Αγωγός που κινείται σε μαγνητικό πεδίο
ΗΕΔ Bυℓ, το ρεύμα στο κύκλωμα, η δύναμη Laplace που φρενάρει, και πού πηγαίνει η ενέργεια.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Δ ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς την ΗΕΔ Bυℓ από τη δύναμη Lorentz στα ελεύθερα ηλεκτρόνια και να βρίσκεις ποιο άκρο του αγωγού είναι θετικό.
- Να αντιμετωπίζεις τον κινούμενο αγωγό ως πηγή με εσωτερική αντίσταση και να υπολογίζεις το ρεύμα, την τάση στα άκρα του και τη δύναμη Laplace.
- Να βρίσκεις την εξωτερική δύναμη που κρατά σταθερή την ταχύτητα και να γράφεις το ενεργειακό ισοζύγιο Fυ = I²(R + r).
- Να υπολογίζεις φορτίο, έργο και θερμότητα για αγωγό ή πλαίσιο που κινείται σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
Μια ράβδος που γίνεται μπαταρία
Πάρε μια μεταλλική ράβδο και κούνησέ τη μέσα σε μαγνητικό πεδίο, χωρίς να τη συνδέσεις πουθενά. Τα άκρα της αποκτούν αντίθετα φορτία, και ανάμεσά τους εμφανίζεται διαφορά δυναμικού. Από πού έρχεται; Δεν υπάρχει μπαταρία, δεν υπάρχει πλαίσιο που αλλάζει ροή. Υπάρχουν μόνο ηλεκτρόνια που κινούνται μέσα σε πεδίο.
Η ΗΕΔ από τη δύναμη Lorentz
Ευθύγραμμος αγωγός ΚΛ μήκους κινείται με ταχύτητα σε ομογενές πεδίο , και τα τρία κάθετα μεταξύ τους. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια του αγωγού κινούνται μαζί του, άρα, όπως είδες στην ενότητα «Δύναμη σε κινούμενο φορτίο», δέχονται δύναμη Lorentz κατά μήκος του αγωγού.
Τα ηλεκτρόνια μαζεύονται στο ένα άκρο, που φορτίζεται αρνητικά. Το άλλο μένει με έλλειμμα ηλεκτρονίων, θετικό. Μέσα στον αγωγό δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο , που σπρώχνει τα ηλεκτρόνια αντίθετα. Η συσσώρευση σταματά όταν οι δύο δυνάμεις εξισωθούν:
Η διαφορά δυναμικού στα άκρα είναι τότε , δηλαδή
Στο ίδιο αποτέλεσμα φτάνεις και με τον νόμο του Faraday: σε χρόνο ο αγωγός σαρώνει εμβαδόν , άρα ροή . Οι δύο δρόμοι συμφωνούν, και στα θέματα διαλέγεις όποιον βολεύει.
Ποιο άκρο είναι θετικό. Βρες με τον κανόνα του δεξιού χεριού τη δύναμη σε ένα θετικό φορτίο που κινείται με την ταχύτητα του αγωγού. Το άκρο προς το οποίο δείχνει είναι ο θετικός πόλος. Τα ηλεκτρόνια πάνε στο άλλο.
Πότε δεν υπάρχει ΗΕΔ. Αν ο αγωγός κινείται κατά μήκος του εαυτού του, ή παράλληλα στο πεδίο, η δύναμη στα ηλεκτρόνια δεν τα σπρώχνει από άκρο σε άκρο, και ΗΕΔ δεν αναπτύσσεται. Ο αγωγός πρέπει να «κόβει» δυναμικές γραμμές.
Ο αγωγός ως πηγή
Ο αγωγός γλιστράει πάνω σε δύο παράλληλους μεταλλικούς οδηγούς αμελητέας αντίστασης, που στο ένα άκρο τους κλείνουν σε αντιστάτη . Το ισοδύναμο κύκλωμα είναι μια πηγή σε σειρά με τον :
Αν το κύκλωμα είναι ανοιχτό, δεν περνάει ρεύμα και . Μέσα στον αγωγό το ρεύμα πηγαίνει από τον αρνητικό στον θετικό πόλο, όπως μέσα σε κάθε πηγή, και βγαίνει στο εξωτερικό κύκλωμα από τον θετικό.
Η δύναμη Laplace φρενάρει
Τώρα ο αγωγός διαρρέεται από ρεύμα μέσα σε μαγνητικό πεδίο, άρα δέχεται δύναμη Laplace, όπως είδες στην ενότητα «Δύναμη Laplace και παράλληλοι αγωγοί»:
Η φορά της είναι πάντα αντίθετη στην ταχύτητα. Αυτός είναι ο κανόνας του Lenz: το επαγωγικό ρεύμα αντιτίθεται στην κίνηση που το γεννά. Και η δύναμη είναι ανάλογη της ταχύτητας: όσο πιο γρήγορα, τόσο πιο δυνατό το φρένο.
Η μέθοδος για τη δύναμη. Σχεδιάζεις όλες τις δυνάμεις στη διεύθυνση της κίνησης: τη δική σου , τη Laplace, την τριβή αν υπάρχει, τη συνιστώσα του βάρους αν οι οδηγοί είναι κεκλιμένοι. Γράφεις τον δεύτερο νόμο του Newton:
- Σταθερή ταχύτητα: . Χωρίς τριβή, .
- Δεδομένη ταχύτητα σε μια στιγμή: βρίσκεις το ρεύμα και τη με αυτή την ταχύτητα, και μετά .
Πού πηγαίνει η ενέργεια
Με σταθερή ταχύτητα, η ισχύς της δύναμης που ασκείς είναι
Το έργο σου γίνεται ηλεκτρική ενέργεια, και αυτή γίνεται θερμότητα στον και στον ίδιο τον αγωγό. Σε μετατόπιση : , με .
Αν υπάρχει τριβή ή ανεβαίνεις σε κεκλιμένους οδηγούς, το ισοζύγιο παίρνει κι άλλους όρους: . Αν ο αγωγός επιβραδύνεται χωρίς εξωτερική δύναμη, η κινητική του ενέργεια είναι αυτή που γίνεται θερμότητα: η μείωση της ισούται με την .
Το φορτίο. Σε μετατόπιση η ροή αλλάζει κατά , άρα
ανεξάρτητα από το αν η ταχύτητα ήταν σταθερή.
Πλαίσιο που κινείται
Ένα πλαίσιο που μπαίνει σε περιοχή πεδίου είναι το ίδιο πρόβλημα. Όσο μπαίνει, μόνο η μπροστινή πλευρά κόβει δυναμικές γραμμές: είναι η πηγή, με , και το υπόλοιπο πλαίσιο είναι το εξωτερικό κύκλωμα. Οι δύο πλευρές που είναι παράλληλες στην ταχύτητα δεν δίνουν ΗΕΔ, και οι δυνάμεις Laplace πάνω τους είναι ίσες και αντίθετες. Μένει η δύναμη στη μπροστινή πλευρά, αντίθετη στην κίνηση.
Όταν το πλαίσιο είναι όλο μέσα, οι δύο απέναντι πλευρές δίνουν ίσες ΗΕΔ που αλληλοαναιρούνται γύρω από το πλαίσιο: ρεύμα δεν υπάρχει, δύναμη δεν χρειάζεται. Όταν βγαίνει, η πίσω πλευρά γίνεται η πηγή. Το ρεύμα αλλάζει φορά, αλλά η δύναμη είναι πάλι αντίθετη στην κίνηση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αγωγός κινείται με σταθερή ταχύτητα πάνω σε λείους οριζόντιους οδηγούς που κλείνουν σε αντιστάτη, μέσα σε κατακόρυφο ομογενές πεδίο. Διπλασιάζεις την ταχύτητα. Η ισχύς της εξωτερικής δύναμης που χρειάζεται: (α) διπλασιάζεται (β) τετραπλασιάζεται (γ) μένει ίδια. Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η δύναμη: με σταθερή ταχύτητα , ανάλογη της ταχύτητας. Με διπλάσια διπλασιάζεται.
Η ισχύς: . Διπλάσια δύναμη επί διπλάσια ταχύτητα: τετραπλάσια ισχύς.
Σωστό το (β). Έλεγχος με το ισοζύγιο: το ρεύμα διπλασιάζεται, άρα η τετραπλασιάζεται, όσο και η ισχύς σου.
Παράδειγμα 2
Αγωγός ΚΛ μήκους m και αντίστασης κινείται με σταθερή ταχύτητα m/s πάνω σε λείους οριζόντιους οδηγούς αμελητέας αντίστασης, που συνδέονται με αντιστάτη . Το κατακόρυφο ομογενές πεδίο είναι T. Βρες την ΗΕΔ, το ρεύμα, την τάση , την εξωτερική δύναμη, και τι γίνεται σε μετατόπιση m.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
V, A
Τάση στα άκρα του αγωγού: V, ίση με V.
Δύναμη Laplace: N, αντίθετη στην ταχύτητα. Για σταθερή ταχύτητα, N προς τη φορά της κίνησης.
Ισχύς: W . Από αυτό, W γίνεται θερμότητα στον αντιστάτη και W στον αγωγό.
Σε m: C και J. Έλεγχος: η κίνηση διαρκεί s, και J.
Παράδειγμα 3
Αεροπλάνο με άνοιγμα φτερών m πετά οριζόντια με m/s, σε περιοχή όπου η κατακόρυφη συνιστώσα του μαγνητικού πεδίου της Γης είναι T. Πόση τάση αναπτύσσεται ανάμεσα στις άκρες των φτερών; Μπορεί ο πιλότος να ανάψει μια λάμπα με αυτήν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα φτερά είναι ένας αγωγός που κινείται οριζόντια, κάθετα στην κατακόρυφη συνιστώσα του πεδίου και κάθετα στο μήκος του. Η οριζόντια συνιστώσα του πεδίου δίνει στα ηλεκτρόνια δύναμη κατακόρυφη, κάθετη στα φτερά, άρα δεν τα σπρώχνει κατά μήκος τους.
V
Όχι. Για να κλείσει κύκλωμα, ένα καλώδιο πρέπει να πάει από άκρη σε άκρη. Το καλώδιο όμως κινείται κι αυτό μαζί με το αεροπλάνο, έχει την ίδια ΗΕΔ, και η ΗΕΔ του αναιρεί την ΗΕΔ των φτερών γύρω από το κύκλωμα. Η ροή μέσα από τον βρόχο δεν αλλάζει, άρα ρεύμα δεν περνά.
Παράδειγμα 4
Αγωγός μάζας kg, μήκους m και αντίστασης γλιστράει σε λείους οριζόντιους οδηγούς αμελητέας αντίστασης που κλείνουν σε αντιστάτη , μέσα σε κατακόρυφο πεδίο T. Μια οριζόντια δύναμη τον κρατά σε σταθερή ταχύτητα m/s. Κάποια στιγμή η καταργείται, και ως τη στιγμή που η ταχύτητα γίνεται m/s ο αγωγός διανύει m. Βρες: (α) την και τη , (β) την επιτάχυνση αμέσως μετά την κατάργηση, (γ) τη θερμότητα στον και το φορτίο ως τα m/s, (δ) την επιτάχυνση στα m/s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) V, A. Η τάση στα άκρα: V.
Σταθερή ταχύτητα σημαίνει N.
Ισοζύγιο: W, και W. Όλο το έργο σου γίνεται θερμότητα.
(β) Αμέσως μετά η ταχύτητα είναι ακόμα m/s, άρα N, και είναι η μόνη οριζόντια δύναμη. m/s², αντίθετη στην ταχύτητα.
(γ) Θερμότητα: χωρίς εξωτερική δύναμη, όση κινητική ενέργεια χάνεται γίνεται θερμότητα: J. Στον πάει το μερίδιο : J.
Φορτίο: C.
(δ) Στα m/s: A, N, m/s². Με τη μισή ταχύτητα, μισό φρένο: γι' αυτό η κίνηση δεν είναι ομαλά επιβραδυνόμενη.
Παράδειγμα 5
Ορθογώνιο πλαίσιο μιας σπείρας, με πλευρά m κάθετη στην ταχύτητα και m παράλληλη σε αυτήν, έχει αντίσταση . Το τραβάς με σταθερή ταχύτητα m/s μέσα σε περιοχή με ομογενές πεδίο T κάθετο στο επίπεδό του. Βρες τη δύναμη που ασκείς όσο μπαίνει, το έργο σου ως να μπει ολόκληρο, το φορτίο, και τη δύναμη όταν είναι όλο μέσα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πηγή η μπροστινή πλευρά, μήκους m: V, A.
Δυνάμεις. Στη μπροστινή πλευρά N, αντίθετη στην κίνηση. Στα κομμάτια των πλάγιων πλευρών που είναι μέσα στο πεδίο οι δυνάμεις είναι ίσες και αντίθετες. Για σταθερή ταχύτητα ασκείς N.
Έργο: το πλαίσιο μπαίνει ολόκληρο αφού προχωρήσει m: J, όλο θερμότητα. Έλεγχος: διαρκεί s, και J.
Φορτίο: C.
Όλο μέσα: ρεύμα δεν υπάρχει, άρα ούτε Laplace. Η δύναμη που χρειάζεται για σταθερή ταχύτητα είναι μηδέν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μεταλλική ράβδος μήκους m κινείται με ταχύτητα m/s κάθετα σε ομογενές πεδίο T, με τη ράβδο κάθετη και στην ταχύτητα και στο πεδίο. Η ράβδος δεν είναι συνδεδεμένη σε κύκλωμα. Πόση είναι η τάση στα άκρα της;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς την ΗΕΔ Bυℓ από τη δύναμη Lorentz στα ελεύθερα ηλεκτρόνια και να βρίσκεις ποιο άκρο του αγωγού είναι θετικό.
- Να αντιμετωπίζεις τον κινούμενο αγωγό ως πηγή με εσωτερική αντίσταση και να υπολογίζεις το ρεύμα, την τάση στα άκρα του και τη δύναμη Laplace.
- Να βρίσκεις την εξωτερική δύναμη που κρατά σταθερή την ταχύτητα και να γράφεις το ενεργειακό ισοζύγιο Fυ = I²(R + r).
- Να υπολογίζεις φορτίο, έργο και θερμότητα για αγωγό ή πλαίσιο που κινείται σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.