Αρχή της αβεβαιότητας και εξίσωση Schrödinger
Γιατί δεν ξέρεις ταυτόχρονα πού είναι και πόσο γρήγορα πάει, και τι περιγράφει η κυματοσυνάρτηση.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 Α ·2024 Α ·2023 επαν. Α
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις την αρχή της αβεβαιότητας του Heisenberg, Δx·Δp ≥ h/4π, και να εξηγείς τι σημαίνει.
- Να κάνεις εκτιμήσεις τάξης μεγέθους με την αρχή της αβεβαιότητας για ηλεκτρόνια και για μακροσκοπικά σώματα.
- Να ερμηνεύεις το |ψ|² ως πυκνότητα πιθανότητας και να υπολογίζεις την πιθανότητα σε μικρή περιοχή με |ψ|²·Δx.
- Να εφαρμόζεις τη συνθήκη κανονικοποίησης σε ένα δοσμένο διάγραμμα του |ψ|² και να εξηγείς γιατί η ψ η ίδια δεν μετριέται.
Πού είναι και πόσο γρήγορα πάει
Στην κλασική μηχανική, αν ξέρεις τη θέση και την ταχύτητα ενός σώματος σε μια στιγμή, και τις δυνάμεις πάνω του, μπορείς να προβλέψεις όλη την κίνησή του. Όσο ακριβέστερα μετράς, τόσο καλύτερα· τα όρια είναι μόνο των οργάνων.
Στον μικρόκοσμο αυτό παύει να ισχύει. Το ηλεκτρόνιο έχει κυματική συμπεριφορά, και ένα κύμα δεν βρίσκεται σε ένα σημείο: απλώνεται. Η θέση και η ορμή ενός σωματιδίου δεν μπορούν να έχουν ταυτόχρονα απολύτως καθορισμένες τιμές.
Η αρχή της αβεβαιότητας
Ο Werner Heisenberg διατύπωσε το 1927 αυτό το όριο ποσοτικά. Αν είναι η αβεβαιότητα στη θέση ενός σωματιδίου κατά μήκος ενός άξονα και η αβεβαιότητα στην ορμή του κατά τον ίδιο άξονα, τότε:
Γιατί δεν είναι θέμα οργάνων
Σκέψου πώς θα «έβλεπες» ένα ηλεκτρόνιο. Πρέπει να πέσει πάνω του τουλάχιστον ένα φωτόνιο και να ανακλαστεί προς το όργανό σου. Για να εντοπίσεις τη θέση του με ακρίβεια, χρειάζεσαι μικρό μήκος κύματος, γιατί η περίθλαση θολώνει ό,τι είναι μικρότερο από το . Μικρό όμως σημαίνει μεγάλη ορμή φωτονίου, , και μια μεγάλη, απρόβλεπτη «κλωτσιά» στο ηλεκτρόνιο, όπως στο φαινόμενο Compton. Ό,τι κερδίζεις στη θέση, το χάνεις στην ορμή.
Το παράδειγμα δείχνει το πνεύμα, αλλά η αρχή είναι βαθύτερη από τη διαταραχή της μέτρησης. Το σωματίδιο δεν έχει ταυτόχρονα ακριβή θέση και ακριβή ορμή, όπως ένα κύμα δεν έχει ταυτόχρονα ακριβή θέση και ακριβές μήκος κύματος.
Στις ασκήσεις, η αρχή χρησιμοποιείται κυρίως για εκτιμήσεις τάξης μεγέθους. Αν ένα σωματίδιο είναι περιορισμένο σε περιοχή μεγέθους , παίρνεις και βρίσκεις την ελάχιστη αβεβαιότητα στην ορμή, , και από αυτήν στην ταχύτητα, .
Η κυματοσυνάρτηση
Αν το ηλεκτρόνιο είναι κύμα, τι ακριβώς «κυματίζει»; Η κβαντομηχανική περιγράφει κάθε σωματίδιο με μια κυματοσυνάρτηση , που εξαρτάται από τη θέση και τον χρόνο. Η ίδια η δεν μετριέται. Ό,τι έχει φυσικό νόημα είναι το τετράγωνο του μέτρου της:
Αν κάνεις πολλές φορές την ίδια μέτρηση σε πανομοιότυπα συστήματα, κάθε φορά βρίσκεις το σωματίδιο σε ένα συγκεκριμένο σημείο. Η κατανομή όλων αυτών των σημείων ακολουθεί το . Έτσι σχηματίζονται και οι κροσσοί συμβολής όταν ηλεκτρόνια περνούν ένα ένα από δύο σχισμές: κάθε ηλεκτρόνιο αφήνει μία κουκκίδα, και οι κουκκίδες μαζεύονται εκεί όπου το είναι μεγάλο.
Γιατί η ίδια η ψ δεν μετριέται
Η μπορεί να παίρνει και αρνητικές τιμές, και στη γενική περίπτωση είναι μιγαδική. Μια πιθανότητα όμως είναι πάντα θετικός αριθμός. Γι' αυτό κανένα όργανο δεν δείχνει την : δύο κυματοσυναρτήσεις που διαφέρουν μόνο στο πρόσημο, και , δίνουν το ίδιο και περιγράφουν την ίδια φυσική κατάσταση. Ό,τι μετράς, το μετράς μέσω του .
Πιθανότητα σε μια μικρή περιοχή
Για απλότητα, σκέψου ένα σωματίδιο που κινείται πάνω σε έναν άξονα . Η πυκνότητα πιθανότητας δεν είναι η ίδια πιθανότητα: είναι πιθανότητα ανά μονάδα μήκους, και γι' αυτό σε μία διάσταση μετριέται σε . Για να πάρεις πιθανότητα, την πολλαπλασιάζεις με ένα μήκος.
Σε ένα διάγραμμα του συναρτήσει του , το γινόμενο είναι το εμβαδόν μιας λεπτής λωρίδας κάτω από την καμπύλη. Η πιθανότητα σε μια μεγαλύτερη περιοχή είναι το εμβαδόν κάτω από την καμπύλη σε όλη αυτή την περιοχή.
Αυτό σου επιτρέπει να συγκρίνεις σημεία χωρίς να ξέρεις τίποτα άλλο: σε δύο ίσα μικρά διαστήματα, ο λόγος των πιθανοτήτων ισούται με τον λόγο των τιμών του .
Η συνθήκη κανονικοποίησης
Το σωματίδιο υπάρχει, άρα κάπου θα βρεθεί. Η πιθανότητα να βρεθεί σε όλο τον χώρο είναι βεβαιότητα, δηλαδή :
Μια κυματοσυνάρτηση που ικανοποιεί τη συνθήκη λέγεται κανονικοποιημένη. Η συνθήκη είναι και εργαλείο: αν ξέρεις το σχήμα του , βρίσκεις τις τιμές του απαιτώντας το εμβαδόν να είναι .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα ηλεκτρόνιο βρίσκεται μέσα σε άτομο, σε περιοχή μεγέθους m. Εκτίμησε την ελάχιστη αβεβαιότητα στην ταχύτητά του.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αβεβαιότητα στη θέση είναι περίπου το μέγεθος της περιοχής: m.
Ελάχιστη αβεβαιότητα στην ορμή:
kg·m/s
Στην ταχύτητα:
m/s
Τι σημαίνει: εκατοντάδες km/s, ίδια τάξη μεγέθους με τις ταχύτητες των ηλεκτρονίων στα άτομα. Δεν έχει νόημα να μιλάς για τροχιά του ηλεκτρονίου, όπως για τον πλανήτη γύρω από τον Ήλιο.
Παράδειγμα 2
Ένας κόκκος σκόνης μάζας kg έχει θέση γνωστή με αβεβαιότητα m. Εκτίμησε την ελάχιστη αβεβαιότητα στην ταχύτητά του.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
kg·m/s
m/s
Σύγκριση: με αυτή την ταχύτητα ο κόκκος θα χρειαζόταν περίπου εξήντα χιλιάδες χρόνια για να μετακινηθεί όσο ένα άτομο, m. Η αβεβαιότητα υπάρχει, αλλά είναι εντελώς αμελητέα· γι' αυτό η καθημερινή εμπειρία είναι κλασική.
Παράδειγμα 3
Μπορεί ένα ηλεκτρόνιο να βρίσκεται μόνιμα μέσα σε έναν πυρήνα, μεγέθους m;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αβεβαιότητα στην ορμή, με m:
kg·m/s
Αβεβαιότητα στην ταχύτητα, με τον κλασικό τύπο :
m/s
Το αποτέλεσμα είναι αδύνατο: βγαίνει περίπου είκοσι φορές μεγαλύτερο από την ταχύτητα του φωτός. Ο κλασικός τύπος δεν ισχύει πια σε τέτοιες ταχύτητες, αλλά το συμπέρασμα μένει: ένα ηλεκτρόνιο περιορισμένο τόσο στενά θα είχε τεράστια ενέργεια, πολύ μεγαλύτερη από όση μπορεί να το κρατήσει μέσα στον πυρήνα.
Άρα ο πυρήνας δεν περιέχει ηλεκτρόνια. Η αρχή της αβεβαιότητας, μια σχέση μίας γραμμής, απαντά σε ένα ερώτημα για τη δομή της ύλης.
Παράδειγμα 4
Στο σημείο η πυκνότητα πιθανότητας ενός ηλεκτρονίου είναι και στο σημείο είναι . Βρες την πιθανότητα να βρεθεί σε διάστημα m γύρω από κάθε σημείο.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γύρω από το :
Γύρω από το :
Σύγκριση: . Σε πολλές μετρήσεις, το ηλεκτρόνιο θα βρεθεί κοντά στο τέσσερις φορές συχνότερα απ' ό,τι κοντά στο .
Οι μονάδες: δίνει καθαρό αριθμό, όπως πρέπει για μια πιθανότητα. Και τα δύο αποτελέσματα είναι μικρά επειδή το είναι μικρό, όχι επειδή το ηλεκτρόνιο «σπάνια» βρίσκεται εκεί.
Παράδειγμα 5
Το διάγραμμα του ενός σωματιδίου είναι τρίγωνο: μηδέν στο , αυξάνεται γραμμικά ως μια μέγιστη τιμή στο και ξαναπέφτει γραμμικά στο μηδέν στο , με m. Έξω από αυτό το διάστημα είναι μηδέν. Βρες τη μέγιστη τιμή του .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κανονικοποίηση: το συνολικό εμβαδόν κάτω από την καμπύλη πρέπει να είναι .
Εμβαδόν τριγώνου με βάση και ύψος :
Δύο ακόμη συμπεράσματα από το ίδιο διάγραμμα. Η πιθανότητα να βρεθεί στο αριστερό μισό, , είναι το μισό εμβαδόν, δηλαδή , λόγω συμμετρίας. Και η πιθανότητα σε διάστημα m γύρω από την κορυφή είναι περίπου .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι η ελάχιστη τιμή του γινομένου σύμφωνα με την αρχή της αβεβαιότητας;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις την αρχή της αβεβαιότητας του Heisenberg, Δx·Δp ≥ h/4π, και να εξηγείς τι σημαίνει.
- Να κάνεις εκτιμήσεις τάξης μεγέθους με την αρχή της αβεβαιότητας για ηλεκτρόνια και για μακροσκοπικά σώματα.
- Να ερμηνεύεις το |ψ|² ως πυκνότητα πιθανότητας και να υπολογίζεις την πιθανότητα σε μικρή περιοχή με |ψ|²·Δx.
- Να εφαρμόζεις τη συνθήκη κανονικοποίησης σε ένα δοσμένο διάγραμμα του |ψ|² και να εξηγείς γιατί η ψ η ίδια δεν μετριέται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.