Ηλεκτρομαγνητικά κύματα
Από τα ραδιοκύματα στις ακτίνες γ: ένα φάσμα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 Α
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα από επιταχυνόμενα φορτία και από μια κεραία.
- Να περιγράφεις τα πεδία E και B: κάθετα, σε φάση, με E = cB.
- Να γράφεις και να διαβάζεις τις εξισώσεις των E και B και να χρησιμοποιείς τη σχέση c = λf.
- Να κατατάσσεις τις περιοχές του φάσματος κατά συχνότητα και να αναφέρεις πηγές και εφαρμογές τους.
Ένα κύμα χωρίς μέσο
Πώς φτάνει το φως του Ήλιου ως εδώ, όταν ανάμεσα δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα; Το ηλεκτρομαγνητικό κύμα δεν χρειάζεται ύλη για να διαδοθεί. Αυτό το ξεχωρίζει από όλα τα κύματα που είδες ως τώρα.
Αυτό που ταλαντώνεται δεν είναι σωματίδια αλλά δύο πεδία: ένα ηλεκτρικό και ένα μαγνητικό . Όπως είδες στην επαγωγή, ένα μαγνητικό πεδίο που μεταβάλλεται δημιουργεί ηλεκτρικό πεδίο. Ισχύει και το αντίστροφο: ένα ηλεκτρικό πεδίο που μεταβάλλεται δημιουργεί μαγνητικό. Έτσι το ένα γεννά το άλλο, και η αλυσίδα αυτοσυντηρείται και προχωράει στον χώρο. Αυτό το πρόβλεψε θεωρητικά ο Maxwell, και ο Hertz το επιβεβαίωσε πειραματικά παράγοντας και ανιχνεύοντας τέτοια κύματα.
Πώς παράγεται
Ένα ακίνητο φορτίο έχει γύρω του μόνο ηλεκτρικό πεδίο. Ένα φορτίο που κινείται με σταθερή ταχύτητα έχει και μαγνητικό, αλλά δεν εκπέμπει κύμα. Ηλεκτρομαγνητικό κύμα εκπέμπει μόνο φορτίο που επιταχύνεται.
Ο πρακτικός τρόπος είναι η κεραία. Η πιο απλή αποτελείται από δύο ευθύγραμμους μεταλλικούς αγωγούς στη σειρά, που τροφοδοτούνται στο μέσο τους από πηγή εναλλασσόμενης τάσης, όπως ένα κύκλωμα που ταλαντώνεται ηλεκτρικά. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια της κεραίας κινούνται μπρος-πίσω, δηλαδή επιταχύνονται συνεχώς. Γύρω από την κεραία δημιουργούνται ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο που μεταβάλλονται με τη συχνότητα της πηγής και απομακρύνονται από αυτήν.
Δύο συνέπειες:
- η συχνότητα του κύματος είναι η συχνότητα με την οποία ταλαντώνονται τα φορτία στην κεραία
- η λήψη γίνεται ανάποδα: το ηλεκτρικό πεδίο του κύματος που φτάνει σε μια κεραία λήψης θέτει σε ταλάντωση τα ηλεκτρόνιά της, και δημιουργείται μικρό εναλλασσόμενο ρεύμα
Τα δύο πεδία
Σε μεγάλη απόσταση από την κεραία, το κύμα έχει απλή δομή:
- τα και είναι κάθετα μεταξύ τους και κάθετα στη διεύθυνση διάδοσης. Το κύμα είναι εγκάρσιο, πάντα.
- τα δύο πεδία είναι σε φάση: μηδενίζονται μαζί και γίνονται μέγιστα μαζί.
- σε κάθε σημείο και κάθε στιγμή ο λόγος των μέτρων τους είναι η ταχύτητα του φωτός:
Για κύμα που διαδίδεται κατά τη θετική φορά του άξονα , οι εξισώσεις έχουν την ίδια μορφή με του μηχανικού κύματος:
Ίδια φάση, άρα ίδια παρένθεση και στις δύο. Το μετριέται σε V/m (ή N/C) και το σε T. Από την εξίσωση διαβάζεις και ακριβώς όπως στην ενότητα «Μηχανικά κύματα», και η ταχύτητα βγαίνει .
Το φάσμα
Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα καλύπτουν τεράστιο εύρος συχνοτήτων. Τα χωρίζουμε σε περιοχές ανάλογα με τον τρόπο που παράγονται και τον τρόπο που τα ανιχνεύουμε. Από τις χαμηλές προς τις υψηλές συχνότητες:
| Περιοχή | Μήκος κύματος, περίπου | Πηγή | Χρήσεις |
|---|---|---|---|
| Ραδιοκύματα | από km ως m | ηλεκτρονικά κυκλώματα, κεραίες | ραδιόφωνο, τηλεόραση |
| Μικροκύματα | m ως mm | ηλεκτρονικές διατάξεις | ραντάρ, κινητή τηλεφωνία, Wi-Fi, φούρνος |
| Υπέρυθρο | mm ως nm | κάθε θερμό σώμα | θερμική απεικόνιση, τηλεχειριστήρια |
| Ορατό | nm ως nm | Ήλιος, λαμπτήρες | όραση, φωτογραφία |
| Υπεριώδες | nm ως περίπου nm | Ήλιος, λυχνίες ατμών υδραργύρου | αποστείρωση, βιταμίνη D |
| Ακτίνες X | περίπου nm ως m | ταχέα ηλεκτρόνια που επιβραδύνονται | ακτινογραφίες |
| Ακτίνες γ | κάτω από περίπου m | ραδιενεργοί πυρήνες | ραδιοθεραπεία, αποστείρωση |
Όσο ανεβαίνει η συχνότητα, τόσο πιο διεισδυτική και πιο επικίνδυνη για τους ζωντανούς ιστούς γίνεται η ακτινοβολία. Το υπεριώδες του Ήλιου το συγκρατεί σε μεγάλο βαθμό το όζον της ατμόσφαιρας.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ραδιοφωνικός σταθμός εκπέμπει στα MHz. Βρες το μήκος κύματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
MHz Hz
m
Γιατί έχει σημασία: μια αποδοτική κεραία έχει μήκος συγκρίσιμο με το . Γι' αυτό οι κεραίες FM είναι περίπου ενός μέτρου και οι κεραίες κινητού, που δουλεύουν στα GHz, χωράνε μέσα στη συσκευή.
Παράδειγμα 2
Κύμα Α έχει διπλάσια συχνότητα από το κύμα Β, και τα δύο στο κενό. Για τα μήκη κύματος ισχύει: (α) , (β) , (γ) . Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σωστό το (γ).
Και τα δύο ταξιδεύουν με , αφού είναι ηλεκτρομαγνητικά και βρίσκονται στο κενό:
Με :
Η σύγκριση με τα μηχανικά κύματα: εκεί, αλλάζοντας μέσο, η συχνότητα έμενε και η ταχύτητα άλλαζε. Εδώ η ταχύτητα είναι καρφωμένη στο , οπότε διπλάσια συχνότητα σημαίνει υποχρεωτικά μισό μήκος κύματος.
Παράδειγμα 3
Σε ένα σημείο από το οποίο περνά ηλεκτρομαγνητικό κύμα, κάποια στιγμή η ένταση του ηλεκτρικού πεδίου έχει τη μέγιστη τιμή της. Την ίδια στιγμή το μαγνητικό πεδίο στο σημείο: (α) είναι μηδέν, (β) είναι μέγιστο, (γ) έχει το μισό της μέγιστης τιμής του. Επίλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σωστό το (β).
Τα δύο πεδία είναι σε φάση: οι εξισώσεις τους έχουν την ίδια παρένθεση . Όταν το ημίτονο είναι για το , είναι και για το .
Ισοδύναμα, σε κάθε σημείο και κάθε στιγμή . Αν , τότε .
Η παγίδα είναι το (α): σκέφτεται τα δύο πεδία σαν απομάκρυνση και ταχύτητα σε ταλάντωση, που έχουν διαφορά φάσης .
Παράδειγμα 4
Το φως χρειάζεται λεπτά για να φτάσει από τον Ήλιο. Πόσο απέχει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
s
m, δηλαδή περίπου εκατομμύρια χιλιόμετρα.
Η συνέπεια που αξίζει: βλέπεις τον Ήλιο όπως ήταν πριν από οκτώ λεπτά. Για τα αστέρια η καθυστέρηση μετριέται σε χρόνια — και γι' αυτό το τηλεσκόπιο είναι μηχανή του χρόνου.
Παράδειγμα 5
Η ένταση του ηλεκτρικού πεδίου ενός ηλεκτρομαγνητικού κύματος στο κενό δίνεται στο S.I. από την εξίσωση . Βρες συχνότητα, μήκος κύματος και ταχύτητα, την περιοχή του φάσματος, την εξίσωση του , και την ένταση σε σημείο όπου κάποια στιγμή T.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σύγκριση με τη γενική μορφή :
, άρα Hz, και , άρα m.
Έλεγχος: m/s. Βγήκε , όπως πρέπει στο κενό.
Το nm είναι μέσα στο ορατό: πράσινο φως.
Μαγνητικό πεδίο: T, με την ίδια φάση:
Η ζητούμενη τιμή: V/m, το μισό του πλάτους, όπως και το είναι το μισό του .
Παράδειγμα 6
Πομπός εκπέμπει στο κενό ηλεκτρομαγνητικό κύμα συχνότητας MHz, που διαδίδεται κατά τη θετική φορά του άξονα . Σε μεγάλη απόσταση, το πλάτος της έντασης του ηλεκτρικού πεδίου είναι V/m. (α) Βρες μήκος κύματος και περίοδο. (β) Βρες το . (γ) Γράψε τις εξισώσεις των και , με σε σημείο όπου τη στιγμή τα πεδία είναι μηδέν και αυξάνονται. (δ) Τη στιγμή , βρες τα και στο και στο m. (ε) Πόσες ταλαντώσεις κάνει το σε ένα σημείο μέσα σε ms;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) m και s.
(β) T.
(γ) Με και :
,
Έλεγχος στο , : και η φάση αυξάνεται με τον χρόνο. Ταιριάζει με τη συνθήκη.
(δ) Στο η φάση είναι : V/m και T, μέγιστα και τα δύο.
Στο m η φάση είναι : και . Το σημείο απέχει και καθυστερεί κατά .
(ε) ταλαντώσεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ηλεκτρομαγνητικό κύμα στο κενό, το πλάτος της έντασης του ηλεκτρικού πεδίου είναι V/m. Πόσο είναι το πλάτος του μαγνητικού πεδίου;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα από επιταχυνόμενα φορτία και από μια κεραία.
- Να περιγράφεις τα πεδία E και B: κάθετα, σε φάση, με E = cB.
- Να γράφεις και να διαβάζεις τις εξισώσεις των E και B και να χρησιμοποιείς τη σχέση c = λf.
- Να κατατάσσεις τις περιοχές του φάσματος κατά συχνότητα και να αναφέρεις πηγές και εφαρμογές τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.