Αυτεπαγωγή
Το πηνίο που αντιστέκεται στην αλλαγή του δικού του ρεύματος.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, Τεύχος Β΄, §5
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί ένα πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ όταν μεταβάλλεται το δικό του ρεύμα.
- Να ορίζεις τον συντελεστή αυτεπαγωγής L και να τον υπολογίζεις για σωληνοειδές.
- Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από αυτεπαγωγή με τη σχέση E = −L ΔI/Δt και να βρίσκεις τη φορά της.
- Να περιγράφεις ποιοτικά τι συμβαίνει στο ρεύμα κυκλώματος με πηνίο όταν κλείνει και όταν ανοίγει ο διακόπτης.
Το πηνίο επάγει τάση στον εαυτό του
Στην επαγωγή, η μεταβαλλόμενη ροή ερχόταν από έξω: ένας μαγνήτης που πλησίαζε, ένα δεύτερο πηνίο. Όμως κάθε πηνίο που διαρρέεται από ρεύμα δημιουργεί το δικό του μαγνητικό πεδίο, και αυτό το πεδίο περνά μέσα από τις δικές του σπείρες.
Αν λοιπόν το ρεύμα του πηνίου αλλάξει, αλλάζει το πεδίο του, αλλάζει η ροή μέσα από τις σπείρες του, και ο νόμος του Faraday δίνει ΗΕΔ στο ίδιο το πηνίο. Το φαινόμενο λέγεται αυτεπαγωγή.
Ο κανόνας του Lenz ισχύει κι εδώ: η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή αντιτίθεται στη μεταβολή του ρεύματος που την προκαλεί. Όταν το ρεύμα αυξάνεται, η ΗΕΔ προσπαθεί να το μειώσει· όταν μειώνεται, προσπαθεί να το διατηρήσει.
Ο συντελεστής αυτεπαγωγής
Το πεδίο ενός πηνίου είναι ανάλογο του ρεύματός του, άρα και η συνολική ροή μέσα από τις σπείρες του. Η σταθερά αναλογίας είναι ο συντελεστής αυτεπαγωγής :
Μονάδα του είναι το henry: . Ένα πηνίο έχει H όταν ρεύμα A δημιουργεί συνολική ροή Wb μέσα από τις σπείρες του.
Ο συντελεστής είναι χαρακτηριστικό του πηνίου: εξαρτάται από τον αριθμό των σπειρών, το σχήμα και τις διαστάσεις του, και από το υλικό στο εσωτερικό του. Δεν εξαρτάται από το ρεύμα που το διαρρέει, όπως η χωρητικότητα ενός πυκνωτή δεν εξαρτάται από το φορτίο του.
Σωληνοειδές. Για ένα μακρύ σωληνοειδές με σπείρες, μήκος και διατομή , το πεδίο είναι και η ροή μέσα από κάθε σπείρα . Άρα
Το εξηγεί γιατί τα πηνία έχουν τόσες πολλές σπείρες: διπλάσιες σπείρες στο ίδιο μήκος δίνουν τετραπλάσιο . Ένας σιδερένιος πυρήνας το αυξάνει ακόμα περισσότερο.
Η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή
Αφού και το είναι σταθερό, μια μεταβολή του ρεύματος δίνει . Ο νόμος του Faraday γίνεται
Κλείνοντας τον διακόπτη
Ένα κύκλωμα έχει πηγή ΗΕΔ χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη , ιδανικό πηνίο και διακόπτη. Τη στιγμή που κλείνεις τον διακόπτη, το ρεύμα δεν πηδά αμέσως στην τιμή .
- Τη στιγμή του κλεισίματος το ρεύμα είναι μηδέν. Αφού , ο αντιστάτης δεν έχει τάση, και όλη η ΗΕΔ της πηγής εξουδετερώνεται από το πηνίο: . Ο ρυθμός αύξησης του ρεύματος είναι τότε ο μέγιστος, .
- Σε κάθε επόμενη στιγμή, ο κανόνας του Kirchhoff για τον βρόχο δίνει , δηλαδή
Όσο το μεγαλώνει, το μεγαλώνει, άρα ο ρυθμός αύξησης μικραίνει.
- Τελικά το ρεύμα πλησιάζει την τιμή , ο ρυθμός μεταβολής γίνεται πρακτικά μηδέν, και το πηνίο δεν παίζει πια κανέναν ρόλο.
Ανοίγοντας τον διακόπτη
Όταν ανοίγεις τον διακόπτη, το ρεύμα πρέπει να πέσει στο μηδέν σε ελάχιστο χρόνο. Ο ρυθμός γίνεται τεράστιος, και το πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ πολύ μεγαλύτερη από την ΗΕΔ της πηγής, με την ίδια φορά με το ρεύμα, προσπαθώντας να το κρατήσει.
Αυτή η τάση μπορεί να ιονίσει τον αέρα ανάμεσα στις επαφές του διακόπτη και να δημιουργήσει σπινθήρα. Η ενέργεια που ήταν αποθηκευμένη στο μαγνητικό πεδίο του πηνίου πρέπει να πάει κάπου, και φεύγει από εκεί.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το ρεύμα σε πηνίο με H αυξάνεται ομαλά από A σε A μέσα σε s. Πόση ΗΕΔ από αυτεπαγωγή αναπτύσσεται, και ποια είναι η φορά της;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
A/s
V
Το μέτρο είναι V. Το πρόσημο λέει ότι η ΗΕΔ έχει φορά αντίθετη από το ρεύμα, αφού το ρεύμα αυξάνεται: το πηνίο «φρενάρει» την αύξηση.
Παράδειγμα 2
Πηνίο σπειρών: όταν το διαρρέει ρεύμα A, η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι Wb. Βρες το , και την ΗΕΔ αν το ρεύμα μηδενιστεί ομαλά σε s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
H
A/s
V
Θετικό πρόσημο: η ΗΕΔ έχει την ίδια φορά με το ρεύμα, αφού το ρεύμα μειώνεται και το πηνίο προσπαθεί να το διατηρήσει.
Παράδειγμα 3
Κύκλωμα με πηγή V χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη και ιδανικό πηνίο H. Κλείνεις τον διακόπτη. Βρες τον ρυθμό μεταβολής του ρεύματος και την ΗΕΔ αυτεπαγωγής τη στιγμή του κλεισίματος, τη στιγμή που A, και το τελικό ρεύμα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τη στιγμή του κλεισίματος, , οπότε :
A/s, και V
Όταν A: V, άρα
V A/s, και V
Τελικά, όταν το ρεύμα σταθεροποιηθεί, και
A
Η εικόνα. Ο ρυθμός αύξησης πέφτει από σε A/s ενώ το ρεύμα έχει φτάσει στα τρία τέταρτα της τελικής τιμής. Το ρεύμα αυξάνεται όλο και πιο αργά, όπως δείχνει η καμπύλη του διαγράμματος.
Παράδειγμα 4
Στο ίδιο κύκλωμα, με ρεύμα A, ανοίγεις τον διακόπτη και το ρεύμα μηδενίζεται σε περίπου ms. Πόση είναι η μέση ΗΕΔ αυτεπαγωγής;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
A/s
V
Πενήντα φορές η τάση της πηγής, από ένα κύκλωμα που τροφοδοτείται με V. Αυτή η τάση εμφανίζεται στις επαφές του διακόπτη και μπορεί να δημιουργήσει σπινθήρα.
Γι' αυτό σε κυκλώματα με πηνία, όπως στα ρελέ, τοποθετείται ένα στοιχείο που δίνει στο ρεύμα δρόμο να σβήσει ομαλά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε πηνίο με H το ρεύμα αυξάνεται με σταθερό ρυθμό A/s. Πόσο είναι το μέτρο της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί ένα πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ όταν μεταβάλλεται το δικό του ρεύμα.
- Να ορίζεις τον συντελεστή αυτεπαγωγής L και να τον υπολογίζεις για σωληνοειδές.
- Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από αυτεπαγωγή με τη σχέση E = −L ΔI/Δt και να βρίσκεις τη φορά της.
- Να περιγράφεις ποιοτικά τι συμβαίνει στο ρεύμα κυκλώματος με πηνίο όταν κλείνει και όταν ανοίγει ο διακόπτης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.