Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αγωγός που κινείται σε μαγνητικό πεδίο

ΗΕΔ Bυℓ, το ρεύμα στο κύκλωμα, η δύναμη Laplace που φρενάρει, και πού πηγαίνει η ενέργεια.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Δ ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς την ΗΕΔ Bυℓ από τη δύναμη Lorentz στα ελεύθερα ηλεκτρόνια και να βρίσκεις ποιο άκρο του αγωγού είναι θετικό.
  2. Να αντιμετωπίζεις τον κινούμενο αγωγό ως πηγή με εσωτερική αντίσταση και να υπολογίζεις το ρεύμα, την τάση στα άκρα του και τη δύναμη Laplace.
  3. Να βρίσκεις την εξωτερική δύναμη που κρατά σταθερή την ταχύτητα και να γράφεις το ενεργειακό ισοζύγιο Fυ = I²(R + r).
  4. Να υπολογίζεις φορτίο, έργο και θερμότητα για αγωγό ή πλαίσιο που κινείται σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.

Μια ράβδος που γίνεται μπαταρία

Πάρε μια μεταλλική ράβδο και κούνησέ τη μέσα σε μαγνητικό πεδίο, χωρίς να τη συνδέσεις πουθενά. Τα άκρα της αποκτούν αντίθετα φορτία, και ανάμεσά τους εμφανίζεται διαφορά δυναμικού. Από πού έρχεται; Δεν υπάρχει μπαταρία, δεν υπάρχει πλαίσιο που αλλάζει ροή. Υπάρχουν μόνο ηλεκτρόνια που κινούνται μέσα σε πεδίο.

Η ΗΕΔ από τη δύναμη Lorentz

Ευθύγραμμος αγωγός ΚΛ μήκους ℓ\ell κινείται με ταχύτητα υ\upsilon σε ομογενές πεδίο BB, και τα τρία κάθετα μεταξύ τους. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια του αγωγού κινούνται μαζί του, άρα, όπως είδες στην ενότητα «Δύναμη σε κινούμενο φορτίο», δέχονται δύναμη Lorentz F=BeυF = Be\upsilon κατά μήκος του αγωγού.

Τα ηλεκτρόνια μαζεύονται στο ένα άκρο, που φορτίζεται αρνητικά. Το άλλο μένει με έλλειμμα ηλεκτρονίων, θετικό. Μέσα στον αγωγό δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο EπE_{\pi}, που σπρώχνει τα ηλεκτρόνια αντίθετα. Η συσσώρευση σταματά όταν οι δύο δυνάμεις εξισωθούν:

eEπ=Beυ⇒Eπ=BυeE_{\pi} = Be\upsilon \quad\Rightarrow\quad E_{\pi} = B\upsilon

Η διαφορά δυναμικού στα άκρα είναι τότε V=EπℓV = E_{\pi}\ell, δηλαδή

Eεπ=BυℓE_{\varepsilon\pi} = B\upsilon\ell

Στο ίδιο αποτέλεσμα φτάνεις και με τον νόμο του Faraday: σε χρόνο Δt\Delta t ο αγωγός σαρώνει εμβαδόν ℓυΔt\ell\upsilon\Delta t, άρα ροή BℓυΔtB\ell\upsilon\Delta t. Οι δύο δρόμοι συμφωνούν, και στα θέματα διαλέγεις όποιον βολεύει.

Ποιο άκρο είναι θετικό. Βρες με τον κανόνα του δεξιού χεριού τη δύναμη σε ένα θετικό φορτίο που κινείται με την ταχύτητα του αγωγού. Το άκρο προς το οποίο δείχνει είναι ο θετικός πόλος. Τα ηλεκτρόνια πάνε στο άλλο.

Πότε δεν υπάρχει ΗΕΔ. Αν ο αγωγός κινείται κατά μήκος του εαυτού του, ή παράλληλα στο πεδίο, η δύναμη στα ηλεκτρόνια δεν τα σπρώχνει από άκρο σε άκρο, και ΗΕΔ δεν αναπτύσσεται. Ο αγωγός πρέπει να «κόβει» δυναμικές γραμμές.

Ο αγωγός ως πηγή

Ο αγωγός γλιστράει πάνω σε δύο παράλληλους μεταλλικούς οδηγούς αμελητέας αντίστασης, που στο ένα άκρο τους κλείνουν σε αντιστάτη RR. Το ισοδύναμο κύκλωμα είναι μια πηγή σε σειρά με τον RR:

Ισοδύναμο κύκλωμα: πηγή με ΗΕΔ E = Bυℓ και εσωτερική αντίσταση r, που είναι ο κινούμενος αγωγός, σε σειρά με τον αντιστάτη R, και βολτόμετρο στα άκρα του R.VI+−ErR
I=BυℓR+r,VKΛ=Eεπ−Ir=IRI = \frac{B\upsilon\ell}{R + r}, \qquad V_{K\Lambda} = E_{\varepsilon\pi} - Ir = IR

Αν το κύκλωμα είναι ανοιχτό, δεν περνάει ρεύμα και VKΛ=BυℓV_{K\Lambda} = B\upsilon\ell. Μέσα στον αγωγό το ρεύμα πηγαίνει από τον αρνητικό στον θετικό πόλο, όπως μέσα σε κάθε πηγή, και βγαίνει στο εξωτερικό κύκλωμα από τον θετικό.

Η δύναμη Laplace φρενάρει

Τώρα ο αγωγός διαρρέεται από ρεύμα μέσα σε μαγνητικό πεδίο, άρα δέχεται δύναμη Laplace, όπως είδες στην ενότητα «Δύναμη Laplace και παράλληλοι αγωγοί»:

FL=BIℓ=B2ℓ2υR+rF_L = BI\ell = \frac{B^2\ell^2\upsilon}{R + r}

Η φορά της είναι πάντα αντίθετη στην ταχύτητα. Αυτός είναι ο κανόνας του Lenz: το επαγωγικό ρεύμα αντιτίθεται στην κίνηση που το γεννά. Και η δύναμη είναι ανάλογη της ταχύτητας: όσο πιο γρήγορα, τόσο πιο δυνατό το φρένο.

Η μέθοδος για τη δύναμη. Σχεδιάζεις όλες τις δυνάμεις στη διεύθυνση της κίνησης: τη δική σου FF, τη Laplace, την τριβή αν υπάρχει, τη συνιστώσα του βάρους αν οι οδηγοί είναι κεκλιμένοι. Γράφεις τον δεύτερο νόμο του Newton:

  • Σταθερή ταχύτητα: ΣF=0\Sigma F = 0. Χωρίς τριβή, F=FLF = F_L.
  • Δεδομένη ταχύτητα σε μια στιγμή: βρίσκεις το ρεύμα και τη FLF_L με αυτή την ταχύτητα, και μετά a=ΣFma = \dfrac{\Sigma F}{m}.

Πού πηγαίνει η ενέργεια

Με σταθερή ταχύτητα, η ισχύς της δύναμης που ασκείς είναι

Fυ=BIℓυ=EεπI=I2(R+r)F\upsilon = BI\ell\upsilon = E_{\varepsilon\pi}I = I^2(R + r)

Το έργο σου γίνεται ηλεκτρική ενέργεια, και αυτή γίνεται θερμότητα στον RR και στον ίδιο τον αγωγό. Σε μετατόπιση xx: WF=FLx=QoλW_F = F_L x = Q_{o\lambda}, με QR=QoλRR+rQ_R = Q_{o\lambda}\dfrac{R}{R + r}.

Αν υπάρχει τριβή ή ανεβαίνεις σε κεκλιμένους οδηγούς, το ισοζύγιο παίρνει κι άλλους όρους: Fυ=I2(R+r)+Tυ+mg ημφ υF\upsilon = I^2(R + r) + T\upsilon + mg\,\eta\mu\varphi\,\upsilon. Αν ο αγωγός επιβραδύνεται χωρίς εξωτερική δύναμη, η κινητική του ενέργεια είναι αυτή που γίνεται θερμότητα: η μείωση της KK ισούται με την QoλQ_{o\lambda}.

Το φορτίο. Σε μετατόπιση xx η ροή αλλάζει κατά BℓxB\ell x, άρα

q=BℓxR+rq = \frac{B\ell x}{R + r}

ανεξάρτητα από το αν η ταχύτητα ήταν σταθερή.

Πλαίσιο που κινείται

Ένα πλαίσιο που μπαίνει σε περιοχή πεδίου είναι το ίδιο πρόβλημα. Όσο μπαίνει, μόνο η μπροστινή πλευρά κόβει δυναμικές γραμμές: είναι η πηγή, με E=BυℓE = B\upsilon\ell, και το υπόλοιπο πλαίσιο είναι το εξωτερικό κύκλωμα. Οι δύο πλευρές που είναι παράλληλες στην ταχύτητα δεν δίνουν ΗΕΔ, και οι δυνάμεις Laplace πάνω τους είναι ίσες και αντίθετες. Μένει η δύναμη στη μπροστινή πλευρά, αντίθετη στην κίνηση.

Όταν το πλαίσιο είναι όλο μέσα, οι δύο απέναντι πλευρές δίνουν ίσες ΗΕΔ που αλληλοαναιρούνται γύρω από το πλαίσιο: ρεύμα δεν υπάρχει, δύναμη δεν χρειάζεται. Όταν βγαίνει, η πίσω πλευρά γίνεται η πηγή. Το ρεύμα αλλάζει φορά, αλλά η δύναμη είναι πάλι αντίθετη στην κίνηση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Αγωγός κινείται με σταθερή ταχύτητα πάνω σε λείους οριζόντιους οδηγούς που κλείνουν σε αντιστάτη, μέσα σε κατακόρυφο ομογενές πεδίο. Διπλασιάζεις την ταχύτητα. Η ισχύς της εξωτερικής δύναμης που χρειάζεται: (α) διπλασιάζεται (β) τετραπλασιάζεται (γ) μένει ίδια. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Αγωγός ΚΛ μήκους 0,40{,}4 m και αντίστασης 0,2 Ω0{,}2\ \Omega κινείται με σταθερή ταχύτητα 55 m/s πάνω σε λείους οριζόντιους οδηγούς αμελητέας αντίστασης, που συνδέονται με αντιστάτη 0,8 Ω0{,}8\ \Omega. Το κατακόρυφο ομογενές πεδίο είναι 0,50{,}5 T. Βρες την ΗΕΔ, το ρεύμα, την τάση VKΛV_{K\Lambda}, την εξωτερική δύναμη, και τι γίνεται σε μετατόπιση 22 m.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Αεροπλάνο με άνοιγμα φτερών 3030 m πετά οριζόντια με 250250 m/s, σε περιοχή όπου η κατακόρυφη συνιστώσα του μαγνητικού πεδίου της Γης είναι 4⋅10−54 \cdot 10^{-5} T. Πόση τάση αναπτύσσεται ανάμεσα στις άκρες των φτερών; Μπορεί ο πιλότος να ανάψει μια λάμπα με αυτήν;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Αγωγός μάζας 0,20{,}2 kg, μήκους 0,50{,}5 m και αντίστασης 0,5 Ω0{,}5\ \Omega γλιστράει σε λείους οριζόντιους οδηγούς αμελητέας αντίστασης που κλείνουν σε αντιστάτη 1,5 Ω1{,}5\ \Omega, μέσα σε κατακόρυφο πεδίο 0,80{,}8 T. Μια οριζόντια δύναμη FF τον κρατά σε σταθερή ταχύτητα 1010 m/s. Κάποια στιγμή η FF καταργείται, και ως τη στιγμή που η ταχύτητα γίνεται 55 m/s ο αγωγός διανύει 12,512{,}5 m. Βρες: (α) την FF και τη VKΛV_{K\Lambda}, (β) την επιτάχυνση αμέσως μετά την κατάργηση, (γ) τη θερμότητα στον RR και το φορτίο ως τα 55 m/s, (δ) την επιτάχυνση στα 55 m/s.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Ορθογώνιο πλαίσιο μιας σπείρας, με πλευρά 0,30{,}3 m κάθετη στην ταχύτητα και 0,20{,}2 m παράλληλη σε αυτήν, έχει αντίσταση 0,6 Ω0{,}6\ \Omega. Το τραβάς με σταθερή ταχύτητα 33 m/s μέσα σε περιοχή με ομογενές πεδίο 0,40{,}4 T κάθετο στο επίπεδό του. Βρες τη δύναμη που ασκείς όσο μπαίνει, το έργο σου ως να μπει ολόκληρο, το φορτίο, και τη δύναμη όταν είναι όλο μέσα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Μεταλλική ράβδος κινείται κάθετα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο, κάθετη και η ίδια στο πεδίο, χωρίς να είναι συνδεδεμένη σε κύκλωμα. Τι ισχύει;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Μεταλλική ράβδος μήκους 0,50{,}5 m κινείται με ταχύτητα 44 m/s κάθετα σε ομογενές πεδίο 0,20{,}2 T, με τη ράβδο κάθετη και στην ταχύτητα και στο πεδίο. Η ράβδος δεν είναι συνδεδεμένη σε κύκλωμα. Πόση είναι η τάση στα άκρα της;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς την ΗΕΔ Bυℓ από τη δύναμη Lorentz στα ελεύθερα ηλεκτρόνια και να βρίσκεις ποιο άκρο του αγωγού είναι θετικό.
  • Να αντιμετωπίζεις τον κινούμενο αγωγό ως πηγή με εσωτερική αντίσταση και να υπολογίζεις το ρεύμα, την τάση στα άκρα του και τη δύναμη Laplace.
  • Να βρίσκεις την εξωτερική δύναμη που κρατά σταθερή την ταχύτητα και να γράφεις το ενεργειακό ισοζύγιο Fυ = I²(R + r).
  • Να υπολογίζεις φορτίο, έργο και θερμότητα για αγωγό ή πλαίσιο που κινείται σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;