Εναλλασσόμενη τάση και ρεύμα
Το πλαίσιο που γυρίζει μέσα σε πεδίο, ενεργός ένταση και τάση, και η ισχύς στο σπίτι.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 Α ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 Α
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από επαγωγή σε αγωγό που στρέφεται μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
- Να γράφεις την εναλλασσόμενη τάση υ = V ημωt ενός στρεφόμενου πλαισίου, με V = NBωA.
- Να ορίζεις την ενεργό ένταση και την ενεργό τάση και να τις συνδέεις με τα πλάτη.
- Να υπολογίζεις τη μέση ισχύ και τη θερμότητα Joule σε ωμικό αντιστάτη.
Στρεφόμενος αγωγός
Ξεκινάς από το πιο απλό: μια μεταλλική ράβδος μήκους στρέφεται με σταθερή γωνιακή ταχύτητα γύρω από άξονα που περνά από το ένα άκρο της, μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο κάθετο στο επίπεδο της περιστροφής.
Σε χρόνο η ράβδος στρέφεται κατά γωνία και «σαρώνει» έναν κυκλικό τομέα εμβαδού
Η μαγνητική ροή μέσα από την επιφάνεια που σαρώνει μεταβάλλεται κατά , οπότε ο νόμος του Faraday δίνει
Η ΗΕΔ είναι σταθερή, γιατί ο ρυθμός με τον οποίο σαρώνεται εμβαδόν είναι σταθερός. Ισοδύναμα, μπορείς να τη δεις ως , με τη μέση ταχύτητα των σημείων της ράβδου, δηλαδή την ταχύτητα του μέσου της.
Στρεφόμενο πλαίσιο
Τώρα ένα πλαίσιο με σπείρες, εμβαδού , στρέφεται με σταθερή γύρω από άξονα κάθετο στο ομογενές πεδίο . Τη στιγμή το επίπεδό του είναι κάθετο στις δυναμικές γραμμές. Μετά από χρόνο η κάθετη στο πλαίσιο έχει στραφεί κατά , και η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι
Η ροή αλλάζει συνεχώς, άρα αναπτύσσεται ΗΕΔ. Αποδεικνύεται ότι
Μπορείς να το δεις και από τις πλευρές του πλαισίου. Οι δύο πλευρές που είναι παράλληλες στον άξονα κινούνται κυκλικά· μόνο η συνιστώσα της ταχύτητάς τους που είναι κάθετη στο πεδίο δίνει ΗΕΔ, και αυτή είναι ανάλογη του . Οι δύο πλευρές δίνουν ΗΕΔ που προστίθενται γύρω από το πλαίσιο, και οι σπείρες πολλαπλασιάζουν το αποτέλεσμα.
Η συχνότητα της τάσης είναι η συχνότητα περιστροφής του πλαισίου, . Το ηλεκτρικό δίκτυο στην Ελλάδα έχει Hz, άρα rad/s.

Εναλλασσόμενο ρεύμα
Αν στα άκρα της πηγής συνδέσεις ωμικό αντιστάτη , το ρεύμα ακολουθεί την τάση στιγμή προς στιγμή, σύμφωνα με τον νόμο του Ohm:
Το ρεύμα αλλάζει φορά δύο φορές σε κάθε περίοδο, δηλαδή φορές το δευτερόλεπτο στο δίκτυο. Στον ωμικό αντιστάτη ρεύμα και τάση είναι σε φάση: μηδενίζονται μαζί και γίνονται μέγιστα μαζί.
Ενεργός ένταση και ενεργός τάση
Ο μέσος όρος του σε μια περίοδο είναι μηδέν, γιατί το ρεύμα περνάει όσο χρόνο προς τη μία φορά τόσο και προς την άλλη. Ο αντιστάτης όμως ζεσταίνεται και στις δύο φορές. Χρειάζεσαι ένα μέγεθος που να μετράει την ικανότητα του ρεύματος να παράγει θερμότητα.
Από πού βγαίνει το : η στιγμιαία ισχύς στον αντιστάτη είναι . Ο μέσος όρος του σε μια περίοδο είναι : το και το έχουν τον ίδιο μέσο όρο σε μια περίοδο, και το άθροισμά τους είναι πάντα . Άρα η μέση ισχύς είναι , και για να τη δώσει ένα συνεχές ρεύμα πρέπει .
Τα V της πρίζας είναι ενεργός τάση. Το πλάτος είναι V. Τα αμπερόμετρα και τα βολτόμετρα εναλλασσόμενου δείχνουν ενεργές τιμές.
Ισχύς και νόμος του Joule
Σε ωμικό αντιστάτη, η μέση ισχύς γράφεται με τις ενεργές τιμές ακριβώς όπως στο συνεχές:
και η θερμότητα που εκλύεται σε χρόνο (πολύ μεγαλύτερο από την περίοδο) δίνεται από τον νόμο του Joule:
Η μέγιστη στιγμιαία ισχύς είναι , διπλάσια από τη μέση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μεταλλική ράβδος μήκους m στρέφεται με rad/s γύρω από το ένα άκρο της, σε ομογενές πεδίο T κάθετο στο επίπεδο περιστροφής. Πόση ΗΕΔ αναπτύσσεται στα άκρα της;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
V
Εξάρτηση. Διπλάσια γωνιακή ταχύτητα δίνει V. Διπλάσιο μήκος δίνει V, γιατί το μήκος μπαίνει στο τετράγωνο: μεγαλώνει και το εμβαδόν που σαρώνεται και η ταχύτητα των σημείων.
Παράδειγμα 2
Πλαίσιο με σπείρες εμβαδού m² στρέφεται με συχνότητα Hz σε ομογενές πεδίο T. Τη στιγμή το επίπεδό του είναι κάθετο στο πεδίο. Γράψε την εξίσωση της τάσης και βρες την τιμή της τη στιγμή s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
rad/s
V
Αφού στο η ροή είναι μέγιστη, η τάση ξεκινά από το μηδέν:
στο S.I.
Τη στιγμή s: , άρα
V
Η τάση φτάνει για πρώτη φορά στο πλάτος της όταν , δηλαδή τη στιγμή s, ένα τέταρτο της περιόδου.
Παράδειγμα 3
Η τάση (S.I.) εφαρμόζεται σε αντιστάτη . Βρες την ενεργό ένταση, τη μέση ισχύ και τη θερμότητα σε min.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενεργός τάση: V
Ενεργός ένταση: A, και πλάτος ρεύματος A.
Μέση ισχύς: W. Η μέγιστη στιγμιαία είναι W.
Θερμότητα σε min s:
J
Παράδειγμα 4
Γεννήτρια (στρεφόμενο πλαίσιο) τροφοδοτεί αντιστάτη. Διπλασιάζεις τη γωνιακή ταχύτητα του πλαισίου. Τι παθαίνουν η συχνότητα, το πλάτος της τάσης και η μέση ισχύς στον αντιστάτη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συχνότητα: , άρα διπλασιάζεται.
Πλάτος τάσης: , ανάλογο του , άρα διπλασιάζεται. Το ίδιο και η ενεργός τάση.
Μέση ισχύς: , ανάλογη του τετραγώνου της τάσης, άρα τετραπλασιάζεται.
Από πού έρχεται η ενέργεια; Από αυτόν που γυρίζει το πλαίσιο. Σύμφωνα με τον κανόνα του Lenz, το ρεύμα του πλαισίου δέχεται δυνάμεις Laplace που αντιστέκονται στην περιστροφή· για να γυρίζει γρηγορότερα, πρέπει να προσφέρεις τετραπλάσια ισχύ.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το πλάτος ενός ημιτονοειδούς εναλλασσόμενου ρεύματος είναι A. Πόση είναι η ενεργός ένταση;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από επαγωγή σε αγωγό που στρέφεται μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
- Να γράφεις την εναλλασσόμενη τάση υ = V ημωt ενός στρεφόμενου πλαισίου, με V = NBωA.
- Να ορίζεις την ενεργό ένταση και την ενεργό τάση και να τις συνδέεις με τα πλάτη.
- Να υπολογίζεις τη μέση ισχύ και τη θερμότητα Joule σε ωμικό αντιστάτη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.