Μέλαν σώμα και φωτοηλεκτρικό φαινόμενο
Πώς φάνηκε ότι το φως έρχεται σε πακέτα ενέργειας hf.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις το φάσμα του μέλανος σώματος και πώς μετατοπίζεται το μέγιστο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία.
- Να εξηγείς την υπόθεση του Planck και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου με E = hf.
- Να εφαρμόζεις την εξίσωση του Einstein hf = φ + K_max, τη συχνότητα κατωφλίου και την τάση αποκοπής.
- Να εξηγείς γιατί το κυματικό μοντέλο του φωτός δεν μπορεί να περιγράψει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.
Εκεί που η κλασική φυσική σταμάτησε
Στα τέλη του 19ου αιώνα η φυσική έμοιαζε σχεδόν τελειωμένη. Η μηχανική του Newton εξηγούσε την κίνηση, οι εξισώσεις του Maxwell το φως ως ηλεκτρομαγνητικό κύμα. Έμεναν «λίγα» πειράματα που δεν ταίριαζαν. Δύο από αυτά, η ακτινοβολία των θερμών σωμάτων και το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, οδήγησαν σε μια εντελώς νέα εικόνα: η ενέργεια του φωτός δεν μοιράζεται συνεχώς, αλλά σε πακέτα.
Σε αυτό το κεφάλαιο θα συναντήσεις πολλές φορές τη σταθερά του Planck:
Είναι απίστευτα μικρή, και αυτός είναι ο λόγος που τα κβαντικά φαινόμενα δεν φαίνονται στην καθημερινή ζωή.
Η ακτινοβολία του μέλανος σώματος
Κάθε σώμα σε οποιαδήποτε θερμοκρασία εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Το σώμα σου εκπέμπει στο υπέρυθρο· το σύρμα μιας φρυγανιέρας, πιο ζεστό, φτάνει να λάμπει κόκκινο.
Μέλαν σώμα λέμε ένα ιδανικό σώμα που απορροφά όλη την ακτινοβολία που πέφτει πάνω του. Ένα τέτοιο σώμα είναι και ο τέλειος εκπομπός: η ακτινοβολία που εκπέμπει εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία του, όχι από το υλικό. Καλή πρακτική προσέγγιση είναι μια κοιλότητα με μια μικρή τρύπα: ό,τι μπαίνει από την τρύπα χάνεται μέσα της.
Αν μετρήσεις πόση ενέργεια εκπέμπεται σε κάθε μήκος κύματος, παίρνεις μια καμπύλη με ένα μέγιστο. Το πείραμα έδειξε δύο πράγματα:
- Όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, αυξάνεται η συνολική ενέργεια που ακτινοβολείται, σε όλα τα μήκη κύματος.
- Το μέγιστο της καμπύλης μετατοπίζεται προς μικρότερα μήκη κύματος. Αυτός είναι ο νόμος του Wien.
Γι' αυτό ένα μέταλλο που θερμαίνεται λάμπει πρώτα σκούρο κόκκινο, μετά πορτοκαλί, μετά κιτρινωπό λευκό. Και γι' αυτό τα πιο θερμά αστέρια φαίνονται γαλαζωπά.

Η υπόθεση του Planck
Η κλασική θεωρία προέβλεπε ότι η ακτινοβολούμενη ενέργεια μεγαλώνει χωρίς όριο καθώς μικραίνει το μήκος κύματος. Το πείραμα έδειχνε το αντίθετο: στα μικρά μήκη κύματος η καμπύλη πέφτει στο μηδέν.
Ο Max Planck το 1900 βρήκε τύπο που ταίριαζε ακριβώς με τις μετρήσεις, με το κόστος μιας τολμηρής υπόθεσης: οι ταλαντωτές (τα άτομα) στα τοιχώματα του σώματος δεν μπορούν να έχουν οποιαδήποτε ενέργεια, αλλά μόνο ακέραια πολλαπλάσια της ποσότητας :
Η ενέργεια είναι κβαντισμένη. Ένας ταλαντωτής μπορεί να εκπέμψει ή να απορροφήσει ενέργεια μόνο σε «κβάντα» .
Στις ασκήσεις βολεύει συχνά το ηλεκτρονιοβόλτ: J, η ενέργεια που αποκτά ένα ηλεκτρόνιο όταν επιταχυνθεί από διαφορά δυναμικού V.
Το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο
Όταν φως κατάλληλης συχνότητας πέφτει σε μια μεταλλική επιφάνεια, από αυτή εκπέμπονται ηλεκτρόνια. Αυτό είναι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, και τα ηλεκτρόνια λέγονται φωτοηλεκτρόνια.
Η τυπική διάταξη είναι ένας σωλήνας κενού με δύο ηλεκτρόδια: την κάθοδο, όπου πέφτει το φως, και την άνοδο, που μαζεύει τα ηλεκτρόνια. Ένα αμπερόμετρο μετρά το ρεύμα. Αν κάνεις την άνοδο αρνητική ως προς την κάθοδο, τα ηλεκτρόνια φρενάρουν. Στην τάση όπου ακόμη και τα ταχύτερα δεν φτάνουν πια στην άνοδο, το ρεύμα μηδενίζεται. Αυτή είναι η τάση αποκοπής .
Τα πειραματικά δεδομένα είναι τέσσερα:
- Για κάθε μέταλλο υπάρχει μια συχνότητα κατωφλίου . Κάτω από αυτήν δεν εκπέμπεται κανένα ηλεκτρόνιο, όσο ισχυρό κι αν είναι το φως.
- Η μέγιστη κινητική ενέργεια των φωτοηλεκτρονίων αυξάνεται με τη συχνότητα και δεν εξαρτάται από την ένταση του φωτός.
- Η ένταση του φωτός επηρεάζει μόνο τον αριθμό των ηλεκτρονίων, δηλαδή το ρεύμα.
- Η εκπομπή είναι ακαριαία: δεν υπάρχει μετρήσιμη καθυστέρηση, ακόμη και με πολύ αμυδρό φως.
Γιατί αποτυγχάνει το κυματικό μοντέλο
Αν το φως ήταν μόνο κύμα, η ενέργειά του θα απλωνόταν συνεχώς πάνω στην επιφάνεια και θα εξαρτιόταν από την ένταση. Τότε:
- Οποιαδήποτε συχνότητα, αρκετά έντονη, θα έπρεπε κάποια στιγμή να βγάλει ηλεκτρόνια. Κατώφλι δεν θα υπήρχε.
- Πιο έντονο φως θα έδινε ταχύτερα ηλεκτρόνια.
- Με αμυδρό φως, ένα ηλεκτρόνιο θα χρειαζόταν χρόνο για να «μαζέψει» την ενέργεια που του λείπει, άρα θα υπήρχε καθυστέρηση.
Τίποτα από αυτά δεν παρατηρείται.
Η εξίσωση του Einstein
Ο Einstein (1905) εξήγησε τα πάντα με τα φωτόνια. Κάθε φωτόνιο αλληλεπιδρά με ένα ηλεκτρόνιο και του δίνει όλη την ενέργειά του , ή τίποτα. Ένα μέρος της ενέργειας, το έργο εξαγωγής , ξοδεύεται για να βγει το ηλεκτρόνιο από το μέταλλο. Το υπόλοιπο γίνεται κινητική ενέργεια:
Το αφορά τα ηλεκτρόνια που φεύγουν από την επιφάνεια χωρίς άλλες απώλειες· όσα βρίσκονται πιο βαθιά βγαίνουν με λιγότερη ενέργεια.
Η γραφική παράσταση του συναρτήσει του είναι ευθεία. Τέμνει τον άξονα των συχνοτήτων στο , και αν την προεκτείνεις, τέμνει τον κατακόρυφο άξονα στο . Η κλίση της είναι η σταθερά , ίδια για όλα τα μέταλλα: ευθείες για διαφορετικά μέταλλα είναι παράλληλες. Έτσι μέτρησε ο Millikan τη σταθερά του Planck.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα λέιζερ ισχύος mW εκπέμπει φως μήκους κύματος nm. Πόση ενέργεια έχει κάθε φωτόνιο και πόσα φωτόνια εκπέμπει κάθε δευτερόλεπτο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενέργεια φωτονίου:
J
Σε ηλεκτρονιοβόλτ: eV
Αριθμός φωτονίων το δευτερόλεπτο. Η ισχύς είναι ενέργεια ανά δευτερόλεπτο, άρα με τα φωτόνια ανά δευτερόλεπτο:
φωτόνια/s
Γιατί δεν βλέπεις τα «πακέτα»: δέκα εκατομμύρια δισεκατομμύρια φωτόνια το δευτερόλεπτο, από ένα μικρό λέιζερ. Η κοκκώδης φύση του φωτός χάνεται μέσα σε τόσο μεγάλο πλήθος.
Παράδειγμα 2
Ένα μέταλλο έχει έργο εξαγωγής J. Βρες τη συχνότητα κατωφλίου, και την τάση αποκοπής όταν φωτίζεται με φως μήκους κύματος nm.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συχνότητα κατωφλίου:
Hz
Ενέργεια του φωτονίου:
J
Είναι μεγαλύτερη από το , άρα υπάρχει φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.
Μέγιστη κινητική ενέργεια:
J
Τάση αποκοπής:
V
Παράδειγμα 3
Φως συχνότητας Hz πέφτει σε μια κάθοδο και η τάση αποκοπής μετριέται V. Βρες το έργο εξαγωγής του μετάλλου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μέγιστη κινητική ενέργεια από την τάση αποκοπής:
J
Η ενέργεια του φωτονίου:
J
Από την εξίσωση του Einstein:
J, περίπου eV
Παράδειγμα 4
Σε μια φωτοκάθοδο πέφτει φως συχνότητας μεγαλύτερης από το κατώφλι. Τι αλλάζει αν διπλασιάσεις την ένταση, και τι αν διπλασιάσεις τη συχνότητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διπλάσια ένταση, ίδια συχνότητα. Διπλάσια φωτόνια το δευτερόλεπτο, καθένα με την ίδια ενέργεια . Διπλασιάζεται ο αριθμός των ηλεκτρονίων, άρα το ρεύμα κόρου. Το και η τάση αποκοπής μένουν ίδια.
Διπλάσια συχνότητα. Κάθε φωτόνιο έχει διπλάσια ενέργεια:
Σύγκρινε με το . Ισχύει , άρα το γίνεται περισσότερο από διπλάσιο.
Το δίδαγμα: το είναι γραμμικό με την , όχι ανάλογο. Το ανάλογο ισχύει μόνο αν το ήταν μηδέν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την ενέργεια ενός φωτονίου πράσινου φωτός συχνότητας Hz.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις το φάσμα του μέλανος σώματος και πώς μετατοπίζεται το μέγιστο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία.
- Να εξηγείς την υπόθεση του Planck και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου με E = hf.
- Να εφαρμόζεις την εξίσωση του Einstein hf = φ + K_max, τη συχνότητα κατωφλίου και την τάση αποκοπής.
- Να εξηγείς γιατί το κυματικό μοντέλο του φωτός δεν μπορεί να περιγράψει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.