Φαινόμενο Compton και κυματική φύση της ύλης
Το φωτόνιο έχει ορμή, και το ηλεκτρόνιο μήκος κύματος.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Γ ·2025 επαν. Α ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2023 επαν. Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις το φαινόμενο Compton και γιατί δείχνει ότι το φωτόνιο έχει ορμή.
- Να υπολογίζεις την ορμή ενός φωτονίου με p = h/λ.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση ενέργειας και τη σχέση λ′ − λ = (h/mc)(1 − συνφ) στη σκέδαση φωτονίου από ηλεκτρόνιο.
- Να υπολογίζεις το μήκος κύματος de Broglie ενός σωματιδίου και να εξηγείς γιατί η κυματική φύση φαίνεται μόνο στα μικρά σωματίδια.
Το φωτόνιο έχει και ορμή
Στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο το φωτόνιο έδειξε ότι μεταφέρει ενέργεια σε πακέτα . Ένα σωματίδιο όμως έχει και ορμή: όταν συγκρούεται με κάτι, το σπρώχνει. Αν το φωτόνιο είναι πραγματικά σωματίδιο, πρέπει να έχει κι αυτό ορμή.
Από τη θεωρία της σχετικότητας προκύπτει ότι για ένα φωτόνιο, που δεν έχει μάζα, ενέργεια και ορμή συνδέονται με τη σχέση . Τη σχέση αυτή τη δέχεσαι ως δεδομένη· η απόδειξή της ανήκει στην ειδική σχετικότητα, που δεν είναι στην ύλη σου. Με και :
Το φαινόμενο Compton
Το 1923 ο Arthur Compton έστειλε μονοχρωματικές ακτίνες X σε ένα κομμάτι γραφίτη και μέτρησε το μήκος κύματος της ακτινοβολίας που σκεδαζόταν σε διάφορες γωνίες. Στη σκεδαζόμενη ακτινοβολία βρήκε, εκτός από το αρχικό μήκος κύματος , και ένα μεγαλύτερο . Και η διαφορά μεγάλωνε με τη γωνία σκέδασης.
Η κλασική θεωρία δεν μπορεί να το εξηγήσει. Ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα κάνει τα ηλεκτρόνια να ταλαντώνονται με τη δική του συχνότητα, και αυτά ακτινοβολούν πάλι με την ίδια συχνότητα. Σύμφωνα με το κύμα, το μήκος κύματος δεν θα έπρεπε να αλλάζει.
Η εξήγηση: μια κρούση
Ο Compton αντιμετώπισε το φαινόμενο ως κρούση ανάμεσα σε ένα φωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο, που πρακτικά είναι ελεύθερο και ακίνητο. Στην κρούση διατηρούνται, όπως σε κάθε κρούση, η ενέργεια και η ορμή.
Το φωτόνιο δίνει μέρος της ενέργειάς του στο ηλεκτρόνιο, που ανακρούεται. Άρα το σκεδαζόμενο φωτόνιο έχει λιγότερη ενέργεια, μικρότερη συχνότητα και μεγαλύτερο μήκος κύματος . Η διατήρηση της ενέργειας γράφεται:
όπου η κινητική ενέργεια του ανακρουόμενου ηλεκτρονίου.
Συνδυάζοντας τη διατήρηση της ενέργειας με τη διατήρηση της ορμής, ο Compton βρήκε πόσο αλλάζει το μήκος κύματος όταν το φωτόνιο σκεδάζεται κατά γωνία :
Και αυτή τη σχέση τη δέχεσαι ως δεδομένη: η απόδειξη χρειάζεται τις σχετικιστικές εκφράσεις για την ενέργεια και την ορμή του ηλεκτρονίου.
Η κυματική φύση της ύλης
Το φως, που θεωρούσαμε κύμα, αποδείχθηκε ότι έχει και σωματιδιακή συμπεριφορά. Το 1924 ο Louis de Broglie έκανε την αντίστροφη υπόθεση: και τα σωματίδια, όπως το ηλεκτρόνιο, έχουν κυματική συμπεριφορά. Πρότεινε για κάθε σωματίδιο την ίδια σχέση που ισχύει για το φωτόνιο, λυμένη ως προς το μήκος κύματος:
Για ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνεται από ηρεμία με τάση , η κινητική του ενέργεια είναι και η ορμή του . Για μερικές δεκάδες ή εκατοντάδες volt, το μήκος κύματος βγαίνει γύρω στο m: όσο οι αποστάσεις των ατόμων σε έναν κρύσταλλο.
Η περίθλαση ηλεκτρονίων
Μια ιδέα στη φυσική γίνεται αποδεκτή όταν επιβεβαιωθεί πειραματικά. Αν τα ηλεκτρόνια είναι κύματα, πρέπει να δίνουν περίθλαση και συμβολή, όπως το φως και οι ακτίνες X. Για να φανεί η περίθλαση, το εμπόδιο πρέπει να είναι συγκρίσιμο με το μήκος κύματος, και οι κρύσταλλοι έχουν ακριβώς τις κατάλληλες αποστάσεις.
Το 1927 οι Davisson και Germer έστειλαν δέσμη ηλεκτρονίων σε κρύσταλλο νικελίου και βρήκαν ότι τα ηλεκτρόνια σκεδάζονταν έντονα σε ορισμένες μόνο διευθύνσεις, όπως τα κύματα που ενισχύονται με συμβολή. Από τις γωνίες υπολόγισαν μήκος κύματος που συμφωνούσε με τη σχέση του de Broglie. Λίγο αργότερα ο G. P. Thomson πήρε εικόνες περίθλασης με ηλεκτρόνια που περνούσαν από λεπτά μεταλλικά φύλλα: ομόκεντρους δακτυλίους, ίδιους με εκείνους των ακτίνων X.
Αργότερα περίθλαση παρατηρήθηκε και με νετρόνια, άτομα, ακόμη και μόρια. Η κυματική συμπεριφορά είναι γενική ιδιότητα της ύλης.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες την ορμή ενός φωτονίου ερυθρού φωτός με nm.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
kg·m/s
Για σύγκριση: ένα ηλεκτρόνιο με ταχύτητα km/s έχει ορμή kg·m/s, περίπου όση το φωτόνιο. Η ορμή του φωτονίου είναι μικρή για μας, όχι για ένα ηλεκτρόνιο.
Παράδειγμα 2
Ακτίνες X με m σκεδάζονται από ελεύθερα ηλεκτρόνια. Βρες το μήκος κύματος της ακτινοβολίας που σκεδάζεται κατά και την κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεταβολή του μήκους κύματος. Για είναι :
m
m
Ενέργεια του ηλεκτρονίου, από τη διατήρηση της ενέργειας:
J
Το φωτόνιο έχασε περίπου το της αρχικής του ενέργειας, που ήταν J.
Παράδειγμα 3
Ένα ηλεκτρόνιο επιταχύνεται από την ηρεμία με τάση V. Βρες το μήκος κύματος de Broglie.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κινητική ενέργεια:
J
Ορμή. Από :
kg·m/s
Μήκος κύματος:
m
Γιατί είναι χρήσιμο: όσο η απόσταση των ατόμων σε έναν κρύσταλλο. Γι' αυτό ένας κρύσταλλος λειτουργεί ως φράγμα περίθλασης για τέτοια ηλεκτρόνια.
Παράδειγμα 4
Μια μπάλα του τένις μάζας kg κινείται με m/s. Βρες το μήκος κύματος de Broglie.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
kg·m/s
m
Τάξη μεγέθους: ένας πυρήνας έχει διάσταση περίπου m. Το μήκος κύματος της μπάλας είναι περίπου φορές μικρότερο. Κανένα πείραμα δεν μπορεί να δείξει περίθλαση με αυτό, και η μπάλα συμπεριφέρεται απολύτως κλασικά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την ορμή ενός φωτονίου υπεριώδους με μήκος κύματος m.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις το φαινόμενο Compton και γιατί δείχνει ότι το φωτόνιο έχει ορμή.
- Να υπολογίζεις την ορμή ενός φωτονίου με p = h/λ.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση ενέργειας και τη σχέση λ′ − λ = (h/mc)(1 − συνφ) στη σκέδαση φωτονίου από ηλεκτρόνιο.
- Να υπολογίζεις το μήκος κύματος de Broglie ενός σωματιδίου και να εξηγείς γιατί η κυματική φύση φαίνεται μόνο στα μικρά σωματίδια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.