Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρομαγνητικά κύματα

Από τα ραδιοκύματα στις ακτίνες γ: ένα φάσμα.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 Α

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα από επιταχυνόμενα φορτία και από μια κεραία.
  2. Να περιγράφεις τα πεδία E και B: κάθετα, σε φάση, με E = cB.
  3. Να γράφεις και να διαβάζεις τις εξισώσεις των E και B και να χρησιμοποιείς τη σχέση c = λf.
  4. Να κατατάσσεις τις περιοχές του φάσματος κατά συχνότητα και να αναφέρεις πηγές και εφαρμογές τους.

Ένα κύμα χωρίς μέσο

Πώς φτάνει το φως του Ήλιου ως εδώ, όταν ανάμεσα δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα; Το ηλεκτρομαγνητικό κύμα δεν χρειάζεται ύλη για να διαδοθεί. Αυτό το ξεχωρίζει από όλα τα κύματα που είδες ως τώρα.

Αυτό που ταλαντώνεται δεν είναι σωματίδια αλλά δύο πεδία: ένα ηλεκτρικό E⃗\vec{E} και ένα μαγνητικό B⃗\vec{B}. Όπως είδες στην επαγωγή, ένα μαγνητικό πεδίο που μεταβάλλεται δημιουργεί ηλεκτρικό πεδίο. Ισχύει και το αντίστροφο: ένα ηλεκτρικό πεδίο που μεταβάλλεται δημιουργεί μαγνητικό. Έτσι το ένα γεννά το άλλο, και η αλυσίδα αυτοσυντηρείται και προχωράει στον χώρο. Αυτό το πρόβλεψε θεωρητικά ο Maxwell, και ο Hertz το επιβεβαίωσε πειραματικά παράγοντας και ανιχνεύοντας τέτοια κύματα.

Πώς παράγεται

Ένα ακίνητο φορτίο έχει γύρω του μόνο ηλεκτρικό πεδίο. Ένα φορτίο που κινείται με σταθερή ταχύτητα έχει και μαγνητικό, αλλά δεν εκπέμπει κύμα. Ηλεκτρομαγνητικό κύμα εκπέμπει μόνο φορτίο που επιταχύνεται.

Ο πρακτικός τρόπος είναι η κεραία. Η πιο απλή αποτελείται από δύο ευθύγραμμους μεταλλικούς αγωγούς στη σειρά, που τροφοδοτούνται στο μέσο τους από πηγή εναλλασσόμενης τάσης, όπως ένα κύκλωμα που ταλαντώνεται ηλεκτρικά. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια της κεραίας κινούνται μπρος-πίσω, δηλαδή επιταχύνονται συνεχώς. Γύρω από την κεραία δημιουργούνται ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο που μεταβάλλονται με τη συχνότητα της πηγής και απομακρύνονται από αυτήν.

Δύο συνέπειες:

  • η συχνότητα του κύματος είναι η συχνότητα με την οποία ταλαντώνονται τα φορτία στην κεραία
  • η λήψη γίνεται ανάποδα: το ηλεκτρικό πεδίο του κύματος που φτάνει σε μια κεραία λήψης θέτει σε ταλάντωση τα ηλεκτρόνιά της, και δημιουργείται μικρό εναλλασσόμενο ρεύμα

Τα δύο πεδία

Σε μεγάλη απόσταση από την κεραία, το κύμα έχει απλή δομή:

  • τα E⃗\vec{E} και B⃗\vec{B} είναι κάθετα μεταξύ τους και κάθετα στη διεύθυνση διάδοσης. Το κύμα είναι εγκάρσιο, πάντα.
  • τα δύο πεδία είναι σε φάση: μηδενίζονται μαζί και γίνονται μέγιστα μαζί.
  • σε κάθε σημείο και κάθε στιγμή ο λόγος των μέτρων τους είναι η ταχύτητα του φωτός:
EB=c,Emax=c Bmax\frac{E}{B} = c, \qquad E_{max} = c\,B_{max}

Για κύμα που διαδίδεται κατά τη θετική φορά του άξονα xx, οι εξισώσεις έχουν την ίδια μορφή με του μηχανικού κύματος:

E=Emax ημ 2π(tT−xλ),B=Bmax ημ 2π(tT−xλ)E = E_{max}\,\eta\mu\,2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right), \qquad B = B_{max}\,\eta\mu\,2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right)

Ίδια φάση, άρα ίδια παρένθεση και στις δύο. Το EE μετριέται σε V/m (ή N/C) και το BB σε T. Από την εξίσωση διαβάζεις TT και λ\lambda ακριβώς όπως στην ενότητα «Μηχανικά κύματα», και η ταχύτητα βγαίνει λ/T\lambda / T.

Στιγμιότυπο ηλεκτρομαγνητικού κύματος

Ο οριζόντιος άξονας είναι η θέση x σε μήκη κύματος. Το μαγνητικό πεδίο σχεδιάζεται σε άλλη κλίμακα, γιατί έχει άλλη μονάδα· στην πραγματικότητα ταλαντώνεται σε κάθετο επίπεδο. Κούνησε τον χρόνο: το κύμα προχωράει, και τα δύο πεδία μηδενίζονται πάντα στα ίδια σημεία.

Ζωντανή ενημέρωση
E / E_max στο x = 0
0
B / B_max στο x = 0
0
  • E / E_max
  • B (σε άλλη κλίμακα)

Το φάσμα

Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα καλύπτουν τεράστιο εύρος συχνοτήτων. Τα χωρίζουμε σε περιοχές ανάλογα με τον τρόπο που παράγονται και τον τρόπο που τα ανιχνεύουμε. Από τις χαμηλές προς τις υψηλές συχνότητες:

ΠεριοχήΜήκος κύματος, περίπουΠηγήΧρήσεις
Ραδιοκύματααπό km ως 0,30{,}3 mηλεκτρονικά κυκλώματα, κεραίεςραδιόφωνο, τηλεόραση
Μικροκύματα0,30{,}3 m ως 11 mmηλεκτρονικές διατάξειςραντάρ, κινητή τηλεφωνία, Wi-Fi, φούρνος
Υπέρυθρο11 mm ως 700700 nmκάθε θερμό σώμαθερμική απεικόνιση, τηλεχειριστήρια
Ορατό700700 nm ως 400400 nmΉλιος, λαμπτήρεςόραση, φωτογραφία
Υπεριώδες400400 nm ως περίπου 11 nmΉλιος, λυχνίες ατμών υδραργύρουαποστείρωση, βιταμίνη D
Ακτίνες Xπερίπου 1010 nm ως 10−1210^{-12} mταχέα ηλεκτρόνια που επιβραδύνονταιακτινογραφίες
Ακτίνες γκάτω από περίπου 10−1010^{-10} mραδιενεργοί πυρήνεςραδιοθεραπεία, αποστείρωση

Όσο ανεβαίνει η συχνότητα, τόσο πιο διεισδυτική και πιο επικίνδυνη για τους ζωντανούς ιστούς γίνεται η ακτινοβολία. Το υπεριώδες του Ήλιου το συγκρατεί σε μεγάλο βαθμό το όζον της ατμόσφαιρας.

Ένα φαινόμενο, είκοσι τάξεις μεγέθους

Σύρε τη συχνότητα από τη μία άκρη στην άλλη. Το είδος του κύματος δεν αλλάζει πουθενά — αλλάζουν μόνο οι αριθμοί, και τα ονόματα είναι δική μας ευκολία.

Μια λωρίδα λιγότερο από μία τάξη μεγέθους, από το κόκκινο στο ιώδες. Όλα όσα έχεις δει ποτέ χωράνε εδώ.

Περιοχή
Ορατό φως
Μήκος κύματος
9,5 · 10⁻⁷ m
Κεραία στην κορυφή ενός λεπτού ιστού με συρματόσχοινα: ένας οριζόντιος βραχίονας με κυλινδρικό εξάρτημα στη μία άκρη και στην άλλη ένα μεταλλικό στοιχείο από ευθείες ράβδους και έναν κρίκο, κόντρα στον γαλάζιο ουρανό.
Η κεραία ενός μικρού ραδιοφωνικού σταθμού FM στις ΗΠΑ, που εκπέμπει στα 94,1 MHz. Από το c = λf, το μήκος κύματος βγαίνει περίπου 3,2 m. Γι' αυτό το στοιχείο που ακτινοβολεί έχει μέγεθος γύρω στο μέτρο: μια κεραία δουλεύει καλά όταν είναι συγκρίσιμη με το μήκος κύματος.Φωτογραφία: ajmexico · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ραδιοφωνικός σταθμός εκπέμπει στα 100100 MHz. Βρες το μήκος κύματος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κύμα Α έχει διπλάσια συχνότητα από το κύμα Β, και τα δύο στο κενό. Για τα μήκη κύματος ισχύει: (α) λA=2λB\lambda_A = 2\lambda_B, (β) λA=λB\lambda_A = \lambda_B, (γ) λA=λB2\lambda_A = \frac{\lambda_B}{2}. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα σημείο από το οποίο περνά ηλεκτρομαγνητικό κύμα, κάποια στιγμή η ένταση του ηλεκτρικού πεδίου έχει τη μέγιστη τιμή της. Την ίδια στιγμή το μαγνητικό πεδίο στο σημείο: (α) είναι μηδέν, (β) είναι μέγιστο, (γ) έχει το μισό της μέγιστης τιμής του. Επίλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Το φως χρειάζεται 88 λεπτά για να φτάσει από τον Ήλιο. Πόσο απέχει;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ένταση του ηλεκτρικού πεδίου ενός ηλεκτρομαγνητικού κύματος στο κενό δίνεται στο S.I. από την εξίσωση E=30 ημ 2π(6×1014 t−2×106 x)E = 30\,\eta\mu\,2\pi(6 \times 10^{14}\,t - 2 \times 10^{6}\,x). Βρες συχνότητα, μήκος κύματος και ταχύτητα, την περιοχή του φάσματος, την εξίσωση του BB, και την ένταση EE σε σημείο όπου κάποια στιγμή B=5×10−8B = 5 \times 10^{-8} T.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Πομπός εκπέμπει στο κενό ηλεκτρομαγνητικό κύμα συχνότητας 7575 MHz, που διαδίδεται κατά τη θετική φορά του άξονα xx. Σε μεγάλη απόσταση, το πλάτος της έντασης του ηλεκτρικού πεδίου είναι 0,60{,}6 V/m. (α) Βρες μήκος κύματος και περίοδο. (β) Βρες το BmaxB_{max}. (γ) Γράψε τις εξισώσεις των EE και BB, με x=0x = 0 σε σημείο όπου τη στιγμή t=0t = 0 τα πεδία είναι μηδέν και αυξάνονται. (δ) Τη στιγμή t=T4t = \frac{T}{4}, βρες τα EE και BB στο x=0x = 0 και στο x=1x = 1 m. (ε) Πόσες ταλαντώσεις κάνει το EE σε ένα σημείο μέσα σε 11 ms;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι ξεχωρίζει το ηλεκτρομαγνητικό από το μηχανικό κύμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σε ηλεκτρομαγνητικό κύμα στο κενό, το πλάτος της έντασης του ηλεκτρικού πεδίου είναι 150150 V/m. Πόσο είναι το πλάτος του μαγνητικού πεδίου;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς παράγεται ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα από επιταχυνόμενα φορτία και από μια κεραία.
  • Να περιγράφεις τα πεδία E και B: κάθετα, σε φάση, με E = cB.
  • Να γράφεις και να διαβάζεις τις εξισώσεις των E και B και να χρησιμοποιείς τη σχέση c = λf.
  • Να κατατάσσεις τις περιοχές του φάσματος κατά συχνότητα και να αναφέρεις πηγές και εφαρμογές τους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;