Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρομαγνητική επαγωγή

Μαγνητική ροή, ο νόμος του Faraday και ο κανόνας του Lenz.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2025 Γ ·2024 Α ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2020 Α ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή Φ = BAσυνθ και τη μεταβολή της όταν αλλάζει το πεδίο, το εμβαδόν ή η γωνία.
  2. Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday, E = −N ΔΦ/Δt, για τη μέση και τη στιγμιαία ΗΕΔ, και να τη διαβάζεις από το διάγραμμα Φ–t.
  3. Να υπολογίζεις το επαγωγικό ρεύμα, τη θερμότητα και το φορτίο q = NΔΦ/R, που δεν εξαρτάται από τον χρόνο.
  4. Να βρίσκεις τη φορά του επαγωγικού ρεύματος με τον κανόνα του Lenz και να τον συνδέεις με την αρχή διατήρησης της ενέργειας.

Ρεύμα από μαγνήτη: πότε;

Βάλε έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο που κλείνει σε αμπερόμετρο. Όσο ο μαγνήτης κάθεται ακίνητος, η βελόνα μένει στο μηδέν, όσο ισχυρός κι αν είναι. Τράβηξέ τον έξω και η βελόνα τινάζεται. Σπρώξε τον πάλι μέσα και τινάζεται ανάποδα. Αυτό βρήκε ο Faraday το 1831: ρεύμα δεν δίνει το μαγνητικό πεδίο, δίνει η μεταβολή του.

Το φαινόμενο λέγεται ηλεκτρομαγνητική επαγωγή. Πάνω του στηρίζεται η παραγωγή σχεδόν όλης της ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιείς.

Ασπρόμαυρη φωτογραφία ενός χοντρού δαχτυλιδιού τυλιγμένου πυκνά με σύρμα, πάνω σε σκούρα στρογγυλή βάση με λευκή καρτέλα.
Ο δακτύλιος με τον οποίο ο Faraday ανακάλυψε την επαγωγή το 1831: ένα σιδερένιο δαχτυλίδι με δύο χωριστά πηνία από σύρμα. Όταν συνέδεε ή αποσυνέδεε μια μπαταρία στο ένα πηνίο, στο άλλο εμφανιζόταν στιγμιαία ρεύμα. Όσο το ρεύμα στο πρώτο πηνίο έμενε σταθερό, στο δεύτερο δεν συνέβαινε τίποτα.Φωτογραφία: Acme Newspictures · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Η μαγνητική ροή και οι τρεις τρόποι να αλλάξει

Το μέγεθος που πρέπει να αλλάζει είναι η μαγνητική ροή Φ=BA συνθ\Phi = BA\,\sigma\upsilon\nu\theta, που γνώρισες στην ενότητα «Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος». Η θ\theta είναι η γωνία του πεδίου με την κάθετη στο πλαίσιο, και η μονάδα είναι το weber, 1 Wb=1 T⋅m21\ \text{Wb} = 1\ \text{T}\cdot\text{m}^2.

Η ροή έχει τρεις παράγοντες, άρα αλλάζει με τρεις τρόπους. Ο καθένας έχει τη δική του ΔΦ\Delta\Phi:

Τι αλλάζειΠαράδειγμαΜεταβολή ροής
το πεδίο BBπλησιάζεις μαγνήτη, αλλάζεις το ρεύμα σε διπλανό πηνίοΔΦ=ΔB⋅A συνθ\Delta\Phi = \Delta B \cdot A\,\sigma\upsilon\nu\theta
το εμβαδόν μέσα στο πεδίοπλαίσιο που μπαίνει σε περιοχή πεδίουΔΦ=B ΔA συνθ\Delta\Phi = B\,\Delta A\,\sigma\upsilon\nu\theta
η γωνία θ\thetaπλαίσιο που στρέφεταιΔΦ=BA(συνθ2−συνθ1)\Delta\Phi = BA(\sigma\upsilon\nu\theta_2 - \sigma\upsilon\nu\theta_1)

Ο νόμος του Faraday

Όποτε μεταβάλλεται η ροή που περνάει από ένα κύκλωμα, στο κύκλωμα αναπτύσσεται ΗΕΔ από επαγωγή. Για πηνίο με NN σπείρες:

Eεπ=−NΔΦΔtE_{\varepsilon\pi} = -N\frac{\Delta\Phi}{\Delta t}

Το ΔΦΔt\dfrac{\Delta\Phi}{\Delta t} είναι ο ρυθμός μεταβολής της ροής, σε Wb/s, δηλαδή σε V. Το μείον είναι ο κανόνας του Lenz, που θα δεις παρακάτω. Στις ασκήσεις συνήθως υπολογίζεις το μέτρο με ∣ΔΦ∣|\Delta\Phi| και βρίσκεις τη φορά χωριστά.

Μέση και στιγμιαία. Ο τύπος με πεπερασμένο Δt\Delta t δίνει τη μέση ΗΕΔ στο διάστημα. Αν πάρεις το Δt\Delta t πολύ μικρό, παίρνεις τη στιγμιαία. Στο διάγραμμα Φ\Phi–tt η στιγμιαία ΗΕΔ είναι NN φορές η κλίση της καμπύλης τη στιγμή εκείνη. Όπου το διάγραμμα είναι ευθεία, η κλίση είναι σταθερή, και μέση και στιγμιαία συμπίπτουν. Όπου είναι οριζόντιο, η ΗΕΔ είναι μηδέν, όσο μεγάλη κι αν είναι η ροή.

Επαγωγικό ρεύμα, θερμότητα και φορτίο

Αν το κύκλωμα είναι κλειστό, με ολική αντίσταση RoλR_{o\lambda} (μαζί και η αντίσταση του πηνίου), η ΗΕΔ δίνει επαγωγικό ρεύμα

Iεπ=EεπRoλI_{\varepsilon\pi} = \frac{E_{\varepsilon\pi}}{R_{o\lambda}}

Αν η ροή αλλάζει ομαλά, το ρεύμα είναι σταθερό, και η θερμότητα στο διάστημα Δt\Delta t είναι Q=I2RoλΔtQ = I^2 R_{o\lambda}\Delta t. Αν δεν αλλάζει ομαλά, ο τύπος αυτός με το μέσο ρεύμα δεν ισχύει.

Στο διάστημα Δt\Delta t περνάει από μια διατομή του κυκλώματος φορτίο q=IεπΔtq = I_{\varepsilon\pi}\Delta t. Το Δt\Delta t διώχνεται:

q=N ∣ΔΦ∣Roλq = \frac{N\,|\Delta\Phi|}{R_{o\lambda}}

Ο κανόνας του Lenz

Το μείον στον νόμο του Faraday έχει φυσικό περιεχόμενο:

Για να βρεις τη φορά σε ένα πλαίσιο, ακολουθείς πάντα τα ίδια τέσσερα βήματα:

  1. Ποια είναι η φορά του εξωτερικού πεδίου μέσα από το πλαίσιο;
  2. Η ροή αυξάνεται ή μειώνεται;
  3. Το επαγωγικό ρεύμα φτιάχνει μέσα στο πλαίσιο δικό του πεδίο: αντίθετο στο εξωτερικό αν η ροή αυξάνεται, ομόρροπο αν μειώνεται.
  4. Με τον κανόνα του δεξιού χεριού βρίσκεις ποια φορά ρεύματος δίνει αυτό το πεδίο.

Με τον μαγνήτη: αν πλησιάζεις τον βόρειο πόλο σε πηνίο, το άκρο του πηνίου που τον βλέπει γίνεται βόρειος πόλος και ο μαγνήτης απωθείται. Αν τον απομακρύνεις, το άκρο γίνεται νότιος και ο μαγνήτης έλκεται. Και στις δύο περιπτώσεις, για να συνεχιστεί η μεταβολή πρέπει να καταβάλεις έργο.

Γιατί δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Φαντάσου ότι το επαγωγικό ρεύμα ευνοούσε τη μεταβολή. Ένα μικρό σπρώξιμο στον μαγνήτη, και το ρεύμα θα τον τραβούσε πιο μέσα, θα αυξανόταν η ροή, θα μεγάλωνε το ρεύμα, και ούτω καθεξής. Θα έπαιρνες κινητική ενέργεια και θερμότητα χωρίς να προσφέρεις τίποτα. Ο κανόνας του Lenz είναι λοιπόν συνέπεια της αρχής διατήρησης της ενέργειας: η ηλεκτρική ενέργεια στο κύκλωμα προέρχεται από το έργο που κάνεις ενάντια στην αντίσταση του Lenz.

Πλαίσιο που περνάει από περιοχή πεδίου

Η πιο συχνή εφαρμογή στις Πανελλήνιες: τετράγωνο πλαίσιο πλευράς α\alpha κινείται με σταθερή ταχύτητα υ\upsilon και περνάει από περιοχή πλάτους d>αd > \alpha με ομογενές πεδίο κάθετο στο επίπεδό του. Εδώ αλλάζει το εμβαδόν μέσα στο πεδίο. Όσο το πλαίσιο μπαίνει, σε χρόνο Δt\Delta t μπαίνει λωρίδα α⋅υΔt\alpha\cdot\upsilon\Delta t, άρα ΔΦΔt=Bαυ\dfrac{\Delta\Phi}{\Delta t} = B\alpha\upsilon.

ΦάσηΡοήΗΕΔ
μπαίνει (διάρκεια α/υ\alpha/\upsilon)αυξάνεται γραμμικά από 00 σε Bα2B\alpha^2σταθερή, μέτρου BαυB\alpha\upsilon
όλο μέσα (διάρκεια (d−α)/υ(d - \alpha)/\upsilon)σταθερή, Bα2B\alpha^2μηδέν
βγαίνει (διάρκεια α/υ\alpha/\upsilon)μειώνεται γραμμικά ως 00σταθερή, BαυB\alpha\upsilon, αντίθετη

Το διάγραμμα Φ\Phi–tt είναι τραπέζιο. Το EE–tt είναι δύο ορθογώνια, ένα θετικό και ένα αρνητικό, με κενό ανάμεσα. Το ρεύμα αλλάζει φορά, γιατί στην είσοδο η ροή αυξάνεται και στην έξοδο μειώνεται. Αν η περιοχή είναι στενότερη από το πλαίσιο (d<αd < \alpha), η μεσαία φάση αλλάζει: τώρα το πλαίσιο αγκαλιάζει όλη την περιοχή, η ροή μένει BαdB\alpha d, και πάλι δεν υπάρχει ΗΕΔ.

Τι δυνάμεις χρειάζονται για να κινείται το πλαίσιο με σταθερή ταχύτητα, και πού πηγαίνει η ενέργεια, το βλέπεις στην ενότητα «Αγωγός που κινείται σε μαγνητικό πεδίο».

Πότε αναπτύσσεται ΗΕΔ και πότε όχι

Σύρε το πλαίσιο μέσα και έξω από την περιοχή του πεδίου. Πρόσεξε πότε η τάση είναι μηδέν παρόλο που η ταχύτητα είναι μεγάλη, και γιατί.

Τα σταυρουδάκια δείχνουν πεδίο που μπαίνει στη σελίδα.

Μαγνητική ροή0,08 Wb

Επαγόμενη τάση0,4 V

Το όριο κόβει το πλαίσιο — αναπτύσσεται τάση
Το εμβαδόν μέσα στο πεδίο αλλάζει, άρα αλλάζει και η ροή.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τραβάς έναν μαγνήτη έξω από πηνίο που κλείνει σε αντιστάτη, μία φορά σε χρόνο Δt\Delta t και μία σε χρόνο 2Δt2\Delta t, με την ίδια αρχική και τελική θέση. Θεώρησε ότι και τις δύο φορές η ροή μειώνεται ομαλά. Για τα φορτία q1q_1, q2q_2 και τις θερμότητες Q1Q_1, Q2Q_2 ισχύει: (α) q1=q2q_1 = q_2, Q1=Q2Q_1 = Q_2 (β) q1=2q2q_1 = 2q_2, Q1=2Q2Q_1 = 2Q_2 (γ) q1=q2q_1 = q_2, Q1=2Q2Q_1 = 2Q_2. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Πηνίο 200200 σπειρών, εμβαδού 0,010{,}01 m² ανά σπείρα και ολικής αντίστασης 10 Ω10\ \Omega, βρίσκεται σε ομογενές πεδίο κάθετο στις σπείρες. Το πεδίο μειώνεται ομαλά από 0,40{,}4 T σε 0,10{,}1 T σε 0,050{,}05 s. Βρες την ΗΕΔ, το ρεύμα, το φορτίο και τη φορά του ρεύματος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πλαίσιο 5050 σπειρών, εμβαδού 0,040{,}04 m² και ολικής αντίστασης 4 Ω4\ \Omega, βρίσκεται σε ομογενές πεδίο 0,50{,}5 T κάθετο στο επίπεδό του. Το στρέφεις κατά 180∘180^\circ σε 0,10{,}1 s. Βρες τη μέση ΗΕΔ και το φορτίο. Πόσο φορτίο θα περνούσε αν το έστρεφες μόνο κατά 60∘60^\circ;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η ροή από κάθε σπείρα πηνίου 5050 σπειρών, με ολική αντίσταση 10 Ω10\ \Omega, αυξάνεται ομαλά από 00 σε 0,040{,}04 Wb στο διάστημα 00–0,20{,}2 s, μένει σταθερή ως τα 0,50{,}5 s, και μηδενίζεται ομαλά ως τα 0,60{,}6 s. Βρες την ΗΕΔ και το ρεύμα σε κάθε διάστημα, το φορτίο και τη θερμότητα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Τετράγωνο πλαίσιο μιας σπείρας, πλευράς 0,20{,}2 m και αντίστασης 0,5 Ω0{,}5\ \Omega, κινείται με σταθερή ταχύτητα 22 m/s και περνάει από περιοχή πλάτους 0,50{,}5 m, με ομογενές πεδίο 0,50{,}5 T κάθετο στο επίπεδό του και φορά προς τη σελίδα. Τη στιγμή t=0t = 0 η μπροστινή πλευρά φτάνει στο όριο. Βρες τη ροή και την ΗΕΔ σε κάθε φάση, τη φορά του ρεύματος, το φορτίο κάθε φάσης και τη συνολική θερμότητα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πλαίσιο κινείται με 33 m/s εντελώς μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο. Πόση ΗΕΔ αναπτύσσεται;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Η ροή μέσα από ένα πλαίσιο μιας σπείρας μεταβάλλεται ομαλά από 0,40{,}4 Wb σε 0,10{,}1 Wb μέσα σε 0,20{,}2 s. Πόση ΗΕΔ από επαγωγή αναπτύσσεται;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή Φ = BAσυνθ και τη μεταβολή της όταν αλλάζει το πεδίο, το εμβαδόν ή η γωνία.
  • Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday, E = −N ΔΦ/Δt, για τη μέση και τη στιγμιαία ΗΕΔ, και να τη διαβάζεις από το διάγραμμα Φ–t.
  • Να υπολογίζεις το επαγωγικό ρεύμα, τη θερμότητα και το φορτίο q = NΔΦ/R, που δεν εξαρτάται από τον χρόνο.
  • Να βρίσκεις τη φορά του επαγωγικού ρεύματος με τον κανόνα του Lenz και να τον συνδέεις με την αρχή διατήρησης της ενέργειας.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;