ισχυρός κι αν είναι. Τράβηξέ τον έξω και η βελόνα τινάζεται. Σπρώξε τον πάλι μέσα και τινάζεται ανάποδα. Αυτό βρήκε ο Faraday το 1831: ρεύμα δεν δίνει το μαγνητικό πεδίο, δίνει η μεταβολή του.
Το φαινόμενο λέγεται ηλεκτρομαγνητική επαγωγή. Πάνω του στηρίζεται η παραγωγή σχεδόν όλης της ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιείς.

Η μαγνητική ροή και οι τρεις τρόποι να αλλάξει
Το μέγεθος που πρέπει να αλλάζει είναι η μαγνητική ροή , που γνώρισες στην ενότητα «Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος». Η είναι η γωνία του πεδίου με την κάθετη στο πλαίσιο, και η μονάδα είναι το weber, .
Η ροή έχει τρεις παράγοντες, άρα αλλάζει με τρεις τρόπους. Ο καθένας έχει τη δική του :
| Τι αλλάζει | Παράδειγμα | Μεταβολή ροής |
|---|---|---|
| το πεδίο | πλησιάζεις μαγνήτη, αλλάζεις το ρεύμα σε διπλανό πηνίο | |
| το εμβαδόν μέσα στο πεδίο | πλαίσιο που μπαίνει σε περιοχή πεδίου | |
| η γωνία | πλαίσιο που στρέφεται |
Ο νόμος του Faraday
Όποτε μεταβάλλεται η ροή που περνάει από ένα κύκλωμα, στο κύκλωμα αναπτύσσεται ΗΕΔ από επαγωγή. Για πηνίο με σπείρες:
Το είναι ο ρυθμός μεταβολής της ροής, σε Wb/s, δηλαδή σε V. Το μείον είναι ο κανόνας του Lenz, που θα δεις παρακάτω. Στις ασκήσεις συνήθως υπολογίζεις το μέτρο με και βρίσκεις τη φορά χωριστά.
Μέση και στιγμιαία. Ο τύπος με πεπερασμένο δίνει τη μέση ΗΕΔ στο διάστημα. Αν πάρεις το πολύ μικρό, παίρνεις τη στιγμιαία. Στο διάγραμμα – η στιγμιαία ΗΕΔ είναι φορές η κλίση της καμπύλης τη στιγμή εκείνη. Όπου το διάγραμμα είναι ευθεία, η κλίση είναι σταθερή, και μέση και στιγμιαία συμπίπτουν. Όπου είναι οριζόντιο, η ΗΕΔ είναι μηδέν, όσο μεγάλη κι αν είναι η ροή.
Επαγωγικό ρεύμα, θερμότητα και φορτίο
Αν το κύκλωμα είναι κλειστό, με ολική αντίσταση (μαζί και η αντίσταση του πηνίου), η ΗΕΔ δίνει επαγωγικό ρεύμα
Αν η ροή αλλάζει ομαλά, το ρεύμα είναι σταθερό, και η θερμότητα στο διάστημα είναι . Αν δεν αλλάζει ομαλά, ο τύπος αυτός με το μέσο ρεύμα δεν ισχύει.
Στο διάστημα περνάει από μια διατομή του κυκλώματος φορτίο . Το διώχνεται:
Ο κανόνας του Lenz
Το μείον στον νόμο του Faraday έχει φυσικό περιεχόμενο:
Για να βρεις τη φορά σε ένα πλαίσιο, ακολουθείς πάντα τα ίδια τέσσερα βήματα:
- Ποια είναι η φορά του εξωτερικού πεδίου μέσα από το πλαίσιο;
- Η ροή αυξάνεται ή μειώνεται;
- Το επαγωγικό ρεύμα φτιάχνει μέσα στο πλαίσιο δικό του πεδίο: αντίθετο στο εξωτερικό αν η ροή αυξάνεται, ομόρροπο αν μειώνεται.
- Με τον κανόνα του δεξιού χεριού βρίσκεις ποια φορά ρεύματος δίνει αυτό το πεδίο.
Με τον μαγνήτη: αν πλησιάζεις τον βόρειο πόλο σε πηνίο, το άκρο του πηνίου που τον βλέπει γίνεται βόρειος πόλος και ο μαγνήτης απωθείται. Αν τον απομακρύνεις, το άκρο γίνεται νότιος και ο μαγνήτης έλκεται. Και στις δύο περιπτώσεις, για να συνεχιστεί η μεταβολή πρέπει να καταβάλεις έργο.
Γιατί δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Φαντάσου ότι το επαγωγικό ρεύμα ευνοούσε τη μεταβολή. Ένα μικρό σπρώξιμο στον μαγνήτη, και το ρεύμα θα τον τραβούσε πιο μέσα, θα αυξανόταν η ροή, θα μεγάλωνε το ρεύμα, και ούτω καθεξής. Θα έπαιρνες κινητική ενέργεια και θερμότητα χωρίς να προσφέρεις τίποτα. Ο κανόνας του Lenz είναι λοιπόν συνέπεια της αρχής διατήρησης της ενέργειας: η ηλεκτρική ενέργεια στο κύκλωμα προέρχεται από το έργο που κάνεις ενάντια στην αντίσταση του Lenz.
Πλαίσιο που περνάει από περιοχή πεδίου
Η πιο συχνή εφαρμογή στις Πανελλήνιες: τετράγωνο πλαίσιο πλευράς κινείται με σταθερή ταχύτητα και περνάει από περιοχή πλάτους με ομογενές πεδίο κάθετο στο επίπεδό του. Εδώ αλλάζει το εμβαδόν μέσα στο πεδίο. Όσο το πλαίσιο μπαίνει, σε χρόνο μπαίνει λωρίδα , άρα .
| Φάση | Ροή | ΗΕΔ |
|---|---|---|
| μπαίνει (διάρκεια ) | αυξάνεται γραμμικά από σε | σταθερή, μέτρου |
| όλο μέσα (διάρκεια ) | σταθερή, | μηδέν |
| βγαίνει (διάρκεια ) | μειώνεται γραμμικά ως | σταθερή, , αντίθετη |
Το διάγραμμα – είναι τραπέζιο. Το – είναι δύο ορθογώνια, ένα θετικό και ένα αρνητικό, με κενό ανάμεσα. Το ρεύμα αλλάζει φορά, γιατί στην είσοδο η ροή αυξάνεται και στην έξοδο μειώνεται. Αν η περιοχή είναι στενότερη από το πλαίσιο (), η μεσαία φάση αλλάζει: τώρα το πλαίσιο αγκαλιάζει όλη την περιοχή, η ροή μένει , και πάλι δεν υπάρχει ΗΕΔ.
Τι δυνάμεις χρειάζονται για να κινείται το πλαίσιο με σταθερή ταχύτητα, και πού πηγαίνει η ενέργεια, το βλέπεις στην ενότητα «Αγωγός που κινείται σε μαγνητικό πεδίο».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τραβάς έναν μαγνήτη έξω από πηνίο που κλείνει σε αντιστάτη, μία φορά σε χρόνο και μία σε χρόνο , με την ίδια αρχική και τελική θέση. Θεώρησε ότι και τις δύο φορές η ροή μειώνεται ομαλά. Για τα φορτία , και τις θερμότητες , ισχύει: (α) , (β) , (γ) , . Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μεταβολή της ροής είναι ίδια και στις δύο περιπτώσεις, γιατί ο μαγνήτης ξεκινά και καταλήγει στο ίδιο σημείο: κοινό.
Φορτίο: , χωρίς χρόνο μέσα. Άρα .
Θερμότητα: με ομαλή μεταβολή, και . Η θερμότητα είναι αντιστρόφως ανάλογη του χρόνου, άρα .
Σωστό το (γ). Με τον Lenz: όταν τραβάς γρήγορα, η δύναμη που σε φρενάρει είναι μεγαλύτερη, και το έργο σου, που γίνεται θερμότητα, είναι μεγαλύτερο.
Παράδειγμα 2
Πηνίο σπειρών, εμβαδού m² ανά σπείρα και ολικής αντίστασης , βρίσκεται σε ομογενές πεδίο κάθετο στις σπείρες. Το πεδίο μειώνεται ομαλά από T σε T σε s. Βρες την ΗΕΔ, το ρεύμα, το φορτίο και τη φορά του ρεύματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεταβολή ροής ανά σπείρα: Wb
ΗΕΔ: V
Ρεύμα: A
Φορτίο: C. Έλεγχος: C.
Φορά, με τον Lenz. Η ροή μειώνεται, άρα το επαγωγικό ρεύμα φτιάχνει μέσα στο πηνίο πεδίο ομόρροπο με το αρχικό, σαν να προσπαθεί να κρατήσει τη ροή.
Παράδειγμα 3
Πλαίσιο σπειρών, εμβαδού m² και ολικής αντίστασης , βρίσκεται σε ομογενές πεδίο T κάθετο στο επίπεδό του. Το στρέφεις κατά σε s. Βρες τη μέση ΗΕΔ και το φορτίο. Πόσο φορτίο θα περνούσε αν το έστρεφες μόνο κατά ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ροή αλλάζει πρόσημο. Αρχικά και Wb. Μετά τη στροφή η κάθετη είναι αντίρροπη στο πεδίο, , και Wb. Άρα Wb.
Μέση ΗΕΔ: V. Είναι μέση: με σταθερή γωνιακή ταχύτητα η ροή δεν αλλάζει ομαλά, και η στιγμιαία ΗΕΔ μεταβάλλεται, όπως θα δεις στο εναλλασσόμενο ρεύμα.
Φορτίο: C. Ο τύπος ισχύει και με μη ομαλή μεταβολή.
Στροφή : Wb, και C.
Παράδειγμα 4
Η ροή από κάθε σπείρα πηνίου σπειρών, με ολική αντίσταση , αυξάνεται ομαλά από σε Wb στο διάστημα – s, μένει σταθερή ως τα s, και μηδενίζεται ομαλά ως τα s. Βρες την ΗΕΔ και το ρεύμα σε κάθε διάστημα, το φορτίο και τη θερμότητα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από την κλίση του –. Στο – s: Wb/s, άρα V και A.
Στο – s η ροή μένει σταθερή: , .
Στο – s: Wb/s, άρα V και A, αντίθετης φοράς.
Φορτίο: σε κάθε μεταβολή C. Τα δύο φορτία περνούν με αντίθετες φορές, άρα το καθαρό φορτίο σε όλο το διάστημα είναι μηδέν.
Θερμότητα: J. Η θερμότητα δεν ακυρώνεται: ζεσταίνει και το ρεύμα της μιας φοράς και το ρεύμα της άλλης.
Παράδειγμα 5
Τετράγωνο πλαίσιο μιας σπείρας, πλευράς m και αντίστασης , κινείται με σταθερή ταχύτητα m/s και περνάει από περιοχή πλάτους m, με ομογενές πεδίο T κάθετο στο επίπεδό του και φορά προς τη σελίδα. Τη στιγμή η μπροστινή πλευρά φτάνει στο όριο. Βρες τη ροή και την ΗΕΔ σε κάθε φάση, τη φορά του ρεύματος, το φορτίο κάθε φάσης και τη συνολική θερμότητα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι φάσεις. Μπαίνει σε s. Είναι όλο μέσα ώσπου η μπροστινή πλευρά να φτάσει στην έξοδο, στα s. Βγαίνει ως τα s.
Ροή και ΗΕΔ. Μέγιστη ροή Wb. Στην είσοδο και στην έξοδο ο ρυθμός είναι Wb/s, άρα ΗΕΔ V και ρεύμα A. Στο – s η ροή μένει Wb, και ΗΕΔ δεν υπάρχει.
Φορά. Στην είσοδο η ροή προς τη σελίδα αυξάνεται: το ρεύμα φτιάχνει πεδίο προς τα έξω, άρα κυκλοφορεί αντίθετα από τους δείκτες του ρολογιού. Στην έξοδο η ροή μειώνεται και το ρεύμα κυκλοφορεί κατά τους δείκτες.
Φορτίο κάθε φάσης: C. Έλεγχος: C.
Θερμότητα: ρεύμα υπάρχει συνολικά s, άρα J.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η ροή μέσα από ένα πλαίσιο μιας σπείρας μεταβάλλεται ομαλά από Wb σε Wb μέσα σε s. Πόση ΗΕΔ από επαγωγή αναπτύσσεται;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή Φ = BAσυνθ και τη μεταβολή της όταν αλλάζει το πεδίο, το εμβαδόν ή η γωνία.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday, E = −N ΔΦ/Δt, για τη μέση και τη στιγμιαία ΗΕΔ, και να τη διαβάζεις από το διάγραμμα Φ–t.
- Να υπολογίζεις το επαγωγικό ρεύμα, τη θερμότητα και το φορτίο q = NΔΦ/R, που δεν εξαρτάται από τον χρόνο.
- Να βρίσκεις τη φορά του επαγωγικού ρεύματος με τον κανόνα του Lenz και να τον συνδέεις με την αρχή διατήρησης της ενέργειας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.