Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μέλαν σώμα και φωτοηλεκτρικό φαινόμενο

Πώς φάνηκε ότι το φως έρχεται σε πακέτα ενέργειας hf.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Β

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις το φάσμα του μέλανος σώματος και πώς μετατοπίζεται το μέγιστο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία.
  2. Να εξηγείς την υπόθεση του Planck και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου με E = hf.
  3. Να εφαρμόζεις την εξίσωση του Einstein hf = φ + K_max, τη συχνότητα κατωφλίου και την τάση αποκοπής.
  4. Να εξηγείς γιατί το κυματικό μοντέλο του φωτός δεν μπορεί να περιγράψει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.

Εκεί που η κλασική φυσική σταμάτησε

Στα τέλη του 19ου αιώνα η φυσική έμοιαζε σχεδόν τελειωμένη. Η μηχανική του Newton εξηγούσε την κίνηση, οι εξισώσεις του Maxwell το φως ως ηλεκτρομαγνητικό κύμα. Έμεναν «λίγα» πειράματα που δεν ταίριαζαν. Δύο από αυτά, η ακτινοβολία των θερμών σωμάτων και το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, οδήγησαν σε μια εντελώς νέα εικόνα: η ενέργεια του φωτός δεν μοιράζεται συνεχώς, αλλά σε πακέτα.

Σε αυτό το κεφάλαιο θα συναντήσεις πολλές φορές τη σταθερά του Planck:

h=6,63×10−34 J⋅sh = 6{,}63 \times 10^{-34} \ J \cdot s

Είναι απίστευτα μικρή, και αυτός είναι ο λόγος που τα κβαντικά φαινόμενα δεν φαίνονται στην καθημερινή ζωή.

Η ακτινοβολία του μέλανος σώματος

Κάθε σώμα σε οποιαδήποτε θερμοκρασία εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Το σώμα σου εκπέμπει στο υπέρυθρο· το σύρμα μιας φρυγανιέρας, πιο ζεστό, φτάνει να λάμπει κόκκινο.

Μέλαν σώμα λέμε ένα ιδανικό σώμα που απορροφά όλη την ακτινοβολία που πέφτει πάνω του. Ένα τέτοιο σώμα είναι και ο τέλειος εκπομπός: η ακτινοβολία που εκπέμπει εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία του, όχι από το υλικό. Καλή πρακτική προσέγγιση είναι μια κοιλότητα με μια μικρή τρύπα: ό,τι μπαίνει από την τρύπα χάνεται μέσα της.

Αν μετρήσεις πόση ενέργεια εκπέμπεται σε κάθε μήκος κύματος, παίρνεις μια καμπύλη με ένα μέγιστο. Το πείραμα έδειξε δύο πράγματα:

  • Όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, αυξάνεται η συνολική ενέργεια που ακτινοβολείται, σε όλα τα μήκη κύματος.
  • Το μέγιστο της καμπύλης μετατοπίζεται προς μικρότερα μήκη κύματος. Αυτός είναι ο νόμος του Wien.

Γι' αυτό ένα μέταλλο που θερμαίνεται λάμπει πρώτα σκούρο κόκκινο, μετά πορτοκαλί, μετά κιτρινωπό λευκό. Και γι' αυτό τα πιο θερμά αστέρια φαίνονται γαλαζωπά.

Μια λευκή φρυγανιέρα σε πάγκο κουζίνας, με το καλώδιό της στην πρίζα. Μέσα στις δύο σχισμές της λάμπουν κόκκινα πορτοκαλί σύρματα.
Τα σύρματα μιας φρυγανιέρας φτάνουν μερικές εκατοντάδες βαθμούς Κελσίου. Το μέγιστο της ακτινοβολίας τους είναι ακόμη στο υπέρυθρο· μόνο η «ουρά» της καμπύλης περνά στο ορατό, στο κόκκινο. Ένα πολύ θερμότερο σύρμα, όπως στις παλιές λάμπες πυρακτώσεως, μετατοπίζει το μέγιστο προς μικρότερα μήκη κύματος και λάμπει σχεδόν λευκό.Φωτογραφία: Nick carson · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Η υπόθεση του Planck

Η κλασική θεωρία προέβλεπε ότι η ακτινοβολούμενη ενέργεια μεγαλώνει χωρίς όριο καθώς μικραίνει το μήκος κύματος. Το πείραμα έδειχνε το αντίθετο: στα μικρά μήκη κύματος η καμπύλη πέφτει στο μηδέν.

Ο Max Planck το 1900 βρήκε τύπο που ταίριαζε ακριβώς με τις μετρήσεις, με το κόστος μιας τολμηρής υπόθεσης: οι ταλαντωτές (τα άτομα) στα τοιχώματα του σώματος δεν μπορούν να έχουν οποιαδήποτε ενέργεια, αλλά μόνο ακέραια πολλαπλάσια της ποσότητας hfhf:

E=nhf,n=1,2,3,…E = n h f, \qquad n = 1, 2, 3, \ldots

Η ενέργεια είναι κβαντισμένη. Ένας ταλαντωτής μπορεί να εκπέμψει ή να απορροφήσει ενέργεια μόνο σε «κβάντα» hfhf.

Στις ασκήσεις βολεύει συχνά το ηλεκτρονιοβόλτ: 1 eV=1,6×10−191 \ eV = 1{,}6 \times 10^{-19} J, η ενέργεια που αποκτά ένα ηλεκτρόνιο όταν επιταχυνθεί από διαφορά δυναμικού 11 V.

Το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο

Όταν φως κατάλληλης συχνότητας πέφτει σε μια μεταλλική επιφάνεια, από αυτή εκπέμπονται ηλεκτρόνια. Αυτό είναι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, και τα ηλεκτρόνια λέγονται φωτοηλεκτρόνια.

Η τυπική διάταξη είναι ένας σωλήνας κενού με δύο ηλεκτρόδια: την κάθοδο, όπου πέφτει το φως, και την άνοδο, που μαζεύει τα ηλεκτρόνια. Ένα αμπερόμετρο μετρά το ρεύμα. Αν κάνεις την άνοδο αρνητική ως προς την κάθοδο, τα ηλεκτρόνια φρενάρουν. Στην τάση όπου ακόμη και τα ταχύτερα δεν φτάνουν πια στην άνοδο, το ρεύμα μηδενίζεται. Αυτή είναι η τάση αποκοπής V0V_0.

Τα πειραματικά δεδομένα είναι τέσσερα:

  1. Για κάθε μέταλλο υπάρχει μια συχνότητα κατωφλίου f0f_0. Κάτω από αυτήν δεν εκπέμπεται κανένα ηλεκτρόνιο, όσο ισχυρό κι αν είναι το φως.
  2. Η μέγιστη κινητική ενέργεια των φωτοηλεκτρονίων αυξάνεται με τη συχνότητα και δεν εξαρτάται από την ένταση του φωτός.
  3. Η ένταση του φωτός επηρεάζει μόνο τον αριθμό των ηλεκτρονίων, δηλαδή το ρεύμα.
  4. Η εκπομπή είναι ακαριαία: δεν υπάρχει μετρήσιμη καθυστέρηση, ακόμη και με πολύ αμυδρό φως.

Γιατί αποτυγχάνει το κυματικό μοντέλο

Αν το φως ήταν μόνο κύμα, η ενέργειά του θα απλωνόταν συνεχώς πάνω στην επιφάνεια και θα εξαρτιόταν από την ένταση. Τότε:

  • Οποιαδήποτε συχνότητα, αρκετά έντονη, θα έπρεπε κάποια στιγμή να βγάλει ηλεκτρόνια. Κατώφλι δεν θα υπήρχε.
  • Πιο έντονο φως θα έδινε ταχύτερα ηλεκτρόνια.
  • Με αμυδρό φως, ένα ηλεκτρόνιο θα χρειαζόταν χρόνο για να «μαζέψει» την ενέργεια που του λείπει, άρα θα υπήρχε καθυστέρηση.

Τίποτα από αυτά δεν παρατηρείται.

Η εξίσωση του Einstein

Ο Einstein (1905) εξήγησε τα πάντα με τα φωτόνια. Κάθε φωτόνιο αλληλεπιδρά με ένα ηλεκτρόνιο και του δίνει όλη την ενέργειά του hfhf, ή τίποτα. Ένα μέρος της ενέργειας, το έργο εξαγωγής φ\varphi, ξοδεύεται για να βγει το ηλεκτρόνιο από το μέταλλο. Το υπόλοιπο γίνεται κινητική ενέργεια:

hf=φ+Kmax⁡h f = \varphi + K_{\max}

Το Kmax⁡K_{\max} αφορά τα ηλεκτρόνια που φεύγουν από την επιφάνεια χωρίς άλλες απώλειες· όσα βρίσκονται πιο βαθιά βγαίνουν με λιγότερη ενέργεια.

Η γραφική παράσταση του Kmax⁡K_{\max} συναρτήσει του ff είναι ευθεία. Τέμνει τον άξονα των συχνοτήτων στο f0f_0, και αν την προεκτείνεις, τέμνει τον κατακόρυφο άξονα στο −φ-\varphi. Η κλίση της είναι η σταθερά hh, ίδια για όλα τα μέταλλα: ευθείες για διαφορετικά μέταλλα είναι παράλληλες. Έτσι μέτρησε ο Millikan τη σταθερά του Planck.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα λέιζερ ισχύος 33 mW εκπέμπει φως μήκους κύματος 663663 nm. Πόση ενέργεια έχει κάθε φωτόνιο και πόσα φωτόνια εκπέμπει κάθε δευτερόλεπτο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα μέταλλο έχει έργο εξαγωγής φ=3,2×10−19\varphi = 3{,}2 \times 10^{-19} J. Βρες τη συχνότητα κατωφλίου, και την τάση αποκοπής όταν φωτίζεται με φως μήκους κύματος 400400 nm.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Φως συχνότητας 1,2×10151{,}2 \times 10^{15} Hz πέφτει σε μια κάθοδο και η τάση αποκοπής μετριέται V0=2V_0 = 2 V. Βρες το έργο εξαγωγής του μετάλλου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σε μια φωτοκάθοδο πέφτει φως συχνότητας μεγαλύτερης από το κατώφλι. Τι αλλάζει αν διπλασιάσεις την ένταση, και τι αν διπλασιάσεις τη συχνότητα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Η θερμοκρασία ενός μέλανος σώματος αυξάνεται. Τι συμβαίνει στο μήκος κύματος όπου η ακτινοβολία του είναι μέγιστη;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες την ενέργεια ενός φωτονίου πράσινου φωτός συχνότητας f=5×1014f = 5 \times 10^{14} Hz.

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις το φάσμα του μέλανος σώματος και πώς μετατοπίζεται το μέγιστο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία.
  • Να εξηγείς την υπόθεση του Planck και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου με E = hf.
  • Να εφαρμόζεις την εξίσωση του Einstein hf = φ + K_max, τη συχνότητα κατωφλίου και την τάση αποκοπής.
  • Να εξηγείς γιατί το κυματικό μοντέλο του φωτός δεν μπορεί να περιγράψει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;