Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αυτεπαγωγή

Το πηνίο που αντιστέκεται στην αλλαγή του δικού του ρεύματος.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί ένα πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ όταν μεταβάλλεται το δικό του ρεύμα.
  2. Να ορίζεις τον συντελεστή αυτεπαγωγής L και να τον υπολογίζεις για σωληνοειδές.
  3. Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από αυτεπαγωγή με τη σχέση E = −L ΔI/Δt και να βρίσκεις τη φορά της.
  4. Να περιγράφεις ποιοτικά τι συμβαίνει στο ρεύμα κυκλώματος με πηνίο όταν κλείνει και όταν ανοίγει ο διακόπτης.

Το πηνίο επάγει τάση στον εαυτό του

Στην επαγωγή, η μεταβαλλόμενη ροή ερχόταν από έξω: ένας μαγνήτης που πλησίαζε, ένα δεύτερο πηνίο. Όμως κάθε πηνίο που διαρρέεται από ρεύμα δημιουργεί το δικό του μαγνητικό πεδίο, και αυτό το πεδίο περνά μέσα από τις δικές του σπείρες.

Αν λοιπόν το ρεύμα του πηνίου αλλάξει, αλλάζει το πεδίο του, αλλάζει η ροή μέσα από τις σπείρες του, και ο νόμος του Faraday δίνει ΗΕΔ στο ίδιο το πηνίο. Το φαινόμενο λέγεται αυτεπαγωγή.

Ο κανόνας του Lenz ισχύει κι εδώ: η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή αντιτίθεται στη μεταβολή του ρεύματος που την προκαλεί. Όταν το ρεύμα αυξάνεται, η ΗΕΔ προσπαθεί να το μειώσει· όταν μειώνεται, προσπαθεί να το διατηρήσει.

Ο συντελεστής αυτεπαγωγής

Το πεδίο ενός πηνίου είναι ανάλογο του ρεύματός του, άρα και η συνολική ροή NΦN\Phi μέσα από τις NN σπείρες του. Η σταθερά αναλογίας είναι ο συντελεστής αυτεπαγωγής LL:

NΦ=L I  ⟹  L=NΦIN\Phi = L\, I \implies L = \frac{N\Phi}{I}

Μονάδα του LL είναι το henry: 1 H=1 Wb/A1\ \text{H} = 1\ \text{Wb/A}. Ένα πηνίο έχει L=1L = 1 H όταν ρεύμα 11 A δημιουργεί συνολική ροή 11 Wb μέσα από τις σπείρες του.

Ο συντελεστής LL είναι χαρακτηριστικό του πηνίου: εξαρτάται από τον αριθμό των σπειρών, το σχήμα και τις διαστάσεις του, και από το υλικό στο εσωτερικό του. Δεν εξαρτάται από το ρεύμα που το διαρρέει, όπως η χωρητικότητα ενός πυκνωτή δεν εξαρτάται από το φορτίο του.

Σωληνοειδές. Για ένα μακρύ σωληνοειδές με NN σπείρες, μήκος ℓ\ell και διατομή AA, το πεδίο είναι B=μ0NℓIB = \mu_0 \frac{N}{\ell} I και η ροή μέσα από κάθε σπείρα Φ=BA\Phi = BA. Άρα

L=NΦI=μ0N2AℓL = \frac{N\Phi}{I} = \mu_0 \frac{N^2 A}{\ell}

Το N2N^2 εξηγεί γιατί τα πηνία έχουν τόσες πολλές σπείρες: διπλάσιες σπείρες στο ίδιο μήκος δίνουν τετραπλάσιο LL. Ένας σιδερένιος πυρήνας το αυξάνει ακόμα περισσότερο.

Η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή

Αφού NΦ=LIN\Phi = LI και το LL είναι σταθερό, μια μεταβολή ΔI\Delta I του ρεύματος δίνει Δ(NΦ)=L ΔI\Delta(N\Phi) = L\,\Delta I. Ο νόμος του Faraday γίνεται

Eαυτ=−L ΔIΔtE_{\alpha\upsilon\tau} = -L\,\frac{\Delta I}{\Delta t}

Κλείνοντας τον διακόπτη

Ένα κύκλωμα έχει πηγή ΗΕΔ EE χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη RR, ιδανικό πηνίο LL και διακόπτη. Τη στιγμή που κλείνεις τον διακόπτη, το ρεύμα δεν πηδά αμέσως στην τιμή E/RE/R.

Κύκλωμα σε σειρά με πηγή E, διακόπτη Δ, αντιστάτη R και πηνίο L.+−EΔRL
  • Τη στιγμή του κλεισίματος το ρεύμα είναι μηδέν. Αφού i=0i = 0, ο αντιστάτης δεν έχει τάση, και όλη η ΗΕΔ της πηγής εξουδετερώνεται από το πηνίο: Eαυτ=−EE_{\alpha\upsilon\tau} = -E. Ο ρυθμός αύξησης του ρεύματος είναι τότε ο μέγιστος, ΔIΔt=EL\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = \dfrac{E}{L}.
  • Σε κάθε επόμενη στιγμή, ο κανόνας του Kirchhoff για τον βρόχο δίνει E+Eαυτ=iRE + E_{\alpha\upsilon\tau} = iR, δηλαδή
E−LΔIΔt=iRE - L\frac{\Delta I}{\Delta t} = iR

Όσο το ii μεγαλώνει, το iRiR μεγαλώνει, άρα ο ρυθμός αύξησης μικραίνει.

  • Τελικά το ρεύμα πλησιάζει την τιμή I=ERI = \dfrac{E}{R}, ο ρυθμός μεταβολής γίνεται πρακτικά μηδέν, και το πηνίο δεν παίζει πια κανέναν ρόλο.

Το ρεύμα μετά το κλείσιμο του διακόπτη

Κύκλωμα με πηγή 12 V, αντιστάτη 6 Ω και πηνίο. Η καμπύλη δείχνει πώς μεγαλώνει το ρεύμα από τη στιγμή που κλείνεις τον διακόπτη. Μεγάλωσε το L: το τελικό ρεύμα μένει 2 A, αλλά το κύκλωμα αργεί περισσότερο να φτάσει εκεί, γιατί ο αρχικός ρυθμός E/L μικραίνει.

Ζωντανή ενημέρωση
Τελικό ρεύμα E/R
2 A
Αρχικός ρυθμός E/L
40 A/s
  • ρεύμα i (A)
  • E/R = 2 A

Ανοίγοντας τον διακόπτη

Όταν ανοίγεις τον διακόπτη, το ρεύμα πρέπει να πέσει στο μηδέν σε ελάχιστο χρόνο. Ο ρυθμός ΔIΔt\frac{\Delta I}{\Delta t} γίνεται τεράστιος, και το πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ πολύ μεγαλύτερη από την ΗΕΔ της πηγής, με την ίδια φορά με το ρεύμα, προσπαθώντας να το κρατήσει.

Αυτή η τάση μπορεί να ιονίσει τον αέρα ανάμεσα στις επαφές του διακόπτη και να δημιουργήσει σπινθήρα. Η ενέργεια που ήταν αποθηκευμένη στο μαγνητικό πεδίο του πηνίου πρέπει να πάει κάπου, και φεύγει από εκεί.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το ρεύμα σε πηνίο με L=0,2L = 0{,}2 H αυξάνεται ομαλά από 11 A σε 55 A μέσα σε 0,10{,}1 s. Πόση ΗΕΔ από αυτεπαγωγή αναπτύσσεται, και ποια είναι η φορά της;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Πηνίο 500500 σπειρών: όταν το διαρρέει ρεύμα 22 A, η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι 2⋅10−42 \cdot 10^{-4} Wb. Βρες το LL, και την ΗΕΔ αν το ρεύμα μηδενιστεί ομαλά σε 0,010{,}01 s.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Κύκλωμα με πηγή E=12E = 12 V χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη R=6 ΩR = 6\ \Omega και ιδανικό πηνίο L=0,3L = 0{,}3 H. Κλείνεις τον διακόπτη. Βρες τον ρυθμό μεταβολής του ρεύματος και την ΗΕΔ αυτεπαγωγής τη στιγμή του κλεισίματος, τη στιγμή που i=1,5i = 1{,}5 A, και το τελικό ρεύμα.

Κύκλωμα σε σειρά με πηγή E = 12 V, διακόπτη Δ, αντιστάτη R = 6 Ω και πηνίο L = 0,3 H.+−E = 12 VΔR = 6 ΩL = 0,3 H

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Στο ίδιο κύκλωμα, με ρεύμα 22 A, ανοίγεις τον διακόπτη και το ρεύμα μηδενίζεται σε περίπου 11 ms. Πόση είναι η μέση ΗΕΔ αυτεπαγωγής;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η αιτία της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή σε ένα πηνίο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σε πηνίο με L=0,4L = 0{,}4 H το ρεύμα αυξάνεται με σταθερό ρυθμό 2525 A/s. Πόσο είναι το μέτρο της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί ένα πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ όταν μεταβάλλεται το δικό του ρεύμα.
  • Να ορίζεις τον συντελεστή αυτεπαγωγής L και να τον υπολογίζεις για σωληνοειδές.
  • Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από αυτεπαγωγή με τη σχέση E = −L ΔI/Δt και να βρίσκεις τη φορά της.
  • Να περιγράφεις ποιοτικά τι συμβαίνει στο ρεύμα κυκλώματος με πηνίο όταν κλείνει και όταν ανοίγει ο διακόπτης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;