Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εναλλασσόμενη τάση και ρεύμα

Το πλαίσιο που γυρίζει μέσα σε πεδίο, ενεργός ένταση και τάση, και η ισχύς στο σπίτι.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 Α ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 Α

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από επαγωγή σε αγωγό που στρέφεται μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
  2. Να γράφεις την εναλλασσόμενη τάση υ = V ημωt ενός στρεφόμενου πλαισίου, με V = NBωA.
  3. Να ορίζεις την ενεργό ένταση και την ενεργό τάση και να τις συνδέεις με τα πλάτη.
  4. Να υπολογίζεις τη μέση ισχύ και τη θερμότητα Joule σε ωμικό αντιστάτη.

Στρεφόμενος αγωγός

Ξεκινάς από το πιο απλό: μια μεταλλική ράβδος μήκους ℓ\ell στρέφεται με σταθερή γωνιακή ταχύτητα ω\omega γύρω από άξονα που περνά από το ένα άκρο της, μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο BB κάθετο στο επίπεδο της περιστροφής.

Σε χρόνο Δt\Delta t η ράβδος στρέφεται κατά γωνία Δθ=ωΔt\Delta\theta = \omega\Delta t και «σαρώνει» έναν κυκλικό τομέα εμβαδού

ΔA=12ℓ2Δθ=12ℓ2ωΔt\Delta A = \frac{1}{2}\ell^2\Delta\theta = \frac{1}{2}\ell^2\omega\Delta t

Η μαγνητική ροή μέσα από την επιφάνεια που σαρώνει μεταβάλλεται κατά ΔΦ=BΔA\Delta\Phi = B\Delta A, οπότε ο νόμος του Faraday δίνει

E=ΔΦΔt=12Bωℓ2E = \frac{\Delta\Phi}{\Delta t} = \frac{1}{2}B\omega\ell^2

Η ΗΕΔ είναι σταθερή, γιατί ο ρυθμός με τον οποίο σαρώνεται εμβαδόν είναι σταθερός. Ισοδύναμα, μπορείς να τη δεις ως E=B υμ ℓE = B\,\upsilon_{\mu}\,\ell, με υμ=ωℓ2\upsilon_{\mu} = \frac{\omega\ell}{2} τη μέση ταχύτητα των σημείων της ράβδου, δηλαδή την ταχύτητα του μέσου της.

Στρεφόμενο πλαίσιο

Τώρα ένα πλαίσιο με NN σπείρες, εμβαδού AA, στρέφεται με σταθερή ω\omega γύρω από άξονα κάθετο στο ομογενές πεδίο BB. Τη στιγμή t=0t = 0 το επίπεδό του είναι κάθετο στις δυναμικές γραμμές. Μετά από χρόνο tt η κάθετη στο πλαίσιο έχει στραφεί κατά ωt\omega t, και η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι

Φ=BA συνωt\Phi = BA\,\sigma\upsilon\nu\omega t

Η ροή αλλάζει συνεχώς, άρα αναπτύσσεται ΗΕΔ. Αποδεικνύεται ότι

υ=V ημωt,V=NBωA\upsilon = V\,\eta\mu\omega t, \qquad V = NB\omega A

Μπορείς να το δεις και από τις πλευρές του πλαισίου. Οι δύο πλευρές που είναι παράλληλες στον άξονα κινούνται κυκλικά· μόνο η συνιστώσα της ταχύτητάς τους που είναι κάθετη στο πεδίο δίνει ΗΕΔ, και αυτή είναι ανάλογη του ημωt\eta\mu\omega t. Οι δύο πλευρές δίνουν ΗΕΔ που προστίθενται γύρω από το πλαίσιο, και οι NN σπείρες πολλαπλασιάζουν το αποτέλεσμα.

Η συχνότητα της τάσης είναι η συχνότητα περιστροφής του πλαισίου, f=ω2πf = \dfrac{\omega}{2\pi}. Το ηλεκτρικό δίκτυο στην Ελλάδα έχει f=50f = 50 Hz, άρα ω=100π\omega = 100\pi rad/s.

Λευκές ανεμογεννήτριες σε σειρά πάνω σε μια πετρώδη, ξερή πλαγιά με χαμηλούς θάμνους, κάτω από καθαρό γαλάζιο ουρανό.
Ανεμογεννήτριες στη Νάξο. Τα πτερύγια γυρίζουν τον δρομέα μιας γεννήτριας στην κορυφή του πύργου, και η σχετική περιστροφή πηνίων και μαγνητικού πεδίου μεταβάλλει συνεχώς τη ροή. Το αποτέλεσμα είναι εναλλασσόμενη τάση, όπως στο στρεφόμενο πλαίσιο της ενότητας, απλώς με πολλά πηνία και πολύ ισχυρότερο πεδίο.Φωτογραφία: Stepanps · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Εναλλασσόμενο ρεύμα

Αν στα άκρα της πηγής συνδέσεις ωμικό αντιστάτη RR, το ρεύμα ακολουθεί την τάση στιγμή προς στιγμή, σύμφωνα με τον νόμο του Ohm:

i=υR=I ημωt,I=VRi = \frac{\upsilon}{R} = I\,\eta\mu\omega t, \qquad I = \frac{V}{R}

Το ρεύμα αλλάζει φορά δύο φορές σε κάθε περίοδο, δηλαδή 100100 φορές το δευτερόλεπτο στο δίκτυο. Στον ωμικό αντιστάτη ρεύμα και τάση είναι σε φάση: μηδενίζονται μαζί και γίνονται μέγιστα μαζί.

Ενεργός ένταση και ενεργός τάση

Ο μέσος όρος του ii σε μια περίοδο είναι μηδέν, γιατί το ρεύμα περνάει όσο χρόνο προς τη μία φορά τόσο και προς την άλλη. Ο αντιστάτης όμως ζεσταίνεται και στις δύο φορές. Χρειάζεσαι ένα μέγεθος που να μετράει την ικανότητα του ρεύματος να παράγει θερμότητα.

Από πού βγαίνει το 2\sqrt{2}: η στιγμιαία ισχύς στον αντιστάτη είναι p=i2R=I2R ημ2ωtp = i^2 R = I^2 R\,\eta\mu^2\omega t. Ο μέσος όρος του ημ2ωt\eta\mu^2\omega t σε μια περίοδο είναι 12\tfrac{1}{2}: το ημ2ωt\eta\mu^2\omega t και το συν2ωt\sigma\upsilon\nu^2\omega t έχουν τον ίδιο μέσο όρο σε μια περίοδο, και το άθροισμά τους είναι πάντα 11. Άρα η μέση ισχύς είναι 12I2R\tfrac{1}{2}I^2 R, και για να τη δώσει ένα συνεχές ρεύμα πρέπει Iεν2=12I2I_{\varepsilon\nu}^2 = \tfrac{1}{2}I^2.

Τα 230230 V της πρίζας είναι ενεργός τάση. Το πλάτος είναι 2302≈325230\sqrt{2} \approx 325 V. Τα αμπερόμετρα και τα βολτόμετρα εναλλασσόμενου δείχνουν ενεργές τιμές.

Ισχύς και νόμος του Joule

Ρεύμα και ισχύς σε αντιστάτη 1 Ω

Ο οριζόντιος άξονας είναι ο χρόνος μετρημένος σε περιόδους. Η ισχύς είναι πάντα θετική, ακόμα κι όταν το ρεύμα είναι αρνητικό, και ταλαντώνεται με διπλάσια συχνότητα. Η διακεκομμένη γραμμή είναι η μέση ισχύς: ακριβώς στο μισό της μέγιστης.

Ζωντανή ενημέρωση
Ενεργός ένταση
1,41 A
Μέγιστη ισχύς
4 W
Μέση ισχύς
2 W
  • ρεύμα i (A)
  • ισχύς p (W)
  • μέση ισχύς

Σε ωμικό αντιστάτη, η μέση ισχύς γράφεται με τις ενεργές τιμές ακριβώς όπως στο συνεχές:

P=Vεν Iεν=Iεν2R=Vεν2RP = V_{\varepsilon\nu}\, I_{\varepsilon\nu} = I_{\varepsilon\nu}^2 R = \frac{V_{\varepsilon\nu}^2}{R}

και η θερμότητα που εκλύεται σε χρόνο tt (πολύ μεγαλύτερο από την περίοδο) δίνεται από τον νόμο του Joule:

Q=Iεν2R tQ = I_{\varepsilon\nu}^2 R\, t

Η μέγιστη στιγμιαία ισχύς είναι VI=2PVI = 2P, διπλάσια από τη μέση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μεταλλική ράβδος μήκους 0,50{,}5 m στρέφεται με ω=20\omega = 20 rad/s γύρω από το ένα άκρο της, σε ομογενές πεδίο 0,40{,}4 T κάθετο στο επίπεδο περιστροφής. Πόση ΗΕΔ αναπτύσσεται στα άκρα της;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Πλαίσιο με 100100 σπείρες εμβαδού 0,020{,}02 m² στρέφεται με συχνότητα 5050 Hz σε ομογενές πεδίο 0,50{,}5 T. Τη στιγμή t=0t = 0 το επίπεδό του είναι κάθετο στο πεδίο. Γράψε την εξίσωση της τάσης και βρες την τιμή της τη στιγμή t=1600t = \frac{1}{600} s.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η τάση υ=2002 ημ(100πt)\upsilon = 200\sqrt{2}\,\eta\mu(100\pi t) (S.I.) εφαρμόζεται σε αντιστάτη 40 Ω40\ \Omega. Βρες την ενεργό ένταση, τη μέση ισχύ και τη θερμότητα σε 1010 min.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Γεννήτρια (στρεφόμενο πλαίσιο) τροφοδοτεί αντιστάτη. Διπλασιάζεις τη γωνιακή ταχύτητα του πλαισίου. Τι παθαίνουν η συχνότητα, το πλάτος της τάσης και η μέση ισχύς στον αντιστάτη;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ράβδος μήκους ℓ\ell στρέφεται γύρω από το ένα άκρο της σε ομογενές πεδίο κάθετο στο επίπεδο περιστροφής. Αν διπλασιάσεις το μήκος της, η ΗΕΔ:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Το πλάτος ενός ημιτονοειδούς εναλλασσόμενου ρεύματος είναι 222\sqrt{2} A. Πόση είναι η ενεργός ένταση;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από επαγωγή σε αγωγό που στρέφεται μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
  • Να γράφεις την εναλλασσόμενη τάση υ = V ημωt ενός στρεφόμενου πλαισίου, με V = NBωA.
  • Να ορίζεις την ενεργό ένταση και την ενεργό τάση και να τις συνδέεις με τα πλάτη.
  • Να υπολογίζεις τη μέση ισχύ και τη θερμότητα Joule σε ωμικό αντιστάτη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;